LUIDER 17 · Enola Gay (OMD)
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
17
ENOLA GAY
OMD · 1980
Een vrolijke synthpophit over de atoombom op Hiroshima.
Lesduur is: 40 minIntroductie
Onderdelen in deze les
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
17
ENOLA GAY
OMD · 1980
Een vrolijke synthpophit over de atoombom op Hiroshima.
Les over Enola Gay van Orchestral Manoeuvres in the Dark (OMD), de enige single van het album Organisation (1980). Het lied gaat over de atoombom op Hiroshima op 6 augustus 1945 en over de vraag of een vrolijke popsong zo'n onderwerp kan dragen. De les laat bewust geen beelden van slachtoffers zien; de clip bevat geen oorlogsbeelden, alleen de band, wolken en synthesizers. Er kunnen leerlingen met Japanse of Amerikaanse wortels in de klas zitten: het gaat om de vraag wat een lied met zo'n gebeurtenis doet, niet om schuld van een land. Over kernwapens in de Koude Oorlog gaan de lessen over De bom, 99 Luftballons en Russians. Image credit: Wilson44691 / Wikimedia Commons (CC0)
LUIDER
17 · ENOLA GAY · OMD
DE VRAAG VAN DEZE LES
Kun je dansen op een lied over een atoombom?
NA DEZE LES KUN JE
vertellen wat er op 6 augustus 1945 in Hiroshima gebeurde
uitleggen hoe vrolijke muziek en een zwaar onderwerp tegen elkaar inwerken
beargumenteren of Enola Gay een protestlied is
Vraag kort: kennen leerlingen dit nummer? Het is een bekende hit op feesten en radio, vaak zonder dat mensen weten waar het over gaat. Dat is precies de vraag van de les: vorm tegen inhoud. De vraag komt aan het eind terug.
LUIDER
17 · ENOLA GAY · OMD
KIJK EN LUISTER
OMD, Enola Gay (officiële clip, 1980)
Klinkt dit nummer vrolijk of somber? Noem twee dingen in de muziek die daarvoor zorgen.
De officiële clip van het kanaal OMDVEVO. De clip is in een paar uur opgenomen en laat alleen de band zien, over beelden van voortjagende wolken; er zitten geen oorlogsbeelden in. Laat leerlingen eerst alleen reageren op de muziek: de vrolijke melodie op de synthesizer, de strakke drumcomputer. Vraag daarna pas of iemand weet waar het over gaat. Verder luisteren: OMD in de Royal Albert Hall (2016), https://www.youtube.com/watch?v=s7LmXq-0nOc (kanaal Neuro Gigs).
LUIDER
17 · ENOLA GAY · OMD
DE TIJD
Hiroshima, 6 augustus 1945, 8.15 uur
In augustus 1945 is de Tweede Wereldoorlog in Europa voorbij, maar de VS vechten nog tegen Japan. Om 8.15 uur ontploft boven Hiroshima een atoombom. Eén bom verwoest een hele stad.
Tegen het eind van 1945 zijn ongeveer 140.000 mensen dood. Drie dagen later valt een tweede bom op Nagasaki. Op 15 augustus geeft Japan zich over.
De A-Bomb Dome in Hiroshima, nu een monument voor de vrede (2024).
Het dodental is een schatting: voor Hiroshima tot eind 1945 tussen de 90.000 en 140.000 doden, veel van hen door brandwonden en straling. Laat geen foto's van slachtoffers zien. De A-Bomb Dome (Genbaku Dome) was een tentoonstellingshal vlak bij het punt van de ontploffing en is een van de weinige gebouwen die bleven staan. De ruïne is bewust niet herbouwd en staat sinds 1996 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Elk jaar op 6 augustus is er om 8.15 uur een minuut stilte in het Vredespark. Image credit: Jakub Hałun / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
LUIDER
17 · ENOLA GAY · OMD
HET VLIEGTUIG
Een bommenwerper met de naam van een moeder
De bom werd afgeworpen door de Enola Gay, een Amerikaanse B-29-bommenwerper. Piloot Paul Tibbets noemde het toestel naar zijn moeder, Enola Gay Tibbets.
De bom zelf had ook een bijnaam: Little Boy, jongetje. Een moeder en een kind: zo heetten het vliegtuig en het wapen dat een stad verwoestte.
12
MANNEN ZATEN OP 6 AUGUSTUS 1945 AAN BOORD VAN DE ENOLA GAY
De Enola Gay steeg op van het eiland Tinian in de Stille Oceaan. Tibbets liet de naam op 5 augustus, de dag voor de vlucht, op de neus schilderen. Little Boy was een uraniumbom en ontplofte op zo'n 600 meter boven de stad. Het vliegtuig staat nu in het Steven F. Udvar-Hazy Center van het Smithsonian bij Washington (de foto op de omslag). In 1995 was er in de VS veel ophef over een tentoonstelling met het vliegtuig: moest het museum ook de slachtoffers laten zien? Die discussie past goed bij de stelling van deze les.
LUIDER
17 · ENOLA GAY · OMD
DE MAKER
Twee vrienden, een paar synthesizers
OMD zijn Andy McCluskey en Paul Humphreys uit de buurt van Liverpool. Als jongens waren ze gek op vliegtuigen uit de oorlog. In 1979 schreef McCluskey een lied over de beroemdste bommenwerper van allemaal.
In 1980 was de angst voor een kernoorlog groot. Die angst hoor je ook in De bom, 99 Luftballons en Russians. Dit lied gaat over de bom die echt viel.
OMD in concert in Cambridge, 2017.
OMD werd in 1978 opgericht op het schiereiland Wirral, tegenover Liverpool. McCluskey bouwde als kind modelvliegtuigen van Airfix en zocht voor het lied in de bibliotheek alles op over de B-29 en Hiroshima (Songwriting Magazine). Hij schreef het alleen, in het huis van Humphreys. Humphreys en manager Paul Collister waren eerst geen fan van het nummer; Collister dreigde volgens Wikipedia op te stappen als het een single werd. Het werd uitgebracht op 26 september 1980 en haalde nummer 8 in Engeland en nummer 1 in onder meer Spanje, Italië en Portugal. Er zijn wereldwijd meer dan 5 miljoen exemplaren van verkocht. Image credit: Richard Humphrey / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
LUIDER
17 · ENOLA GAY · OMD
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: genius.com
COUPLET 1
De zanger praat tegen het vliegtuig alsof het een persoon is. Hij geeft geen oordeel, maar stelt vragen: was deze vlucht wel goed?
COUPLET 2
Het lied speelt met de namen: een moeder (het vliegtuig) en een jongetje (de bom). Zachte, liefdevolle woorden voor een wapen dat een stad verwoestte.
HET TIJDSTIP
Een precies tijdstip komt terug: het moment van de ontploffing. Voor Hiroshima bleef de tijd daar staan.
HET REFREIN
Er is geen gezongen refrein. Tussen de coupletten neemt de melodie op de synthesizer die plek in.
Lees de volledige tekst samen via de link (de tekst is auteursrechtelijk beschermd en staat daarom niet op de dia). Wijs op het perspectief: de zanger spreekt het vliegtuig aan, niet de piloot of de president. Wijs op de dubbele betekenis van de namen: een moeder en een kind, woorden uit het gezin, voor een bommenwerper en een atoombom. Het tijdstip is het moment van de ontploffing; in Hiroshima zijn horloges bewaard die op dat moment stil bleven staan. Het lied noemt geen doden en beschrijft geen verwoesting: het laat de luisteraar het beeld zelf invullen.
LUIDER
17 · ENOLA GAY · OMD
VRAAG
Het lied noemt een moeder en een jongetje. Waarom werkt dat zo sterk in een lied over een atoombom?
Het lied vertelt over een gezin dat de bom heeft overleefd
De zanger zingt over zijn moeder, die de oorlog meemaakte
Het lied gaat eigenlijk over de liefde en niet over de oorlog
De namen van vliegtuig en bom klinken lief, en dat schuurt
Het goede antwoord: de namen van vliegtuig en bom klinken lief, en dat schuurt. Het vliegtuig heet naar de moeder van de piloot, de bom heette Little Boy. Woorden uit het gezin staan naast het meest verwoestende wapen van de oorlog. Wie denkt dat het over een gezin van overlevenden of over de moeder van de zanger gaat, leest de namen te letterlijk. Het laatste foute antwoord is precies de vergissing die de BBC in 1980 maakte (zie de dia over de discussie).
LUIDER
17 · ENOLA GAY · OMD
DE MUZIEK
Vrolijk klinken, zwaar vertellen
Synthesizers
De melodie speelt een goedkope Korg-synthesizer. Gitaarriffs zijn er niet: het geluid is elektronisch en helder.
Drumcomputer
Een Roland CR-78 tikt een strak, opgewekt patroon. De band programmeerde het zelf en zette het er als laatste bij.
Om op te dansen
Het werd een feesthit: mensen dansen erop zonder te weten waar het over gaat. Wie het doorheeft, schrikt.
Hook als refrein
Er is geen gezongen refrein. Het synthesizermotief is wat je onthoudt en meeneuriet.
Verdieping voor conservatoriumstudenten en muziekleerlingen. De melodieën zijn gespeeld op een Korg M-500 Micro-Preset, een goedkope synthesizer die de band op afbetaling uit een postordercatalogus kocht. Het drumpatroon is zelf geprogrammeerd op een Roland CR-78 (geen preset) en was het laatste wat op de opname kwam. McCluskey noemt het een typisch lineair OMD-nummer: geen gezongen refrein, de synthesizermelodie neemt die plek in. Juist die vrolijke, aanstekelijke melodie zorgt ervoor dat het lied overal gedraaid wordt, en dat luisteraars pas later horen waar het over gaat. Productie: Mike Howlett en OMD in Ridge Farm Studio; de zang werd opnieuw opgenomen in de Advision Studios in Londen. Invloeden: Kraftwerk. Vergelijk met Strange Fruit: daar maken de muziek en de inhoud allebei een zware indruk, hier staan ze haaks op elkaar.
LUIDER
17 · ENOLA GAY · OMD
DE DISCUSSIE
Is Enola Gay een protestlied?
McCluskey zegt zelf dat hij geen politieke boodschap had. Het lied is geen aanklacht en ook geen feest. Het stelt een vraag: was dit goed of fout?
Toch horen veel luisteraars er een lied tegen oorlog in. In 1980 was er ook ophef om iets anders: een kinderprogramma van de BBC weerde het nummer, omdat men dacht dat het woord gay over homo's ging.
92
PLEK IN DE RADIO 2 TOP 100 VAN DE PROTESTSONGS VAN 2010
Uitspraken van McCluskey (Engels, letterlijk uit de bronnen): "It isn't an anti-nuclear song, nor is it a celebration." (The Electricity Club, The Recording History of Enola Gay). In The Telegraph (2020): "It's really a discussion. It's about the moral dilemma." In MusicRadar zegt hij dat hij zich altijd ongemakkelijk voelde bij een vrolijk, pittig popliedje over een kernramp, al was het onweerstaanbaar aanstekelijk. Het kinderprogramma was Multi-Coloured Swap Shop op BBC1; het programma weerde de band omdat men dacht dat de titel over homoseksualiteit ging, niet vanwege de atoombom. In de Top 100 van de Protestsongs van 2007 stond het nummer op 64.
Eens
Oneens
LUIDER
17 · ENOLA GAY · OMD
STELLING
Een vrolijk liedje over een atoombom is respectloos.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: maakt het vrolijke geluid het onderwerp kleiner, of juist groter omdat je schrikt als je hoort waar het over gaat? Doorvraag 2: het lied werd een feesthit en klonk in 2012 bij de opening van de Olympische Spelen in Londen. Wie bepaalt waar een lied voor staat: de maker, de luisteraar of de plek waar het klinkt?
LUIDER
17 · ENOLA GAY · OMD
TERUG NAAR DE VRAAG
Kun je dansen op een lied over een atoombom?
WAT BLIJFT
Enola Gay gaat over de atoombom op Hiroshima: het vliegtuig had de naam van een moeder, de bom de bijnaam van een jongetje.
De muziek is licht en dansbaar, met synthesizers en een drumcomputer. Dat contrast maakt het onderwerp juist schrijnend als je het doorhebt.
Het lied geeft geen oordeel maar stelt een vraag. Of het een protestlied is, bepaalt dus mede de luisteraar.
Deze slide heeft geen instructies
LUIDER
17 · ENOLA GAY · OMD
Kies een ernstig onderwerp uit het nieuws. Zou jij er een vrolijk of een somber lied over maken? Waarom?
Exitvraag. Een goed antwoord noemt een concreet onderwerp, kiest vrolijk of somber en legt uit welk effect dat op de luisteraar heeft (bijvoorbeeld: vrolijk zodat het vaak gedraaid wordt en mensen gaan vragen waar het over gaat; somber zodat niemand het onderwerp kan wegwuiven). Veelgemaakte fout: alleen de keuze noemen zonder het effect op de luisteraar.
LUIDER
17 · ENOLA GAY · OMD
LUISTER VERDER
ALLE 50 SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van Strange Fruit tot Stefania, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op LUIDER · 50 protestsongs.
Slotdia: de playlist LUIDER · 50 protestsongs op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/41vJVRAfJVVrgMEmJFl0bG), met alle songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren.
