Gedragsverandering in de zorg
Gedragsverandering in de zorg
Open met het idee dat gezonder leven vaak simpel klinkt, maar in de praktijk lastig vol te houden is. Daarmee zet je de centrale vraag neer: hoe begeleid je verandering op een manier die past bij de zorgvrager?
Lesdoel
Ik kan uitleggen hoe gedragsverandering bij een zorgvrager ontstaat en hoe je die verandering kunt begeleiden met modellen, gedragsstijlen en motiverende gespreksvoering.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden passen volgens jou bij gedragsverandering in de zorg?
Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Vraag kort door op woorden als motivatie, terugval, leefstijl, steun, gewoonten of eigen regie.
Wat is gedragsverandering?
Gedragsverandering is een aanpassing in wat iemand doet, denkt of volhoudt in het dagelijks leven.
In de zorg gaat het vaak om keuzes zoals:
gezonder eten
meer bewegen
stoppen met roken
medicatie trouw gebruiken
beter omgaan met stress of slaap
Benadruk dat gedrag meer is dan een losse handeling: gewoonten, motivatie en omgeving spelen mee.
Waarom veranderen mensen gedrag?
Gedragsverandering komt meestal tot stand omdat iemand:
gezonder wil worden
klachten wil verminderen
risico's wil verkleinen
meer grip wil krijgen op het dagelijks leven
steun of advies krijgt van anderen
Maak het concreet met herkenbare voorbeelden uit de zorgpraktijk, zoals diabetes, overgewicht, stoppen met alcohol of therapietrouw.
Veranderen is vaak geen rechte lijn
Mensen veranderen gedrag meestal stap voor stap.
Vaak zie je:
twijfel en ambivalentie
kleine successen en terugval
invloed van emoties en gewoonten
verschil tussen willen en echt doen
Daarom is begeleiding bij gedragsverandering maatwerk.
Noem dat terugval niet betekent dat iemand gefaald heeft; het hoort vaak bij het leerproces van veranderen.
Factoren die gedrag beïnvloeden
Gedrag ontstaat niet door één oorzaak.
Belangrijke invloeden zijn:
persoonlijk: motivatie, kennis, zelfvertrouwen
sociaal: familie, vrienden, zorgverleners
omgeving: geld, tijd, werk, woonomgeving
gewoonten: wat iemand al lang gewend is
Hier leg je de brug naar de rest van de les: modellen helpen om die invloeden te begrijpen en doelgericht te begeleiden.
De magische cirkel van verandering
De magische cirkel van verandering laat zien dat gedrag, gedachten, gevoelens en omgeving elkaar beïnvloeden.
Verandert één deel, dan kunnen andere delen mee veranderen.
Daardoor kan een kleine stap toch een groter effect hebben.
Gebruik een praktisch voorbeeld: iemand gaat elke dag 10 minuten wandelen → voelt zich energieker → denkt positiever over eigen kunnen → houdt het beter vol.
Onderdelen van de cirkel
In de cirkel werken vaak samen:
gedachten: wat iemand denkt over verandering
gevoelens: spanning, hoop, schaamte, trots
gedrag: wat iemand echt doet
omgeving: steun, verleiding, mogelijkheden
Benadruk dat je gedrag niet los kunt zien van emoties en context. Dat voorkomt een te simpele benadering van leefstijlverandering.
Kleine verandering, groot effect
Een verandering in één onderdeel kan doorwerken in de rest:
meer steun thuis → meer zelfvertrouwen → eerder beginnen → meer succeservaring
Zo helpt de cirkel om kansen voor begeleiding te zien.
Laat zien dat zorgverleners niet alleen op gedrag zelf hoeven in te grijpen; ook steun, planning en emoties zijn aangrijpingspunten.
Wat laat de magische cirkel van verandering zien?
Dat gedrag vaststaat
Dat één advies genoeg is
Dat onderdelen elkaar beïnvloeden
Dat alleen motivatie telt
Toetst de kern van slides 6-8: gedrag, gedachten, gevoelens en omgeving werken op elkaar in.
Vul de juiste woorden in
In de magische cirkel beïnvloeden gedachten, gevoelens, gedrag en omgeving elkaar. Een kleine stap kan meer zelfvertrouwen geven. Daardoor wordt nieuw gedrag soms beter volgehouden.
De woorden komen direct uit de uitleg over de cirkel en het doorwerken van kleine veranderingen.
Zes fasen van verandering
Gedragsverandering verloopt vaak in fasen:
voorbeschouwing
overweging
beslissing / voorbereiding
actie
behoud
terugval
Niet iedereen doorloopt deze fasen op precies dezelfde manier.
Gebruik consequent dezelfde benamingen in de rest van de les. Licht toe dat terugval een fase is, geen eindpunt.
De eerste drie fasen
Nog niet klaar voor verandering
Beslissing / voorbereiding
De zorgvrager wil veranderen en denkt na over hoe dat haalbaar wordt.
Klaarmaken voor een stap
Voorbeschouwing
De zorgvrager ziet nog geen probleem of voelt nog geen noodzaak.
Overweging
De zorgvrager twijfelt en weegt voor- en nadelen af.
Benadruk dat de begeleidingsstijl verschilt per fase: eerst bewustwording, daarna verkennen, pas daarna plannen.
De laatste drie fasen
Verandering uitvoeren
Terugval hoort erbij
Actie
De zorgvrager doet iets concreets anders.
Behoud
Nieuw gedrag wordt volgehouden en ingepast in het dagelijks leven.
Terugval
Oud gedrag komt weer terug. Dat geeft informatie over wat nog moeilijk is en wat extra steun vraagt.
Zet terugval neer als leermoment. Dat helpt om schaamte te verminderen en opnieuw richting te geven.
Begeleiden per fase
Goede begeleiding sluit aan bij de fase waarin iemand zit.
bij voorbeschouwing: bewustwording vergroten
bij overweging: twijfel bespreken
bij voorbereiding: haalbaar plan maken
bij actie en behoud: steunen, volgen, volhouden helpen
Hier verbind je het fasenmodel aan professioneel handelen: niet duwen, maar aansluiten.
In welke fase twijfelt de zorgvrager nog over veranderen?
Actie
Overweging
Behoud
Voorbereiding
Distractors zijn nabije fasen uit hetzelfde model, zodat begrip van de fasen echt nodig is.
Wat past bij voorbeschouwing als begeleiding?
Goede antwoorden noemen dat je in de voorbeschouwing vooral bewustwording vergroot en nog niet te veel duwt richting actie of plan. Bespreek dat aansluiten bij de fase centraal staat.
Vul de fasen aan
Bij voorbeschouwing ziet de zorgvrager nog weinig noodzaak. In overweging weegt iemand voor- en nadelen af. Daarna volgt voorbereiding, waarin een haalbaar plan wordt gemaakt. Bij actie en behoud gaat het om doen en volhouden.
Controleert of studenten de volgorde en betekenis van de belangrijkste fasen begrijpen.
Het gedragsveranderingsmodel van Balm
Het gedragsveranderingsmodel van Balm helpt om te kijken waardoor gedrag ontstaat en wat nodig is om gedrag te veranderen.
Centraal staat dat verandering beter lukt als de begeleiding past bij:
wat iemand wil
wat iemand kan
wat de situatie mogelijk maakt
Blijf dicht bij de kern: een model als hulpmiddel om gedrag systematisch te bekijken, niet als doel op zich.
Kijken naar willen, kunnen en doen
Bij gedragsverandering let je op drie vragen:
Wil de zorgvrager veranderen?
Kan de zorgvrager het gedrag uitvoeren?
Doet de omgeving mee of werkt die tegen?
Koppel dit aan voorbeelden: iemand wil wel bewegen, maar heeft pijn; of iemand wil gezonder eten, maar mist geld of steun thuis.
Waarom dit model bruikbaar is
Het model helpt om niet te snel te oordelen.
In plaats van: 'de zorgvrager wil niet'
Kijk je naar:
motivatie
vaardigheden
gewoonten
belemmeringen in de omgeving
Zo wordt begeleiding gerichter en realistischer.
Benoem als valkuil dat professionals weerstand soms verwarren met onwil, terwijl er ook onzekerheid, angst of praktische problemen kunnen spelen.
Uitgangspunten voor gedragsverandering
Bij gedragsverandering in de zorg zijn enkele uitgangspunten belangrijk:
aansluiten bij de zorgvrager
werken met haalbare doelen
rekening houden met motivatie en tempo
succeservaringen versterken
samen zoeken naar passende steun
Laat zien dat deze uitgangspunten passen bij persoonsgerichte zorg.
Wat heeft een zorgvrager nodig?
Persoonlijk aansluiten
kleine stappen kiezen
belemmeringen bespreken
steunbronnen inzetten
eigen wensen en waarden serieus nemen
taal en uitleg afstemmen
eerdere ervaringen meenemen
Praktisch haalbaar maken
Benadruk dat gedragsverandering vaak mislukt als doelen te groot of te vaag zijn.
Motivatie groeit door succes
Mensen houden verandering eerder vol als zij merken dat het lukt.
Daarom helpt het om:
kleine doelen te kiezen
vooruitgang zichtbaar te maken
positieve feedback te geven
terugval zonder oordeel te bespreken
Maak het concreet: één week dagelijks ontbijten of twee keer per week wandelen is soms een beter startdoel dan een grote leefstijlombuiging.
Waar kijkt het model van Balm vooral naar?
Alleen naar ziekte
Wil, kan en omgeving
Alleen naar emoties
Strakke leefregels
Sluit aan op slides 13-15: niet oordelen, maar systematisch kijken naar motivatie, mogelijkheden en situatie.
Maak de uitleg compleet
Bij gedragsverandering kijk je niet alleen naar wat iemand wil. Je kijkt ook of iemand het gedrag kan uitvoeren en of de omgeving helpt of juist belemmert. Daarom werk je met haalbare doelen en passende steun.
Echoot de formuleringen uit slides 14-18 over Balm en uitgangspunten voor begeleiding.
Noem één uitgangspunt dat jij het belangrijkst vindt.
Verwacht elementen als: aansluiten bij de zorgvrager, kleine of haalbare stappen, motivatie en tempo serieus nemen, succeservaringen versterken, steun zoeken en niet oordelen bij terugval.
Gedragsstijlen herkennen
Niet elke zorgvrager reageert hetzelfde op advies of begeleiding.
Gedragsstijlen helpen om te begrijpen:
hoe iemand beslissingen neemt
hoeveel structuur iemand nodig heeft
welke benadering het beste aansluit
Houd het praktisch: het gaat niet om mensen in hokjes plaatsen, maar om je communicatie en begeleiding afstemmen.
Beïnvloeden door af te stemmen
Gedrag beïnvloed je sterker als jouw aanpak past bij de stijl van de zorgvrager.
Denk aan verschillen in behoefte aan:
duidelijkheid
uitleg
tempo
zelfstandigheid
bevestiging
Benadruk dat dezelfde boodschap anders gebracht kan worden, afhankelijk van de zorgvrager.
Voorbeelden van afstemming
Bij een zorgvrager die veel structuur nodig heeft, help je met heldere stappen en afspraken.
Bij een zorgvrager die zelf wil kiezen, help je door ruimte, opties en eigen regie te bieden.
Afstemming vergroot de kans op meewerken en volhouden.
Geef mondeling eigen praktijkvoorbeelden die passen bij de opleiding of stagecontext van de groep.
Welke aanpak past bij iemand die veel structuur nodig heeft?
Ruimte en eigen regie
Heldere stappen en afspraken
Alleen luisteren en volgen
Zo min mogelijk uitleg
Toetst toepassing van slides 19-21: afstemmen op gedragsstijl in plaats van één standaardaanpak gebruiken.
Wat zou jij als eerste aanpassen in je aanpak?
Meer duidelijkheid
Meer uitleg
Meer tempo aanpassen
Meer eigen regie
Deze slide heeft geen instructies
Motiverende gespreksvoering
Motiverende gespreksvoering is een manier van communiceren die helpt om de motivatie van de zorgvrager zelf naar voren te halen.
De zorgverlener stuurt niet alleen op advies, maar onderzoekt samen wat haalbaar en wenselijk is.
Leg de nadruk op samenwerking en autonomie. Dat sluit aan bij de eerdere modellen en uitgangspunten.
Drie communicatiestijlen
Volgend
De zorgverlener luistert, laat ruimte en sluit aan bij wat de zorgvrager vertelt en belangrijk vindt.
Sturend
De zorgverlener geeft richting, advies en duidelijkheid. Dit kan nuttig zijn bij veiligheid, grenzen of concrete uitleg.
Zeg erbij dat beide stijlen op zichzelf niet altijd genoeg zijn; de kunst is bewust kiezen wat op dat moment nodig is.
Gidsende stijl
De gidsende stijl past goed bij motiverende gespreksvoering.
De zorgverlener:
luistert en verkent
helpt de zorgvrager eigen redenen te noemen
geeft richting zonder over te nemen
ondersteunt eigen regie
Benadruk dat de gidsende stijl een middenweg is tussen puur sturen en alleen volgen.
Waarom de gidsende stijl vaak werkt
Bij leefstijlverandering is duurzame motivatie belangrijk.
De gidsende stijl helpt omdat:
de zorgvrager actief meedenkt
weerstand vaak kleiner wordt
verandering beter past bij het eigen leven
de kans op volhouden toeneemt
Verbind dit met de fasen van verandering: vooral in overweging en voorbereiding is de gidsende stijl vaak krachtig.
Welke stijl past het best bij motiverende gespreksvoering?
Sturend
Afwachtend
Gidsend
Beoordelend
Gebaseerd op slides 22-25: de gidsende stijl is de middenweg tussen alleen sturen en alleen volgen.
Vul de communicatiestijlen in
Bij motiverende gespreksvoering past vaak een gidsende stijl. Daarbij luister je, verken je en help je de zorgvrager eigen redenen te noemen. Een sturende stijl kan nuttig zijn bij veiligheid of duidelijke uitleg, terwijl een volgende stijl vooral ruimte geeft aan het verhaal van de zorgvrager.
Let op het onderscheid tussen de drie stijlen en wanneer ze functioneel zijn.
Waarom werkt de gidsende stijl vaak goed?
Goede antwoorden benoemen dat de gidsende stijl eigen motivatie, minder weerstand, betere aansluiting op het dagelijks leven en meer kans op volhouden geeft.
Wat is één inzicht uit deze les dat je onthoudt?
Deze slide heeft geen instructies
Welk onderdeel vond jij het lastigst om te begrijpen?
Deze slide heeft geen instructies
Wat helpt jou om dit straks in de praktijk toe te passen?
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
gedragsverandering - een verandering in wat iemand doet, denkt of volhoudt in het dagelijks leven
magische cirkel van verandering - model waarin gedrag, gedachten, gevoelens en omgeving elkaar beïnvloeden
voorbeschouwing - fase waarin iemand nog geen noodzaak tot verandering ervaart
overweging - fase waarin iemand twijfelt en voor- en nadelen afweegt
voorbereiding - fase waarin iemand een verandering wil en stappen gaat plannen
actie - fase waarin iemand het gedrag echt gaat veranderen
behoud - fase waarin nieuw gedrag wordt volgehouden
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
terugval - fase waarin oud gedrag weer terugkomt en extra ondersteuning nodig kan zijn
gedragsveranderingsmodel van Balm - model dat helpt kijken naar wat iemand wil, kan en in de situatie mogelijk is
uitgangspunten - basisideeën waarmee je begeleiding bij verandering vormgeeft
gedragsstijlen - verschillende manieren waarop zorgvragers reageren en keuzes maken
motiverende gespreksvoering - gespreksmethode die de eigen motivatie van de zorgvrager versterkt
sturende stijl - communicatiestijl met veel richting en advies
gidsende stijl - communicatiestijl die richting geeft en tegelijk eigen regie ondersteunt
Deze slide heeft geen instructies