LUIDER 05 · Welterusten mijnheer de president (Boudewijn de Groot)
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
05
WELTERUSTEN MIJNHEER DE PRESIDENT
BOUDEWIJN DE GROOT · 1966
Een spottend slaapliedje voor de man die de oorlog in Vietnam steeds groter maakte.
Lesduur is: 40 minIntroductie
Onderdelen in deze les
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
05
WELTERUSTEN MIJNHEER DE PRESIDENT
BOUDEWIJN DE GROOT · 1966
Een spottend slaapliedje voor de man die de oorlog in Vietnam steeds groter maakte.
Les over het bekendste Nederlandse protestlied: Boudewijn de Groot en tekstschrijver Lennaert Nijgh richten zich in 1966 tot de Amerikaanse president Lyndon B. Johnson en de oorlog in Vietnam. De kern van de les is ironie: het lied zegt het tegenovergestelde van wat het bedoelt. De video is alleen audio; de tekst noemt dode burgers, ook vrouwen en kinderen, maar zonder gruwelijke details. Image credit: Ron Kroon for Anefo / Wikimedia Commons (CC0)
LUIDER
05 · WELTERUSTEN MIJNHEER DE PRESIDENT · BOUDEWIJN DE GROOT
DE VRAAG VAN DEZE LES
Waarom wenst dit lied de machtigste man ter wereld een goede nacht?
NA DEZE LES KUN JE
vertellen tegen welke oorlog en welke man het lied protesteert
uitleggen hoe het lied met ironie werkt
beschrijven hoe de rustige muziek de scherpe tekst versterkt
Vraag vooraf: wie weet wat ironie of sarcasme is? Laat een voorbeeld uit het dagelijks leven geven ("lekker weertje" als het stortregent). Dat begrip is de sleutel van deze les. Net als Strange Fruit in les 1 werkt dit lied niet met schreeuwen, maar met een beeld dat blijft hangen.
LUIDER
05 · WELTERUSTEN MIJNHEER DE PRESIDENT · BOUDEWIJN DE GROOT
EERSTE KEER LUISTEREN
Boudewijn de Groot, Welterusten mijnheer de president (1966)
Tegen wie praat de zanger? Klinkt de muziek boos, vrolijk of rustig, en past dat bij wat hij zegt?
Officiële audio van de originele opname (Universal Music, kanaal Boudewijn de Groot - Topic). Laat leerlingen na afloop zeggen tegen wie het lied gericht is en wat opvalt aan de toon. Veel leerlingen horen eerst een lief, rustig liedje; pas bij de tekst valt op hoe scherp het is. Verder luisteren: De Dijk nam een eigen versie op in 2005 (zoek op YouTube: De Dijk Welterusten meneer de president).
LUIDER
05 · WELTERUSTEN MIJNHEER DE PRESIDENT · BOUDEWIJN DE GROOT
DE TIJD
Een oorlog ver weg, protest dichtbij
In Vietnam vochten communisten uit het noorden tegen het zuiden. De VS steunden het zuiden. President Lyndon B. Johnson stuurde vanaf 1965 steeds meer soldaten en liet het noorden bombarderen.
Op tv zagen mensen de oorlog elke dag. Ook in Amsterdam gingen vooral jongeren de straat op om ertegen te protesteren.
Sit-down tegen de oorlog in Vietnam, Amsterdam, juli 1966.
Johnson was president van november 1963 tot januari 1969. In maart 1965 begonnen de bombardementen op Noord-Vietnam (operatie Rolling Thunder) en kwamen de eerste Amerikaanse gevechtstroepen aan land. Eind 1965 waren er ongeveer 184.000 Amerikaanse militairen in Vietnam, eind 1966 ongeveer 385.000. Vietnam heet wel de eerste televisieoorlog. De foto is van een sit-down bij het Amerikaanse consulaat in Amsterdam op 17 juli 1966; in die tijd was ook de ludieke protestbeweging Provo actief in Amsterdam. Image credit: Joost Evers / Anefo / Wikimedia Commons (CC0)
LUIDER
05 · WELTERUSTEN MIJNHEER DE PRESIDENT · BOUDEWIJN DE GROOT
DE MAKERS
Twee schoolvrienden uit Haarlem
Boudewijn de Groot schreef de muziek en zong. De tekst is van Lennaert Nijgh. Ze kenden elkaar van het Coornhert Lyceum in Haarlem.
Meestal bedacht Nijgh zelf waar een lied over ging. Dit keer vroeg De Groot hem erom: hij vond dat ze iets moesten doen met de oorlog in Vietnam.
Lennaert Nijgh (links) en Boudewijn de Groot met platina platen, 1973.
De Groot werd op 20 mei 1944 geboren in een Japans interneringskamp in Batavia (Nederlands-Indië); zijn moeder stierf in 1945 in het kamp. Nijgh (1945 tot 2002) schreef later ook teksten voor onder anderen Liesbeth List, Ramses Shaffy en Rob de Nijs. Het duo maakte samen onder meer Het land van Maas en Waal en Een meisje van 16. De foto is van later (1973), bij platina platen voor het album Hoe sterk is de eenzame fietser. Bron voor het idee van De Groot: Wikipedia NL, artikel over het lied. Image credit: Hans Peters for Anefo / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
LUIDER
05 · WELTERUSTEN MIJNHEER DE PRESIDENT · BOUDEWIJN DE GROOT
DE PLAAT
Opeens heet hij protestzanger
De Groot nam het lied op in de studio van Phonogram in Hilversum, met producer Tony Vos. In het voorjaar van 1966 kwam de single uit. Hij haalde de negende plek in de Top 40.
Vanaf dat moment kreeg De Groot het etiket protestzanger. Daar was hij zelf niet blij mee: hij zag zichzelf niet als iemand die alleen protestliedjes zong.
9
DE HOOGSTE PLEK IN DE TOP 40, VOORJAAR 1966
Uitgebracht op het label Decca, met Vrijgezel op de B-kant. Het nummer stond in de weken 15 tot en met 26 van 1966 in de Top 40 van Radio Veronica. Meteen na het verschijnen gingen er ruim 25.000 exemplaren over de toonbank. Het lied staat ook op het eerste album van De Groot. Doorvraag: waarom wil een zanger misschien liever geen etiket?
LUIDER
05 · WELTERUSTEN MIJNHEER DE PRESIDENT · BOUDEWIJN DE GROOT
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: boudewijndegroot.nl
STROFE 1
De zanger spreekt de president aan en wenst hem een fijne nacht in het Witte Huis. Hij hoeft zich geen zorgen te maken over de soldaten aan het front, of over burgers die per ongeluk door bommen zijn gedood.
STROFE 2
De president mag dromen dat hij wint en vrede brengt. Maar door te doden is nog nooit vrede ontstaan, zegt de zanger. Ook vrouwen en kinderen komen om, terwijl hij het over de vrijheid van het westen heeft.
STROFE 3
In zijn dromen verschijnen de doden van de oorlog. Ze willen weten wanneer het ophoudt. De zanger zegt dat steeds meer mensen genoeg hebben van het geweld. Toch eindigt hij weer met zijn spottende nachtgroet.
Lees de volledige tekst samen via de link naar de officiële site van Boudewijn de Groot (de tekst is auteursrechtelijk beschermd en staat daarom niet op de dia). Drie lange strofen in kruisrijm; elke strofe eindigt met dezelfde groet aan de president. Wijs op het perspectief: een ik-figuur die de president als een kind toespreekt. Alles is ironie: slaap lekker betekent hier juist: hoe kún je slapen? Ook de christelijke waarden van de president worden tegen hem gebruikt. Johnson wordt nergens bij naam genoemd, maar in 1966 wist iedereen wie bedoeld werd.
LUIDER
05 · WELTERUSTEN MIJNHEER DE PRESIDENT · BOUDEWIJN DE GROOT
VRAAG
De zanger wenst de president steeds een goede nacht. Wat bedoelt hij daar eigenlijk mee?
Hij is sarcastisch: de president hoort juist wakker te liggen
Hij bewondert de president en wil dat die goed uitrust
Hij wil de president troosten omdat de oorlog zo zwaar is
Hij vertelt de president een slaapverhaal over de oorlog
Het goede antwoord is het sarcastische: de zanger bedoelt het tegenovergestelde van wat hij zegt, want wie verantwoordelijk is voor zoveel doden zou niet rustig moeten kunnen slapen. Leerlingen die het troostende antwoord kiezen, lezen de tekst letterlijk. Doorvraag: waarom werkt die spot misschien beter dan een boze aanklacht? Wie boos wordt, kun je negeren; wie je uitlacht, blijft hangen.
LUIDER
05 · WELTERUSTEN MIJNHEER DE PRESIDENT · BOUDEWIJN DE GROOT
DE MUZIEK
Een wiegenlied als wapen
Vorm
Drie lange strofen in kruisrijm. Er is geen apart refrein: elke strofe eindigt met dezelfde groet aan de president, en die slotregel werkt als refrein.
Toon
Een zangerige, rustige melodie, bijna een slaapliedje. Die zachte verpakking staat haaks op de harde inhoud: zo wordt de muziek zelf ironisch.
Klank
Folk in de stijl van Bob Dylan: stem en akoestische gitaar vooraan, met bas, drums en een orkestje eronder. Alle aandacht gaat naar de woorden.
Verdieping voor conservatoriumstudenten en muziekleerlingen. Bezetting volgens de credits: Boudewijn de Groot (zang), Eddy Esser (gitaar), Wim de Vries (basgitaar), orkestleiding Frans de Kok, producer Tony Vos, geluidstechnicus Albert Kos (Phonogram-studio Hilversum). Duur ongeveer 2 minuut 30. Laat studenten luisterend bepalen wat het orkest doet en waar het arrangement opbouwt: blijft het lief, of klinkt er ergens dreiging door? Vergelijk met Masters of War van Bob Dylan (1963), dat ook een machthebber rechtstreeks aanspreekt, maar dan openlijk woedend. Het album Voor de overlevenden (1966) laat zien hoe De Groot Dylan en Donovan ook letterlijk coverde. Doorvraag: waarom kiezen de makers voor een lieve melodie bij zo'n harde tekst?
LUIDER
05 · WELTERUSTEN MIJNHEER DE PRESIDENT · BOUDEWIJN DE GROOT
TIJDLIJN
Een lied dat telkens terugkomt
1965
Johnson stuurt de eerste gevechtstroepen naar Vietnam.
1966
Welterusten mijnheer de president wordt een hit.
1967
André Meurs maakt er een grappige versie van over de koningin.
1975
De oorlog eindigt: Noord-Vietnam neemt Saigon in.
2003
De Heideroosjes richten het lied op president Bush.
2007
Het staat bovenaan een Top 100 van protestsongs.
De versie van André Meurs heette Welterusten, mevrouw de koningin. De Heideroosjes zongen hun versie in de tijd van de Amerikaanse inval in Irak (2003). In 2005 nam De Dijk een versie op voor een benefietalbum. Het lied stond in 2007 en in 2010 op nummer 1 in de Top 100 van de Protestsongs: de lijst van NPO Radio 2 in 2007 en die van omroep LLiNK in 2010. Doorvraag: waarom kun je dit lied steeds opnieuw aan een andere leider richten?
Eens
Oneens
LUIDER
05 · WELTERUSTEN MIJNHEER DE PRESIDENT · BOUDEWIJN DE GROOT
STELLING
Een lied dat een echte wereldleider bespot, gaat te ver.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: is spot een eerlijk middel, of moet je een leider met argumenten aanspreken? Doorvraag 2: zou jij hetzelfde vinden als het lied over een leider ging die jij juist steunt? Wijs erop dat vrijheid van meningsuiting in Nederland ook satire over machthebbers beschermt, maar dat niet overal zo is.
LUIDER
05 · WELTERUSTEN MIJNHEER DE PRESIDENT · BOUDEWIJN DE GROOT
TERUG NAAR DE VRAAG
Waarom wenst dit lied de machtigste man ter wereld een goede nacht?
WAT BLIJFT
De goede nacht is spot: wie verantwoordelijk is voor zoveel doden, zou juist niet rustig moeten kunnen slapen.
Het lied noemt geen naam, maar spreekt president Johnson rechtstreeks aan, als een verteller die hem zijn geweten voorhoudt.
De rustige melodie van een slaapliedje maakt de harde inhoud nog scherper.
Deze slide heeft geen instructies
LUIDER
05 · WELTERUSTEN MIJNHEER DE PRESIDENT · BOUDEWIJN DE GROOT
Schrijf zelf een ironische wens, zoals in het lied: lief gezegd, anders bedoeld.
Exitvraag. Een goed antwoord richt zich tot iemand, gebruikt een vriendelijke wens en laat duidelijk merken dat het omgekeerde bedoeld is, bijvoorbeeld over vervuiling of pesten. Veelgemaakte fout: een gewoon verwijt zonder ironie ("u bent slecht"), of een grap zonder onderwerp.
LUIDER
05 · WELTERUSTEN MIJNHEER DE PRESIDENT · BOUDEWIJN DE GROOT
LUISTER VERDER
ALLE 50 SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van Strange Fruit tot Stefania, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op LUIDER · 50 protestsongs.
Slotdia: de playlist LUIDER · 50 protestsongs op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/41vJVRAfJVVrgMEmJFl0bG), met alle songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren.
