LUIDER 50 · Stefania (Kalush Orchestra)
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
50
STEFANIA
KALUSH ORCHESTRA · 2022
Een lied voor een moeder dat het lied werd van een land in oorlog.
Lesduur is: 40 minIntroductie
Onderdelen in deze les
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
50
STEFANIA
KALUSH ORCHESTRA · 2022
Een lied voor een moeder dat het lied werd van een land in oorlog.
Stefania van Kalush Orchestra won in 2022 het Eurovisiesongfestival, drie maanden na het begin van de Russische invasie van Oekraïne. De les gaat over hoe een persoonlijk lied een nieuwe betekenis kreeg, en over folk en hiphop. Het onderwerp oorlog is gevoelig: in de klas kunnen leerlingen zitten met Oekraïense of Russische wortels. Houd het bij feiten en maak geen volk zwart; veel Russen zijn zelf tegen de oorlog. De officiële clip (niet in de les) toont verwoeste steden en soldaten, maar geen gewonden. Image credit: Stadsbestuur Bila Tserkva (bcrada.gov.ua) / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
LUIDER
50 · STEFANIA · KALUSH ORCHESTRA
DE VRAAG VAN DEZE LES
Kan een lied voor je moeder een protestsong worden?
NA DEZE LES KUN JE
uitleggen hoe een lied voor een moeder een lied voor een land werd
vertellen wat er in 2022 op het Songfestival in Turijn gebeurde
beschrijven hoe folk en hiphop in Stefania samenkomen
Vraag eerst: wie heeft het Songfestival van 2022 gezien, of kent het roze hoedje van de zanger? Laat daarna kort stemmen: is een Songfestivalliedje over je moeder een protestsong? Stefania is geen klassieke protestsong: er staat geen aanklacht in. Dat maakt het een goede les over hoe betekenis kan verschuiven. De vraag komt aan het eind terug.
LUIDER
50 · STEFANIA · KALUSH ORCHESTRA
KIJK EN LUISTER
Kalush Orchestra, Stefania (live, Songfestival 2022)
Welke oude en welke nieuwe muziek hoor je? Let op het einde: wat roept de zanger?
Het winnende optreden in de finale van 14 mei 2022 in Turijn, van het officiële kanaal van het Eurovisiesongfestival. Aan het eind roept Oleh Psiuk in het Engels op om Oekraïne, Marioepol en Azovstal te helpen. Laat leerlingen noemen wat ze horen: fluit, samenzang, rap, beat. Verder kijken: de officiële clip (YouTube, kanaal Kalush Orchestra: https://www.youtube.com/watch?v=Z8Z51no1TD0), opgenomen in verwoeste plaatsen als Boetsja, Irpin, Borodjanka en Hostomel, met vrouwelijke soldaten die kinderen uit puin redden. Kijk die eerst zelf en overleg of hij past bij je klas.
LUIDER
50 · STEFANIA · KALUSH ORCHESTRA
DE TIJD
24 februari 2022: Rusland valt Oekraïne binnen
Op die dag valt het Russische leger Oekraïne binnen. Steden worden beschoten en miljoenen mensen vluchten, ook naar Nederland.
Rusland mag daarna niet meer meedoen aan het Songfestival. Kalush Orchestra krijgt speciale toestemming om naar Turijn te reizen, en moet daarna meteen terug.
18 tot 60
MANNEN VAN DIE LEEFTIJD MOGEN OEKRAÏNE NIET UIT: ZE KUNNEN WORDEN OPGEROEPEN
De oorlog begon eigenlijk al in 2014, met de annexatie van de Krim door Rusland en de strijd in de Donbas. Rusland noemt de inval een speciale militaire operatie. De Europese Omroepunie (EBU) sloot Rusland op 25 februari 2022 uit van het Songfestival. Kalush Orchestra was eigenlijk tweede geworden in de Oekraïense voorronde (Vidbir); winnares Alina Pash trok zich terug na ophef over een reis naar de Krim. Houd het neutraal: benoem wat er gebeurde en wat het voor gewone mensen betekende, en maak geen Russische leerlingen of Russen in het algemeen verantwoordelijk.
LUIDER
50 · STEFANIA · KALUSH ORCHESTRA
DE MAKER
Een rapper uit Kalush en een orkest van folk
Oleh Psiuk komt uit het stadje Kalush in het westen van Oekraïne. In 2021 begint hij Kalush Orchestra: rap samen met oude volksmuziek en traditionele kleding.
Stefania schrijft hij voor zijn moeder, die zo heet. Het nummer komt uit op 7 februari 2022, ruim twee weken voor de Russische inval.
Kalush Orchestra in de halve finale in Turijn, 10 mei 2022.
Kalush Orchestra begon in 2021 als zijproject van de rapgroep Kalush (2019). De groep is vernoemd naar Psiuks geboortestad in de regio Ivano-Frankivsk. Bij het Songfestival stonden er zes op het podium, onder wie multi-instrumentalist Vitalii Duzhyk (fluiten) en danser MC KylymMen, wiens kostuum verwijst naar een kylym, een traditioneel geweven tapijt. Het roze vissershoedje van Psiuk werd een meme. Na het festival werd het verloot: dat bracht 370.000 dollar op voor het Oekraïense leger. Image credit: Michael Doherty / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
LUIDER
50 · STEFANIA · KALUSH ORCHESTRA
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: genius.com (Engels)
REFREIN
Een zoon spreekt zijn moeder aan, Stefania. Hij denkt terug aan hoe zij voor hem zorgde toen hij klein was. Het refrein klinkt als een oud volksliedje.
RAPS
In de raps kijkt hij met liefde en dankbaarheid naar haar. Ze wordt ouder, en hij beseft hoeveel ze voor hem heeft opgegeven.
NA 24 FEBRUARI
Dezelfde woorden klinken ineens anders. Voor veel Oekraïners staat de moeder nu voor hun land. Op TikTok klinkt het lied onder video's over de oorlog.
De tekst staat achter de link en is auteursrechtelijk beschermd; daarom staat hij niet op de dia. De link gaat naar een Engelse vertaling van de Oekraïense tekst. Wijs op het perspectief: een zoon spreekt zijn moeder rechtstreeks aan. Er staat niets over oorlog in de tekst. De nieuwe betekenis komt van buiten: van het moment waarop mensen het horen. Psiuk zei in 2022 tegen NME dat veel mensen het na de oorlog zo zijn gaan horen alsof Oekraïne zijn moeder is. Het is ook het eerste winnende Songfestivallied dat helemaal in het Oekraïens is gezongen. Doorvraag: kan een lied iets betekenen wat de maker er niet in heeft gestopt?
LUIDER
50 · STEFANIA · KALUSH ORCHESTRA
VRAAG
Stefania is geschreven vóór de Russische inval. Waarom hoorden veel mensen het daarna als lied over de oorlog?
Psiuk herschreef de tekst na de inval met namen van steden
Het laatste couplet noemt de oorlog en het Russische leger
De moeder in het lied ging voor velen ook voor hun land staan
Het Songfestival gaf het lied een nieuwe, Engelse titel
Goed: de moeder ging voor velen ook voor het land staan. De tekst bleef hetzelfde en noemt de oorlog nergens; de titel bleef ook gewoon Stefania. De betekenis veranderde door het moment en door hoe mensen het lied hoorden. Doorvraag: ken je andere liedjes die door een gebeurtenis een andere betekenis kregen?
LUIDER
50 · STEFANIA · KALUSH ORCHESTRA
DE MUZIEK
Herdersfluit en hiphop
Herdersfluiten
Sopilka en telenka zijn Oekraïense houten fluiten. De telenka heeft geen gaten: de speler maakt tonen met zijn adem en één vinger.
Samenzang
Het lied opent met stemmen die samen zingen, zoals in oude volksliederen. Het refrein klinkt als iets wat je oma zou zingen.
Rap in eigen taal
Psiuk rapt snel en ritmisch in het Oekraïens. De vorm komt uit de Amerikaanse hiphop, de taal en het verhaal zijn van hemzelf.
Beat en slot
Onder alles ligt een strakke hiphopbeat. Aan het eind krijgt de fluit een solo: het oude geluid heeft het laatste woord.
Verdieping voor conservatoriumstudenten en muziekleerlingen. Vitalii Duzhyk speelt zowel sopilka als telenka; op het podium houdt hij de kleine telenka met één hand en de microfoon er vlak bij om het zachte geluid te versterken. De telenka is een eenvoudige herdersfluit zonder vingergaten: de speler maakt de tonen door harder of zachter te blazen en het ondereinde met een vinger te openen of te sluiten. Het refrein gebruikt de klank van West-Oekraïense volkszang; de raps zijn in de stijl van hedendaagse hiphop. Oude volksinstrumenten en samenzang naast een moderne beat laten horen dat de Oekraïense cultuur leeft en jong is, juist op het moment dat die wordt bedreigd. Vergelijk met Baraye (les 49): daar is juist alles kaal en persoonlijk. Doorvraag: waarom zou een band in oorlogstijd kiezen voor oude volksmuziek?
LUIDER
50 · STEFANIA · KALUSH ORCHESTRA
DE UITSLAG
Turijn, 14 mei 2022: winst met een record
De vakjury's zetten Stefania op de vierde plaats. Maar het publiek thuis geeft 439 punten: meer dan ooit een land kreeg. Oekraïne wint.
Aan het eind van het optreden roept Psiuk op om Oekraïne, de stad Marioepol en de fabriek Azovstal te helpen. Politiek is verboden op het Songfestival, maar de organisatie straft hem niet.
439
PUNTEN VAN HET PUBLIEK: HET HOOGSTE AANTAL OOIT OP HET SONGFESTIVAL
Stefania won met 631 punten: 192 van de jury's en 439 van het publiek. Tweede werd Sam Ryder uit het Verenigd Koninkrijk, die bij de jury's won. Het is het eerste winnende Songfestivallied met rap. In Marioepol zaten op dat moment Oekraïense militairen en burgers ingesloten in de staalfabriek Azovstal. De EBU zag de oproep als humanitair en niet als politiek. Doorvraag: was dit een politieke uitspraak of een noodkreet? Nederland deed mee met S10 en De diepte en werd elfde met 171 punten.
LUIDER
50 · STEFANIA · KALUSH ORCHESTRA
DE NAWERKING
Het Songfestival van 2023: Liverpool voor Oekraïne
Normaal organiseert de winnaar het volgende Songfestival. In oorlogstijd is dat te gevaarlijk. Daarom neemt het Verenigd Koninkrijk het in 2023 over, in Liverpool, samen met Oekraïne. Kalush Orchestra opent de finale.
De glazen microfoon, de trofee van 2022, wordt geveild voor 900.000 dollar. Het geld gaat naar het Oekraïense leger.
Kalush Orchestra repeteert de opening van het Songfestival in Liverpool, 2023.
De EBU besloot dat het Songfestival 2023 niet veilig in Oekraïne kon worden gehouden. Het Verenigd Koninkrijk, tweede in 2022, organiseerde het namens Oekraïne. Kalush Orchestra opende de finale op 13 mei 2023. De trofee werd gekocht door het Oekraïense cryptobedrijf WhiteBIT; de opbrengst ging naar drones voor het leger. De foto is gemaakt bij de generale repetitie van die opening. Doorvraag: past het dat de opbrengst van een muziekprijs naar een leger gaat? Laat verschillende meningen toe. Image credit: Michael Doherty / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Eens
Oneens
LUIDER
50 · STEFANIA · KALUSH ORCHESTRA
STELLING
Stefania won het Songfestival door de oorlog, niet door het lied.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: de jury's zetten het op vier, het publiek op één. Wat zegt dat verschil? Doorvraag 2: het Songfestival wil geen politiek, maar kan dat eigenlijk, als het publiek stemt? Beide kanten zijn te verdedigen: Stefania was al een van de favorieten en is een sterk, eigen nummer, maar veel stemmen waren ook steun voor Oekraïne.
LUIDER
50 · STEFANIA · KALUSH ORCHESTRA
TERUG NAAR DE VRAAG
Kan een lied voor je moeder een protestsong worden?
WAT BLIJFT
Stefania is geschreven voor de moeder van de zanger, maar na 24 februari hoorden miljoenen er het verhaal van een land in oorlog in.
Er staat geen aanklacht in de tekst: het protest zit in het moment, in de oproep in Turijn en in trots op de eigen taal.
Herdersfluiten en samenzang naast rap laten horen dat een cultuur leeft, ook als die wordt bedreigd.
Deze slide heeft geen instructies
LUIDER
50 · STEFANIA · KALUSH ORCHESTRA
Welk persoonlijk lied kan een protestlied worden, en wanneer?
Exitvraag. Een goed antwoord noemt een concreet lied, een concrete situatie (een gebeurtenis, een plek, een groep mensen) en legt uit waarom de betekenis dan verschuift, zoals bij Stefania de moeder voor het land ging staan. Veelgemaakte fout: een lied kiezen dat al een protestlied is, of geen situatie noemen.
LUIDER
50 · STEFANIA · KALUSH ORCHESTRA
LUISTER VERDER
ALLE 50 SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van Strange Fruit tot Stefania, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op LUIDER · 50 protestsongs.
Slotdia: de playlist LUIDER · 50 protestsongs op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/41vJVRAfJVVrgMEmJFl0bG), met alle songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren.
