Samenstellingen spellen

Samenstellingen spellen

1 / 27
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNederlandsMiddelbare schoolvmbo tLeerjaar 3

In deze les zitten 27 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Samenstellingen spellen

Deze slide heeft geen instructies

Lesdoel

Ik kan uitleggen wanneer Nederlandse samenstellingen aan elkaar worden geschreven, wanneer een streepje nodig is en wanneer een trema wordt gebruikt, en kan dit toepassen op veelvoorkomende voorbeelden.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden koppel jij aan samenstellingen?

Gebruik de woordenwolk om voorkennis op te halen. Vraag daarna kort door: wanneer schrijf je volgens jullie woorden aan elkaar, met een streepje of met puntjes?

Meestal aan elkaar

  • Een samenstelling is één nieuw woord van twee of meer delen.

  • In het Nederlands schrijf je samenstellingen meestal aan elkaar.

  • Voorbeelden: taalcursus, eigenbelang.

Benadruk dat het gaat om woorden die samen één begrip vormen. Dat is de hoofdregel waarop de rest van de les voortbouwt.

Wanneer is het één woord?

Als twee woorden samen één betekenis krijgen, schrijf je ze vaak als één woord.


  • taal + cursus → taalcursus

  • eigen + belang → eigenbelang

  • Je spreekt en gebruikt het als één geheel.

Maak het onderscheid met losse woordgroepen mondeling duidelijk: niet elk tweetal woorden is automatisch een samenstelling.

Ook met Engelse delen

Ook woorden met Engelse delen kunnen in het Nederlands een samenstelling vormen.


  • lastminute

  • salesmanager


Als het in het Nederlands als één woord wordt gebruikt, schrijf je het ook als één woord.

Het gaat hier niet om Engelse spellingregels, maar om het Nederlandse gebruik van deze woorden.

De hoofdregel samengevat

Samen één begrip? Dan schrijf je het meestal aan elkaar.


Alleen in een aantal situaties gebruik je een streepje of een trema.

Deze slide vormt de overgang naar de uitzonderingen en bijzondere gevallen.

Welk woord is volgens de hoofdregel juist gespeld?

A

taalcursus

B

taal-cursus

C

taal cursus

D

taal, cursus

Toetst de hoofdregel: als twee delen samen één begrip vormen, schrijf je ze meestal aan elkaar.

Hoofdregel invullen

In het Nederlands schrijf je een samenstelling meestal aan elkaar. Dat geldt ook voor woorden met Engelse delen, zoals lastminute, als ze in het Nederlands als één woord worden gebruikt.

samenstelling
aan elkaar
lastminute
trema
los
sales manager
streepje

De drie kernwoorden komen letterlijk uit het eerste blok: samenstelling, aan elkaar, lastminute.

Streepje voor leesbaarheid

Soms helpt een streepje om een lang woord sneller te lezen.


  • vooral bij lange samenstellingen

  • het woord blijft één geheel

  • het streepje maakt de opbouw duidelijker

Noem dat leesbaarheid een praktische reden is: de spelling helpt de lezer.

Streepje tegen verwarring

Een streepje kan nodig zijn om betekenisverwarring te voorkomen.


Het laat duidelijk zien welke woorddelen bij elkaar horen en hoe je het woord moet lezen.

Er is in de prompt geen verplicht voorbeeld gegeven voor betekenisverwarring. Houd de uitleg daarom algemeen en koppel terug aan duidelijk lezen en begrijpen.

Vaste combinaties met streepjes

Sommige vaste combinaties schrijf je met streepjes tussen de delen.


  • doe-het-zelf

  • kant-en-klaar


Deze vormen zijn zo ingeburgerd.

Benadruk dat dit vaste schrijfwijzen zijn die leerlingen als geheel moeten herkennen.

Gelijkwaardige delen

Bij gelijkwaardige delen gebruik je een streepje.


  • hotel-restaurant

  • cultureel-maatschappelijk


Beide delen zijn even belangrijk in de betekenis.

Leg uit dat het niet gaat om hoofdwoord + extra uitleg, maar om twee delen die naast elkaar staan.

Streepje bij klinkerbotsing

Bij klinkerbotsing gebruik je in samenstellingen vaak een streepje.


  • auto-uitlaat

  • milieu-instituut

  • co-ouderschap

  • de-escaleren

Leg uit dat klinkerbotsing ontstaat wanneer klinkers op de grens van woorddelen lastig of verwarrend te lezen zijn.

Bij welk woord is eigenlijk een streepje nodig door klinkerbotsing (en is dus fout gespeld)?

A

eigenbelang

B

salesmanager

C

autouitlaat

D

taalcursus

Alle opties lijken samenstellingen, maar alleen auto-uitlaat heeft klinkerbotsing op de grens van de woorddelen.

Streepje gebruiken

Een streepje kan helpen bij de leesbaarheid van lange samenstellingen. Je gebruikt het ook in vaste combinaties zoals doe-het-zelf en bij gelijkwaardige delen zoals hotel-restaurant.

leesbaarheid
doe-het-zelf
hotel-restaurant
trema
taalcursus
coöperatie
eigenbelang

Controleert drie redenen voor een streepje uit dit blok: leesbaarheid, vaste combinaties en gelijkwaardige delen.

Trema: niet bij samenstellingen

Een trema gebruik je juist bij woorden die geen samenstelling zijn.


Het trema laat zien dat je klinkers apart uitspreekt.

Dit is het kernonderscheid van de les: streepje bij samenstellingen in bepaalde gevallen, trema bij niet-samenstellingen.

Voorbeelden met trema

Voorbeelden van woorden met een trema:


  • reëel

  • beïnvloeden

  • coöperatie

  • coördineren


Hier gebruik je dus geen streepje.

Benadruk dat deze woorden geen losse woorddelen vormen zoals bij samenstellingen.

Streepje of trema?

Het verschil hangt af van het soort woord:


  • samenstelling + klinkerbotsing → vaak streepje

  • niet-samenstelling + aparte uitspraak van klinkers → trema


Vergelijk: co-ouderschap maar coöperatie.

Gebruik dit contrast expliciet, omdat leerlingen deze vormen vaak door elkaar halen.

Woorden op -achtig

Bij woorden op -achtig krijg je bij klinkerbotsing altijd een streepje.


  • astma-achtig

  • cola-achtig


Dit is een vaste spellingsregel.

Laat zien dat dit een speciale regel is die afwijkt van twijfelgevallen: hier kies je altijd voor een streepje.

De regels in één overzicht

  • Samenstelling → meestal aan elkaar

  • Streepje → bij leesbaarheid, verwarring, vaste combinaties, gelijkwaardige delen en klinkerbotsing

  • Trema → bij niet-samenstellingen

  • -achtig + klinkerbotsing → altijd streepje

Gebruik deze slide als samenvattend schema voordat je naar de begrippenlijst gaat.

Welk woord krijgt een trema en geen streepje?

A

co-ouderschap

B

milieu-instituut

C

coöperatie

D

astma-achtig

Laat leerlingen het verschil zien tussen samenstelling + klinkerbotsing (streepje) en niet-samenstelling (trema).

Streepje of trema

Bij een niet-samenstelling gebruik je een trema om klinkers apart uit te spreken, zoals in beïnvloeden. Maar bij woorden op -achtig krijg je bij klinkerbotsing altijd een streepje.

niet-samenstelling
trema
beïnvloeden
-achtig
samenstelling
streepje
co-ouderschap
lastminute

De laatste blank toetst de speciale regel voor -achtig.

Welke regel uit deze les helpt jou het meest?

Bespreek of de leerling het kernonderscheid kan noemen: samenstelling meestal aan elkaar; streepje in bepaalde gevallen; trema bij niet-samenstellingen; -achtig bij klinkerbotsing altijd met streepje.

Wat vond jij nog lastig aan deze spellingles?

Laat leerlingen benoemen welk onderdeel lastig was, bijvoorbeeld klinkerbotsing, verschil tussen streepje en trema, of vaste combinaties. Gebruik dit als snelle formatieve check.

Noem één woord dat jij onthoudt uit deze les

Gebruik de woordenwolk als afsluitende terugblik. Vraag eventueel waarom juist dat woord is blijven hangen.

Begrippen

samenstelling - een woord dat bestaat uit twee of meer delen en samen één nieuw woord vormt

streepje - teken dat in sommige samenstellingen nodig is voor duidelijke spelling

trema - teken op een klinker dat laat zien dat klinkers apart worden uitgesproken

klinkerbotsing - twee klinkers op de grens van woorddelen die lastig of verwarrend kunnen zijn

gelijkwaardige delen - delen van een woord die even belangrijk zijn in de betekenis

vaste combinatie - woordgroep met een vaste schrijfwijze, vaak met streepjes

leesbaarheid - hoe makkelijk een woord goed te lezen is

Deze slide heeft geen instructies