Thema Erfelijkheid
Thema Erfelijkheid
Uitlegfilmpje genotype en fenotype
Genotype en fenotype
De erfelijke informatie van iemand noemen we het genotype.
Het fenotype is hoe je er van de buitenkant uitziet, of wat merkbaar is van je genotype. Dit ligt niet vast.
Je fenotype kan veranderen door je omgeving.
Je kan bijvoorbeeld ervoor kiezen om je haar blond te verven. Jouw fenotype verandert dan, je genotype niet.
(Ezelsbruggetje om te onthouden wat wat is: genotype heeft ‘gen’ erin, dit gaat dus over je DNA)
Voeg hier je vraag toe
Answer A
Answer B
Answer C
Answer D
Fenotype = waarneembare eigenschappen van een individu
Genotype = de erfelijke informatie in het DNA
Genotype + milieufactoren = fenotype
Erfelijke informatie ligt in de celkern in de chromosomen.
Chromosomen bestaan weer uit DNA
Chromosomen worden zichtbaar als cel gaat delen
Genotype en Fenotype
Chromosomen en genen
Gen = deel van een chromosoom met de info voor 1 erfelijke eigenschap
Een chromosoom bevat meerdere genen
Genen kunnen aan of uit staan in een cel
Genen en chromosomen zijn opgebouwd uit de stof DNA
Bevruchting
= samensmelten van de kern van de zaadcel en eicel
= moment van bepalen genotype kind
= 23 + 23 = 46 chromosomen in bevruchte eicel
Chromosomen en genen
Voor elke eigenschap heb je een gen, je hebt bijvoorbeeld een gen dat codeert voor haarkleur, voor oogkleur, voor krullend of stijl haar, en nog veel meer.
Er zijn verschillende versies van een gen: je kan een gen hebben voor bruine ogen, of een gen voor blauwe ogen.
Per eigenschap heb je twee genen, omdat chromosomen voorkomen in paren.
Eén gen op het ene chromosoom (van je moeder), en één gen op het andere chromosoom (van je vader).
Fenotype
Het fenotype komt tot stand door het genotype en de invloeden uit de omgeving
Geslachtschromosomen
Lichaamscel van mens heeft 46 chromosomen = 23 paar
22 paar gewone chromosomen + 1 paar geslachtschromosomen
X-chromosoom is groter dan het Y-chromosoom
Man = XY
vrouw = XX
In geslachtscellen zit door de reductiedeling (meiose) slechts één geslachtschromosoom:
Eicel bevat altijd één X-chromosoom
Zaadcel bevat of een X of een Y-chromosoom
Man bepaalt dus het geslacht van het kind met de bevruchting
Bevruchting:
Bij bevruchting komt het genotype tot stand
alle erfelijke eigenschappen zijn vanaf de bevruchting aanwezig
het geslacht wordt ook vanaf het moment van de bevruchting bepaald
Bevruchting:
Bij bevruchting komt het genotype tot stand
alle erfelijke eigenschappen zijn vanaf de bevruchting aanwezig
het geslacht wordt ook vanaf het moment van de bevruchting bepaald
Begrippen betekenis
Hetero betekent “verschillend”, homo betekent “gelijk” en zygoot betekent “samengevoegd”.
Kortom:
wanneer een dier heterozygoot is voor een eigenschap zijn er twee verschillende eigenschappen samengevoegd.
Wanneer een dier homozygoot is voor een eigenschap zijn er twee dezelfde eigenschappen samengevoegd.
Die eigenschappen komen natuurlijk van beide ouders en worden samengevoegd tijdens de bevruchting.
Genenparen
Voor een eigenschap (bijv oogkleur) heb je dus altijd twee genen in een lichaamscel. De variant van het gen kan verschillen (bijv bruine en blauwe variant)
Homozygoot = individu heeft in het genenpaar 2x zelfde variant van het gen
Heterozygoot = individu heeft twee verschillende varianten van het gen
In een geslachtscel komt een gen maar één keer voor, oftewel slechts één van de chromosomen van het chromosomenpaar.
Slechts 1 van beide genen komt tot uiting in het fenotype →
= dominante gen. De andere is het recessieve gen
AA = homozygoot dominant
Aa = heterozygoot
aa = homozygoot recessief
Dominant en recessief
Een gen kan dominant of recessief zijn, een dominant allel wordt aangegeven met een hoofdletter, bijv. A.
Als een gen dominant is, betekent het dat slechts 1 van de 2 genen dominant hoeft te zijn, om de dominante eigenschap in het fenotype te zien.
Als een gen recessief is, betekent het dat beide versies van het gen recessief moeten zijn, om de recessieve eigenschap in het fenotype te zien.
Lettergebruik
Om genen weer te geven gebruiken we letters
een hoofdletter voor een dominant gen
een kleine letter voor een recessief gen
Gebruik altijd letters waarbij de hoofdletter veel verschilt van de kleine letter
bijv. A en a of B en b
Niet handig: W en w, I en i, X en x, U en u enz.
Genenparen
Voorbeelden:
Intermediair fenotype
Wanneer beide genen even sterk zijn, komen ze beide tot uiting in het fenotype. Dit noemen we een intermediair fenotype
‘Inter’ betekent ´tussen’, een tussenvorm dus.
De schrijfwijze van de genen verandert ook
Bij leeuwebekjes (bloemen) ziet dat er als volgt uit:
Ar = gen voor rode bloemen
Aw = gen voor witte bloemen
Rood → ArAr
Wit → AwAw
Roze → ArAw
Afbeelding: Leeuwebekjes
Kruisingen
Een kruising begint altijd met de P-generatie
de P staat voor ‘parentes’, wat ‘ouders’ betekent.
De nakomelingen uit deze P-generatie is de eerste generatie nakomelingen.
Deze eerste generatie noemen de F1, waarbij de F staat voor ‘filii’, wat ‘kinderen’ betekent.
Wanneer de nakomelingen uit de F1 verder gekruist worden, ontstaat de F2, de tweede generatie nakomelingen.
Kruisingen Een voorbeelduitwerking:
Een mannetjeshond die homozygoot dominant is voor een zwarte vacht (B) wordt gekruist met een vrouwtjeshond die homozygoot recessief is voor een bruine vacht (b).
Fenotype mannetje: Zwarte vacht
Genotype mannetje: BB
Fenotype vrouwtje: Bruine vacht
Genotype vrouwtje: bb
Kruisingen Een voorbeelduitwerking:
Genotype mannetje: BB
Genotype vrouwtje: bb
dus:
P BB x bb
gesl.cellen B en B b en b
Kruisingen Een voorbeelduitwerking:
P BB x bb
gesl.cellen B en B b en b
→ het genotype van alle nakomelingen in de F1 is Bb
→ het fenotype van alle nakomelingen in de F1 is zwarte vacht
Bij verder kruisen:
F1 Bb x Bb
Kruisingen Een voorbeelduitwerking:
Nu maak je een kruissingsschema:
F1 Bb x Bb
gesl.cellen: B en b B en b
Kruisingen Een voorbeelduitwerking:
Nu maak je een kruissingsschema:
F1 Bb x Bb
gesl.cellen: B en b B en b
ingevuld:
Kruisingen Een voorbeelduitwerking:
F1 Bb x Bb
De nakomelingen uit deze kruising vormen de F2
Kijk naar het kruisingsschema:
75% van de nakomelingen heeft naar verwachting een zwarte vacht
25% van de nakomelingen heeft naar verwachting een bruine vacht
Kruisingen Een voorbeelduitwerking:
F1 Bb x Bb
De nakomelingen uit deze kruising vormen de F2
Kijk naar het kruisingsschema:
Verhouding genotype in F2: BB : Bb : bb = 1 : 2 : 1
Verhouding fenotype in F2: zwart : bruin = 3 : 1
Happy Family...
Welke voorbeelden van fenotype kun je geven bij deze afbeelding?
Happy Family...
Het gen voor bruine ogen (B) is dominant over het gen voor blauwe ogen (b).
Wat kan het genotype van de vader zijn?
Happy Family...
Het gen voor bruine ogen (B) is dominant over het over het gen voor blauwe ogen (b).
Wat kan het genotype van de vader zijn?
Het zoontje heeft ook bruine ogen. Welk gen voor de oogkleur heeft het zoontje sowieso?
Happy Family...
Het gen voor bruine ogen (B) is dominant over het over het gen voor blauwe ogen (b).
De moeder heeft blauwe ogen. Wat is het genotype van de moeder?
Het dochtertje heeft ook blauwe ogen. Wat is het genotype van het dochtertje?
Happy Family...
Het gen voor bruine ogen (B) is dominant over het over het gen voor blauwe ogen (b).
Het dochtertje heeft blauwe ogen (bb). Moeder heeft blauwe ogen (bb) en vader heeft bruine ogen.
Wat kun je zeggen van het genotype van vader?
Happy Family...
Het gen voor bruine ogen (B) is dominant over het over het gen voor blauwe ogen (b).
Genotype vader: Bb
Genotype moeder: bb
In een kruising:
P Bb x bb
Happy Family...
In een kruising:
P Bb x bb
gesl. cellen: B en b b en b
In een kruisingsschema:
Examenopgave
Examenopgave
Examenopgave
Examenopgave
Examenopgave
Het gen voor krullend haar is dominant (A), dat voor steil haar recessief (a). Een vrouw die homozygoot is voor steil haar krijgt vier kinderen van een man met krullend haar (zie de afbeelding).
Wat is het fenotype van kind P?
Examenopgave
Examenopgave
Examenopgave