Leven in een massasamenleving
Hoofdstuk 11
Leven in een massasamenleving
Hoofdstuk 11
Veranderingen vanaf 1850
Drie algemene ontwikkelingen merkbaar;
Bevolkingsgroei
Vervoer en transport
Communicatie
bevolkingsgroei
1) Bevolkingsgroei.
Bevolkingsgroei West-Europese steden + industriegebieden
Oorzaken:
- betere hygiëne (zeep, Pasteur)
stromend water (waterleiding)
riool voor afvalwater
Bewustwording en ontwikkeling medische wetenschap: steriliteit, medicijnen en vaccinaties tegen pest, tyfus, tetanus en difterie
2) transportmiddelen.
Grotere afstanden overbruggen door nieuwe vervoermiddelen; auto, metro, tram en vliegtuig.
Grote rol spoorwegen
Suezkanaal + Panamakanaal-> kleinere wereld!
= aanzienlijke tijdwinst\méér volume-> lagere prijzen-> meer specialisatie mogelijk-> handel!
Wat is het fundamentele verschil?
3) Communicatiemiddelen.
Radio + bioscoop (massacommunicatie)
+ telefonie (afstandscommunicatie)
Door nieuwe communicatiemiddelen kon cultuur, kennis en informatie op een snellere manier worden overgebracht.
De Tweede Industriële Revolutie
Nieuwe mogelijkheden, nieuwe problemen…
Vanaf 1875 technologische ontwikkeling in een stroomversnelling: Tweede Industriële Revolutie
opwekken van elektriciteit
staal (gietijzer maar sterk en buigzaam als smeedijzer)
verbrandingsmotoren op benzine of diesel-> kleiner en efficiënter dan stoom-> automobiel
nieuwe chemische en elektrotechnische industrie. (machines op stroom)
Nieuwe mogelijkheden…..
Productie en transport (nog) sneller en dus goedkoper
invoering van de lopende band (technologie + arbeidsdeling -> Taylorisme)
Massaproductie van luxeproducten (stofzuiger…)
groeiende invloed op het leven van de mensen (in de steden)
Steeds grotere groepen haken aan...-> ontstaan van een massacultuur
Maar ook nieuwe problemen……
Wie profiteren van de nieuwe mogelijkheden?
Sociale kwestie: Groot deel bevolking leeft in armoede + slechte omstandigheden
Laissez faire of oplossen middels Overheidsingrijpen?
-> (naastenliefde, voorkomen arbeidersrevolutie…)
Rond 1900 begin (STAATS)regulering mbv ‘sociale wetgeving’:
1901: Woningwet
Stadvernieuwingsprojecten; voor toenemende bevolking nieuwe woonwijken
Wonen in krotten en kelders verboden
1900: leerplichtwet in 1900 ingevoerd voor kinderen van zes tot 12 jaar->
Einde kinderarbeid
Vooruitgang van de Cultuur?
Door ontwikkeling wetenschap en techniek: technologisch optimisme maar ook cultuurpessimisme;
Onbegrensde technische mogelijkheden?
Barbarij van de massa, egoïsme van de elite…
Interne en externe bedreiging Europese cultuur? (bron 4)
1871-1914 Duitse Hoogmoed
1.2 De Eerste Wereldoorlog
-Nationalisme +
-Verstoring machtsevenwicht…Dl<->GB, (Fa 1871)
leiden tot Wapenwedloop / concurrentiestrijd/ politiek Darwinisme / bondgenootschappen
-> Groeiende spanningen
1914-1918
De Centralen (Duitsland + Oostenrijk-Hongarije)
Geallieerden (Frankrijk, Engeland en Rusland)
Nederland neutraal.
Oorzaken WO I
Wapenwedloop.
Engeland was als wereldmacht oppermachtig.
Meeste Kolonies (India!)
Grootste vloot (Brittannia rules the waves)
1880 Wilhelm II: Duitsland (ook) op weg naar Weltmacht:
Stichten kolonies (modern imperialisme)
Verhoging bewapening, uitbouw vloot.
Gevolg= Groeiende concurrentiestrijd Engeland, Dl. (en Fr)
politiek Darwinisme
Industriële landen gebruiken propaganda om de massa te beïnvloeden-> groeiende nationalisme, militarisme
Vorming bondgenootschappen
Oorzaken en aanleiding WOI
WOI indirecte oorzaken…; ,
Hoofdoorzaak: Nationalisme
Bondgenootschappenpolitiek-> 1873 Dl-OH en RL (=1881 Italië)
1904: Fr + GB(1907 + RL) -> gevaar escalatie conflicten door gemaakte afspraken en beloften
Oorlog wordt onvermijdelijk of zelfs wenselijk!
-> Noodlottige kettingreactie in augustus 1914
Directe oorzaak (aanleiding)
28 juni Sarajevo: moord op Franz-Ferdinand
https://youtu.be/lbfhH6aK8vI
https://youtu.be/ZmHxq28440c (Great War)
1914 Een nieuwe soort oorlog?
Door Industriële technologie innovatie nieuwe wapens; mitrailleurs, artillerie, gifgas, tanks, vliegtuigen, vlammenwerpers.
Tragisch: Nieuwe oorlog, oude strategieën: Generale Staf houdt vast aan traditionele manier van oorlogvoering-> inzet Mitrailleurs-> loopgraven -> Prikkeldraad, artillerie-> Blitzkrieg wordt Sitzkrieg-> miljoenen doden
Invloed massasamenleving (bron 3) + 2e I.R? (bron 2)->
‘Totale Oorlog’-> betrokkenheid burgers erg groot
-Door koloniale wereld en betrokkenheid VS eerste Wereldoorlog
Gebruik van grote granaten
Brengt wetenschap vooruitgang?
Wereldoorlog I in een notendop
Nieuw ‘Kanonnenvlees’; soldaten uit kolonies
WOI; uitputtingsoorlog-> blokkade
Centralen-> groeiende tekorten….
Vanaf 1917: deelname USA
Doorbraak Sitzkrieg: verse troepen
+ onbegrensde mogelijkheden industrie + grondstoffen
Afloop I
November 1918; crisis Centralen
Tweede Marneslag-> Geallieerde doorbraak
Legertop adviseert onderhandelen ; Wilhelm II vlucht naar NL
11-11-18 Duitsland tekent wapenstilstand,
Britse blokkade gehandhaafd….
De afloop II: Mythe en werkelijkheid
De afloop III
- Negen miljoen soldaten gesneuveld
- Vijf miljoen burgers gedood.
1919 ‘Vrede’ van Versailles
Diktat ipv Verständigung (bron 4)
Vernedering Duitsland
‘Vrede’ van Versailles
Uitgangspunt: Jan 1918: USA President Wilson: 14 punten plan; Wereldvrede door zelfbeschikking, democratie + arbitrage door Volkenbond
Eindresultaat: Juni 1919:
Duitsland middels ontwapening en blokkade tot ondertekenen gedwongen:
Afstaan grondgebied
Afschaffen vrede Brest-Litovsk met Rusland
Geen groot leger (Reichswehr max 100.000 licht bewapende soldaten)
Schuldbetalingen (132.000.000.000 Goudmark = 47.000.000 kg goud)
Duitsland ‘AlleinSchuld’
On the foreground the German delegation (Müller, standing, and Bell, sitting) signing the Treaty of Versailles, on June 28th, 1919. Painting (detail) by W. Orpen
11.3 De Sovjet-Unie 1922-1991
Capitalism versus Socialism
Rusland 1914-feb 1917-oct 1917-1922
De Russische Revoluties van 1917
Waarom Februari Revolutie?-> politieke revolutie olv Kerenski:
Macht Tsaar + armoede boerenmassa
Groeiende gelijkheid in het Westen
Dood, honger en verlies WOI
Waarom Oktober Revolutie?-> sociale revolutie olv Lenin:
Voorlopige regering zet de oorlog voort
Groeiende honger in de steden
Groeiende onrust op het platteland
Voorbereiding verkiezingen
Politieke strijd Liberalen, Sociaal Revolutionairen Bolsjewieken en Mensjewieken
Na dreigend verlies staatsgreep Bolsjewieken olv Lenin-> EENPARTIJSTAAT, GEMEENSCHAPPELIJK BEZIT PRODUCTIEMIDDELEN
1919-1922 Burgeroorlog tussen ‘roden’ en ‘witten tot 1922; Bolsjewieken met Lenin en Trotzki (+Stalin) winnen….->
Marx, Lenin en Stalin: Ideaal en werkelijkheid…
Wat was het ideaal van Marx?
Wat weet hij te bereiken?
Wat was het ideaal van Lenin?
Wat weet hij te bereiken?
Wat waren de voornaamste idealen van Stalin en in hoeverre weet hij die te bereiken?
Opkomst Stalin: van kwaad tot erger…
1917: Tsaar Nicholaas II + familie vermoord
1917-1922: Burgeroorlog Rood tegen wit
1922-1923: Sovjet-Unie bestuurd door Lenin->‘Democratisch Centralisme’-> eenpartijstaat
Jan 1924 Lenin sterft, wat nu?
Machtsstrijd
1928: Partijsecretaris Stalin Eerste man-> Trotski (leger) verbannen (en later vermoord)
Stalinisme in theorie
Vijfjarenplannen in de industrie: Staat bepaalt productie en prijzen. Ieder maakt en krijgt wat nodig is…
Collectivisering van de landbouw:
zelfstandige (kapitalistische!) boerenbedrijven samengevoegd tot grote collectieve staatslandbouwbedrijven-> voordelen:
landbouw kan moderner + productiever worden
Particulier grondbezit werd (nagenoeg) verboden.
Stalinisme in praktijk
Stalin = Angst (om aan de kant gezet te worden, DOOR RUSSEN OF BUITENLAND)
-> oplossing: Sterke sovjetstaat-> noodzaak: Politiegeweld en zware wapens
USSR moet een industriestaat worden-> (Vijfjarenplannen brengen geen worst maar kanonnen…)
USSR moet een moderne landbouwstaat worden-> collectivisering brengt productieverhoging tbv de export. (Inkomsten voor de staat!)
USSR moet een politiestaat worden-> Gehoorzaamheid moet worden afgedwongen.
-USSR moet een totalitaire staat worden-> Kunstenaars ‘ingenieurs van de ziel”
Gevolg: Arbeiders + boeren werken keihard voor de staat -> loonslaven worden staatsslaven…
Stalinisme in praktijk …
Wat is totalitarisme en hoe werkt het
Stalinisme = totalitarisme-> Staatscontrole van doen en denken
Hoe?
Één partij-> gelijkschakeling ipv pluriformiteit
Geen grondwettelijke vrijheden (pers etc.)
(massa)terreur -> Gulag-> ‘Zieke boom maar ook het struikgewas er om heen…’
(massa)propaganda-> Indoctrinatie en censuur
(Staatsonderwijs, Staatsmedia, Sociaal-realistische kunst)
5. (massa)organisatie-> Komsomol (Morozov)
Totalitarisme in de praktijk…
Succes Stalin? (1953!)
+Gewenste industrialisatie door gevoerd
+Gemeenschappelijk bezit productiemiddelen
+Genoeg zware industrie om Hitler te verslaan
+Partijleden voldoende te eten + steeds meer voorrechten
+USSR wordt wereldmacht + leider van het Oostblok
Maar…
-Hongersnood op het platteland (+4.000.000 x)
-Communisme = zwoegen voor de staat
-Terreur tegen ‘Koelakken’ en ‘saboteurs’(+1.000.000 X)
-Revolutie brengt onvrijheid en ongelijkheid….
Communisme in Duitsland
Ook hier: ‘Oorlog als motor van verandering’
1919 Spartacusopstand olv Liebknecht + Luxemburg
Door sociaal democraten: linkse regerings
partij onderdrukt en door rechtse
Reactionairen op straat vermoord->
Weimar Republiek
(na 1929:‘Demokratie Ohne Demokraten’)
-> KPD en NSDAP samen de meerderheid…
Communisme in Frankrijk
1936: Samenwerking van alle linkse partijen Tegen ‘Rechts’->
‘Volksfront tactiek’->
Socialisten en communisten vormen regeringen
Communisme in Nederland? 1918
De vergissing van Troelstra
De Nederlander en het communistische ideaal:
-Verzuiling
- Nieuwe orde, lege borden!
11.4 De Verenigde Staten in het interbellum
Scheiding en deling van de macht
Charles de Montesquieu’s Trias Politica inspireert de VS tot
balance of power .
Doel scheiding der machten__________________________________
________________________________________________________
Het Capitool Het Witte Huis Het Hooggerechtshof
Wetgevende macht Uitvoerende macht Rechterlijke macht
Congres (gekozen): President (gekozen) Negen leden
Huis van Afgevaardigden(435 leden). - handhaaft de wet. - Past wetten toe en
Senaat (100 leden). - opperbevelhebber leger. - legt wetten uit
`11.4.1. Een vrij en welvarend land, de Republikeinen nemen over…
Tijdens de verkiezingen van 1920 legt president Woodrow Wilson het af tegen Republikein Warren Harding. laissez-faire politiek-> vrije markt-> kapitalisme
Invloed bedrijfsleven groeit t.k.v. belangen van boeren, arbeiders en immigranten.
Tot 1923 accent op zware industrie. Vanaf 1923 accent op consumentenmarkt-> Consumptiemaatschappij (Moderne, geautomatiseerde, schone fabrieken, goedbetaalde arbeiders)
‘American dream’: From rags to riches’ -> Ford, Rockefeller, Carnegie
Politieke en economische vrijheid-> Niet het socialisme maar de zakenman zorgt voor een beter leven van de werkman.
Republikeinse overheid werkt samen met ‘big business’ om de macht van de vakbonden te breken.
"Het in elkaar zetten van de motor, vroeger door één man gedaan, is nu verdeeld in 84 afzonderlijke bewerkingen. Deze 84 bewerkingen doen het werk dat vroeger 250 mannen deden.“
“Goede betaling levert goede werknemers op. Goed betaalde werknemers kunnen kopen wat zij willen, uiteindelijk ook een eigen Ford.”
8-urige werkdag tegen verdubbeld dagloon.
T-Ford: 1908 – 825 dollar / 1925 – 290 dollar
“Any customer can have a car painted any colour that he wants so long as it is black.”
Máár… in 1923 wordt 80% van de Amerikaanse auto’s op krediet gekocht….
Vruchten laissez-faire…
Calvin Coolidge
1920-1929
The man who builds a factory
builds a temple,….
Collecting more taxes than is
absolutely necessary
is legalized robbery
https://youtu.be/vOqBwH9yLqU Hispanics wss vanaf 1:16
11.4.2 American dream voor iedereen?
https://youtu.be/vOqBwH9yLqU Hispanics wss vanaf 1:16
11.4.2 American dream voor iedereen?
Conservatieve blanken kunnen gelijkstelling Zwarten niet verkroppen haat.
Black codes: Deelstaatwetten die armoede (landloperij), strafbaar stellen, beperkingen stellen aan huwelijken en schoolbezoek-> vooral de achtergestelde zwarten worden met deze wetten daadwerkelijk aangepakt.
Ku Klux Klan: geheime terreurorganisatie en lynchpartijen.
Apartheid: 1877 Reconstructie beëindigd deelstaten nemen Jim Crow Wetten aan-> (Supreme Court 1896: Separate but Equal) Systematische segregatie op wettelijke basis. https://youtu.be/NwNrnYJE36k?list=PLCH8uxPXHDPA1QSVjPq_xnY-8SqhzE93z Betts pvF
De burgerrechtenbeweging in de jaren vijftig
1955-> Rosa Parks gearresteerd-> op een voor blanken gereserveerde plaats in de bus-> Martin Luther King organiseerde een busboycot-> ‘burgerlijke ongehoorzaamheid en geweldloos verzet’ 1956-> Hooggerechtshof verklaart rassenscheiding in bus onwettig
‘Separate is unequal’
(Rosa Parks and the Montgomery bus boycott )
GEVOLGEN:
1. meer WETTELIJKE GELIJKHEID
2 meer ZWARTE BEWUSTWORDING
Kwetsbare welvaart…
Laissez Faire, Laissez aller?
Crisis en ‘New Deal’
Herbert Hoover, Republikeinse president 1929-1933, kiest niet voor investeringen in werk en andere maatregelen om de economie te stimuleren maar voor bezuinigingen en enige steun aan de grote bedrijven ‘prosperity is just around the corner’-> laissez-faire-> mislukt. -> Hoovervilles (bron vorige slide)
F.D. Roosevelt, Democratische president 1933-1945, komt met de Keynesiaanse New Deal:->Primaire noodzaak= vraag herstel!
Vertrouwen in de banken herstellen door
ingrijpen federale overheid.
Financiële steun van de federale overheid
aan de werklozen via de deelstaten.
Overproductie in de landbouw bestrijden.
Lonen en prijzen in het bedrijfsleven niet
langer laten dalen.
Hypotheken huizenbezitters door de overheid
garanderen.
Werkverschaffingsprojecten.
Devaluatie van de dollar
The New Deal for Dummies: FDR's Alphabet Agencies -- US History Review
http://www.youtube.com/watch?v=X60Nei2560w&feature=player_detailpage
https://youtu.be/hsw4B1PWZLQ (mr Betts New Deal)
Werkelijk herstel… VS wordt arsenaal van de democratie…
https://youtu.be/hsw4B1PWZLQ betts new deal