Samenstellingen spellen
Samenstellingen spellen
Deze slide heeft geen instructies
Lesdoel
Ik kan uitleggen wanneer Nederlandse samenstellingen aan elkaar worden geschreven, wanneer een streepje nodig is en wanneer een trema wordt gebruikt, en kan dit toepassen op veelvoorkomende voorbeelden.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden koppel jij aan samenstellingen?
Gebruik de woordenwolk om voorkennis op te halen. Vraag daarna kort door: wanneer schrijf je volgens jullie woorden aan elkaar, met een streepje of met puntjes?
Meestal aan elkaar
Een samenstelling is één nieuw woord van twee of meer delen.
In het Nederlands schrijf je samenstellingen meestal aan elkaar.
Voorbeelden: taalcursus, eigenbelang.
Benadruk dat het gaat om woorden die samen één begrip vormen. Dat is de hoofdregel waarop de rest van de les voortbouwt.
Wanneer is het één woord?
Als twee woorden samen één betekenis krijgen, schrijf je ze vaak als één woord.
taal + cursus → taalcursus
eigen + belang → eigenbelang
Je spreekt en gebruikt het als één geheel.
Maak het onderscheid met losse woordgroepen mondeling duidelijk: niet elk tweetal woorden is automatisch een samenstelling.
Ook met Engelse delen
Ook woorden met Engelse delen kunnen in het Nederlands een samenstelling vormen.
lastminute
salesmanager
Als het in het Nederlands als één woord wordt gebruikt, schrijf je het ook als één woord.
Het gaat hier niet om Engelse spellingregels, maar om het Nederlandse gebruik van deze woorden.
De hoofdregel samengevat
Samen één begrip? Dan schrijf je het meestal aan elkaar.
Alleen in een aantal situaties gebruik je een streepje of een trema.
Deze slide vormt de overgang naar de uitzonderingen en bijzondere gevallen.
Welk woord is volgens de hoofdregel juist gespeld?
taalcursus
taal-cursus
taal cursus
taal, cursus
Toetst de hoofdregel: als twee delen samen één begrip vormen, schrijf je ze meestal aan elkaar.
Hoofdregel invullen
In het Nederlands schrijf je een samenstelling meestal aan elkaar. Dat geldt ook voor woorden met Engelse delen, zoals lastminute, als ze in het Nederlands als één woord worden gebruikt.
De drie kernwoorden komen letterlijk uit het eerste blok: samenstelling, aan elkaar, lastminute.
Streepje voor leesbaarheid
Soms helpt een streepje om een lang woord sneller te lezen.
vooral bij lange samenstellingen
het woord blijft één geheel
het streepje maakt de opbouw duidelijker
Noem dat leesbaarheid een praktische reden is: de spelling helpt de lezer.
Streepje tegen verwarring
Een streepje kan nodig zijn om betekenisverwarring te voorkomen.
Het laat duidelijk zien welke woorddelen bij elkaar horen en hoe je het woord moet lezen.
Er is in de prompt geen verplicht voorbeeld gegeven voor betekenisverwarring. Houd de uitleg daarom algemeen en koppel terug aan duidelijk lezen en begrijpen.
Vaste combinaties met streepjes
Sommige vaste combinaties schrijf je met streepjes tussen de delen.
doe-het-zelf
kant-en-klaar
Deze vormen zijn zo ingeburgerd.
Benadruk dat dit vaste schrijfwijzen zijn die leerlingen als geheel moeten herkennen.
Gelijkwaardige delen
Bij gelijkwaardige delen gebruik je een streepje.
hotel-restaurant
cultureel-maatschappelijk
Beide delen zijn even belangrijk in de betekenis.
Leg uit dat het niet gaat om hoofdwoord + extra uitleg, maar om twee delen die naast elkaar staan.
Streepje bij klinkerbotsing
Bij klinkerbotsing gebruik je in samenstellingen vaak een streepje.
auto-uitlaat
milieu-instituut
co-ouderschap
de-escaleren
Leg uit dat klinkerbotsing ontstaat wanneer klinkers op de grens van woorddelen lastig of verwarrend te lezen zijn.
Bij welk woord is eigenlijk een streepje nodig door klinkerbotsing (en is dus fout gespeld)?
eigenbelang
salesmanager
autouitlaat
taalcursus
Alle opties lijken samenstellingen, maar alleen auto-uitlaat heeft klinkerbotsing op de grens van de woorddelen.
Streepje gebruiken
Een streepje kan helpen bij de leesbaarheid van lange samenstellingen. Je gebruikt het ook in vaste combinaties zoals doe-het-zelf en bij gelijkwaardige delen zoals hotel-restaurant.
Controleert drie redenen voor een streepje uit dit blok: leesbaarheid, vaste combinaties en gelijkwaardige delen.
Trema: niet bij samenstellingen
Een trema gebruik je juist bij woorden die geen samenstelling zijn.
Het trema laat zien dat je klinkers apart uitspreekt.
Dit is het kernonderscheid van de les: streepje bij samenstellingen in bepaalde gevallen, trema bij niet-samenstellingen.
Voorbeelden met trema
Voorbeelden van woorden met een trema:
reëel
beïnvloeden
coöperatie
coördineren
Hier gebruik je dus geen streepje.
Benadruk dat deze woorden geen losse woorddelen vormen zoals bij samenstellingen.
Streepje of trema?
Het verschil hangt af van het soort woord:
samenstelling + klinkerbotsing → vaak streepje
niet-samenstelling + aparte uitspraak van klinkers → trema
Vergelijk: co-ouderschap maar coöperatie.
Gebruik dit contrast expliciet, omdat leerlingen deze vormen vaak door elkaar halen.
Woorden op -achtig
Bij woorden op -achtig krijg je bij klinkerbotsing altijd een streepje.
astma-achtig
cola-achtig
Dit is een vaste spellingsregel.
Laat zien dat dit een speciale regel is die afwijkt van twijfelgevallen: hier kies je altijd voor een streepje.
De regels in één overzicht
Samenstelling → meestal aan elkaar
Streepje → bij leesbaarheid, verwarring, vaste combinaties, gelijkwaardige delen en klinkerbotsing
Trema → bij niet-samenstellingen
-achtig + klinkerbotsing → altijd streepje
Gebruik deze slide als samenvattend schema voordat je naar de begrippenlijst gaat.
Welk woord krijgt een trema en geen streepje?
co-ouderschap
milieu-instituut
coöperatie
astma-achtig
Laat leerlingen het verschil zien tussen samenstelling + klinkerbotsing (streepje) en niet-samenstelling (trema).
Streepje of trema
Bij een niet-samenstelling gebruik je een trema om klinkers apart uit te spreken, zoals in beïnvloeden. Maar bij woorden op -achtig krijg je bij klinkerbotsing altijd een streepje.
De laatste blank toetst de speciale regel voor -achtig.
Welke regel uit deze les helpt jou het meest?
Bespreek of de leerling het kernonderscheid kan noemen: samenstelling meestal aan elkaar; streepje in bepaalde gevallen; trema bij niet-samenstellingen; -achtig bij klinkerbotsing altijd met streepje.
Wat vond jij nog lastig aan deze spellingles?
Laat leerlingen benoemen welk onderdeel lastig was, bijvoorbeeld klinkerbotsing, verschil tussen streepje en trema, of vaste combinaties. Gebruik dit als snelle formatieve check.
Noem één woord dat jij onthoudt uit deze les
Gebruik de woordenwolk als afsluitende terugblik. Vraag eventueel waarom juist dat woord is blijven hangen.
Begrippen
samenstelling - een woord dat bestaat uit twee of meer delen en samen één nieuw woord vormt
streepje - teken dat in sommige samenstellingen nodig is voor duidelijke spelling
trema - teken op een klinker dat laat zien dat klinkers apart worden uitgesproken
klinkerbotsing - twee klinkers op de grens van woorddelen die lastig of verwarrend kunnen zijn
gelijkwaardige delen - delen van een woord die even belangrijk zijn in de betekenis
vaste combinatie - woordgroep met een vaste schrijfwijze, vaak met streepjes
leesbaarheid - hoe makkelijk een woord goed te lezen is
Deze slide heeft geen instructies