Duitsland in Europa 1918 - 1945
2.3
HC
Duitsland in Europa 1918 - 1945
2.3
HC
Weekprogramma
Les 1: HC Duitsland in Europa 2.3
Les 2: Herhalen Tijdvak 10 + verwerking
Les 3: Verdiepen - Fascisme en Nationaalsocialisme
Benodigdheden:
Examenkatern
Handboek historisch overzicht
Schrift
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Kenmerkende aspecten en leidende vraag
Hoezeer beïnvloedde het ontstaan en het verloop van de Koude Oorlog de geschiedenis van Duitsland na de Tweede Wereldoorlog (1945-1961)?
KA De rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen en vormen van massaorganisatie
KA Het in praktijk brengen van de totalitaire ideologieën communisme en fascisme/nationaalsocialisme
KA De verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog
KA De eenwording van Europa
KA De toenemende westerse welvaart die vanaf de jaren zestig van de 20e eeuw aanleiding gaf tot ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Historische context
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Na de bouw van de Berlijnse Muur in 1961 leek de deling van Duitsland definitief. De BRD en de DDR ontwikkelden zich verder binnen twee verschillende politieke en economische systemen.
De BRD was een democratische staat met een markteconomie en was gericht op het Westen.
De DDR was een communistische dictatuur en maakte deel uit van het Oostblok.
De Verenigde Staten en de Sovjet-Unie bepaalden in belangrijke mate de internationale verhoudingen.
Vanaf de jaren tachtig veranderde de politieke situatie in het Oostblok snel.
Centrale gedachte: De Duitse hereniging werd mogelijk door een combinatie van toenadering tussen Oost en West, hervormingen in de Sovjet-Unie, groeiend verzet in de DDR en het einde van de Koude Oorlog.
Hoofdvraag en deelvragen
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Hoofdvraag: Wat verklaart de hereniging van beide Duitslanden en hun succesvolle integratie in Europa (1961-1991)?
Hoe probeerde West-Duitsland de verhouding met Oost-Duitsland te verbeteren?
Waarom kwam het communistische Oostblok in de jaren tachtig onder druk te staan?
Waarom kon de DDR-leiding de hervormingen van Gorbatsjov niet tegenhouden?
Hoe leidde het verzet van de DDR-bevolking tot de val van de Berlijnse Muur?
Waarom kon de Duitse hereniging in 1990 plaatsvinden?
Hoe integreerde het verenigde Duitsland verder in Europa?
Verhouding Oost en West
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Vanaf de jaren zestig verbeterden de betrekkingen tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie tijdens de détente, oftewel ontspanning.
Bondskanselier Willy Brandt voerde vanaf 1969 de Ostpolitik: een beleid gericht op betere relaties met Oost-Duitsland en andere Oost-Europese landen.
De BRD accepteerde dat er voorlopig twee Duitse staten bestonden, zonder het streven naar hereniging op te geven.
In 1972 erkenden de BRD en de DDR elkaar als gelijkwaardige staten in de internationale politiek.
Brandt bleef tegelijkertijd inzetten op samenwerking met West-Europa.
Hoe probeerde West-Duitsland de verhouding met Oost-Duitsland te verbeteren?
Verhouding Oost en West
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Op het moment dat de Berlijnse Muur gebouwd werd, was Willy Brandt burgemeester van West-Berlijn.
Hij was van mening dat de politiek van Adenauer had gefaald - Een sterke BRD en het niet erkennen van de DDR zouden leiden tot ondergang DDR.
Niet het geval om drie redenen:
Vanaf 1955 erkenden steeds meer landen de DDR als onafhankelijke staat
De muur schermde de DDR nu volledig af. Dit bracht rust
DDR integreerde steeds meer in Oostblok.
Positie DDR werd zo juist sterker ipv zwakker.
Hoe probeerde West-Duitsland de verhouding met Oost-Duitsland te verbeteren?
Verhouding Oost en West
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Na de verkiezingen van 1966 werd Brandt minister van buitenlandse zaken (BRD).
Nieuwe koers t.o.v. 'het Oosten'
Gericht op verbeteren relatie met DDR, SU en andere Oostblok landen. (zie detente).
Doelen:
Verbeteren levensomstandigheden mensen DDR
Hereniging beide Duitslanden - kon volgens Brandt alleen bij goede relatie met SU.
Deze politiek is de geschiedenis ingegaan als de Ostpolitik
Hoe probeerde West-Duitsland de verhouding met Oost-Duitsland te verbeteren?
Verhouding Oost en West
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Brandt heeft weinig geluk bij de start van zijn nieuwe politiek.
Zonder erkenning DDR geen meewerking vanuit het Oosten.
Verzet in eigen land - Heimatvertriebenen organiseren zich en eisen oude grenzen van voor 1937.
Praagse Lente - Opstand Tjecho-Slowakije 1968 met militair ingrijpen SU tot gevolg
Brezjnevdoctrine - Warschaupact, en het recht op ingrijpen in Sovjetlanden om zo communisme te verbeteren. Waarmee hij zich niet populair maakt in het Westen.
De timing voor de plannen van Brandt is dus niet echt lekker.
Hoe probeerde West-Duitsland de verhouding met Oost-Duitsland te verbeteren?
Verhouding Oost en West
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
In 1970 bereikt Bandt alsnog een doorbraak:
Samen met de Russische regering kwam hij overeen de grenzen in Europa te respecteren.
Huidige grens met Polen werd geaccepteerd
Grens BRD en DDR ook.
Vertrouwen neemt toe
Brandt bezoekt ook Polen. Bekent openlijk schuld aan de Oorlog. Ook hierdoor neemt vertrouwen toe.
Ulbricht wordt vervangen door Honecker. Hierdoor ook betere relatie tussen BRD en DDR. Ze erkennen elkaar als onafhankelijke staten. Hierdoor ontstaat mogelijkheid tot onderhandelen over allerlei zaken.
Hoe probeerde West-Duitsland de verhouding met Oost-Duitsland te verbeteren?
Verhouding Oost en West
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Conclusie: De Ostpolitik verminderde de spanningen tussen Oost- en West-Duitsland en maakte meer contact mogelijk. De Duitse deling werd hierdoor niet opgeheven, maar de basis voor latere toenadering werd wel versterkt.
Hoe probeerde West-Duitsland de verhouding met Oost-Duitsland te verbeteren?
Oostblok onder druk
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
De DDR kende minder economische dynamiek en minder persoonlijke en politieke vrijheid dan de BRD.
Via televisie konden veel Oost-Duitsers kennismaken met de hogere welvaart en de consumptiemogelijkheden in West-Duitsland.
De verschillen tussen beide Duitse staten droegen bij aan onvrede onder de bevolking.
In de tweede helft van de jaren tachtig probeerde Sovjetleider Michail Gorbatsjov de Sovjet-Unie te hervormen.
Met glasnost (openheid) wilde hij meer ruimte bieden voor openheid en discussie.
Met perestrojka (herstructurering) wilde hij het politieke en economische systeem hervormen.
Waarom kwam het communistische Oostblok in de jaren tachtig onder druk te staan?
Oostblok onder druk
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
In 1981 wordt Ronald Reagan president van de Verenigde Staten
Showman - acteur
Evil Empire
Investeert nog meer in Leger
SDI (Star-Wars)
Achterstand op SU?
Sovjets schrikken zich rot. Wat is Reagan van plan? Nieuwe wapenwedloop?
Einde detente. Nieuwe Koude-Oorlog
Waarom kwam het communistische Oostblok in de jaren tachtig onder druk te staan?
Oostblok onder druk
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Ondertussen in de Sovjet-Unie
Nieuwe leider - Gorbatsjov
slecht werkende bureaucratie (gebrek aan kritiek en openheid)
De wapenwedloop kostte enorm veel geld.
De Sovjet-Unie was verzeild geraakt in een oorlog in Afghanistan, waar eigenlijk geen geld voor was.
De economie was vastgelopen. De planeconomie en de vijfjarenplannen werkten niet. Bedrijven zaten vast in bureaucratische processen. Ook werden er door de boeren en fabrieken niet genoeg producten geleverd, of was de kwaliteit heel slecht.
Waarom kwam het communistische Oostblok in de jaren tachtig onder druk te staan?
Oostblok onder druk
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Agressieve toon van Reagan zorgt niet alleen in SU voor onrust. Ook in Europa raakt men ongerust.
Waarom kwam het communistische Oostblok in de jaren tachtig onder druk te staan?
Oostblok onder druk
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Even weer terug naar de SU
Diepe malaise
Glasnost en Perestrojka (openbaarheid, hervormingen en democratisering)
Het moest dus anders, maar dit mocht niet ten koste gaan van de macht van de communistische partij
Waarom kwam het communistische Oostblok in de jaren tachtig onder druk te staan?
Oostblok onder druk
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Wapenwedloop met VS was niet meer vol te houden.
Defensiebudget omlaag om hervormingen te kunnen betalen
Geen geld en middelen meer om in te grijpen in Oost-blok.
Oplossing?
Onderhandelen met VS - INF akkoorden (Intermediate-Range Nuclear Forces).
Sinatra doctrine - Speech bij de VN maakt (nogal onverwacht) einde aan Brezjnevdoctrine. SU grijpt niet meer in, landen moeten het zelf regelen.
Waarom kwam het communistische Oostblok in de jaren tachtig onder druk te staan?
‘Keuzevrijheid is een universeel principe waarop geen uitzonderingen mogen bestaan.’
Michail Gorbatsjov, 7 december 1988
Oostblok onder druk
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Conclusie: De economische en politieke problemen van de DDR ondermijnden het vertrouwen in het communistische systeem. De hervormingen van Gorbatsjov maakten bovendien duidelijk dat verandering binnen het Oostblok mogelijk was.
Waarom kwam het communistische Oostblok in de jaren tachtig onder druk te staan?
Verzet tegen hervormingen
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Gorbatsjov wilde de Sovjet-Unie hervormen en de internationale betrekkingen verbeteren.
Hij liet de Brezjnevdoctrine los. De Sovjet-Unie zou niet langer automatisch militair ingrijpen om communistische regimes in Oost-Europa aan de macht te houden.
De DDR-leiding onder Erich Honecker verzette zich tegen de hervormingspolitiek van Gorbatsjov.
De DDR-leiding vreesde dat politieke openheid haar machtspositie zou ondermijnen.
Hierdoor raakte de DDR steeds meer geïsoleerd, terwijl in andere Oost-Europese landen veranderingen plaatsvonden.
Waarom kon de DDR-leiding de hervormingen van Gorbatsjov niet tegenhouden?
Verzet tegen hervormingen
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Met het loslaten van de Brezjnevdoctrine ontstond er een nieuwe situatie voor de oostbloklanden.
Regimes werden niet meer gesteund! Stonden er nu alleen voor.
Onrust, onrust onrust!
Wonderjaar 1989
Een voor een vallen de Oost-blok regimes.
Waarom kon de DDR-leiding de hervormingen van Gorbatsjov niet tegenhouden?
Verzet tegen hervormingen
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Ook in de DDR neemt de onrust toe. Men wil verandering. Honecker wil hier niet in meegaan.
Met steun van de BRD opent Hongarije de grens met Oostenrijk. Zo ontstaat een vluchtroute voor mensen uit de DDR.
Binnen een maand 100.000 vluchtelingen vanuit de DDR.
DDR neemt tegenmaatregelen door grens met Tjescho-Slowakije te sluiten.
Situatie wordt steeds grimmiger.
Waarom kon de DDR-leiding de hervormingen van Gorbatsjov niet tegenhouden?
Verzet tegen hervormingen
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Conclusie: Doordat Gorbatsjov niet langer automatisch militair ingreep om communistische regimes te beschermen, verloor de DDR-leiding een belangrijke steunpilaar. Hierdoor kregen protesten en hervormingsbewegingen meer kans om de macht van het regime aan te tasten.
Waarom kon de DDR-leiding de hervormingen van Gorbatsjov niet tegenhouden?
Val Berlijnse Muur
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
In 1989 groeide het protest tegen het gebrek aan politieke vrijheid in de DDR.
Demonstranten eisten hervormingen, vrije verkiezingen en meer bewegingsvrijheid.
Via andere Oost-Europese landen, die hun grenzen openden, vluchtten veel DDR-burgers naar het Westen.
De DDR-leiding verloor steeds meer controle over de situatie.
Op 9 november 1989 werd bekendgemaakt dat de grenzen zouden worden geopend. Duizenden mensen trokken naar de grensovergangen, waarna de Berlijnse Muur open ging.
Hoe leidde het verzet van de DDR-bevolking tot de val van de Berlijnse Muur?
Val Berlijnse Muur
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
In 1989 lopen de spanningen in de DDR steeds verder op.
40 jarige bestaan DDR wordt gevierd alsof er niets aan de hand is.
Ondertussen nemen de protesten toe.
Hoe leidde het verzet van de DDR-bevolking tot de val van de Berlijnse Muur?
Val Berlijnse Muur
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
In een poging de rust te herstellen opent Krenz de grens met Tjecho-Slowakije. Onmiddellijk ontvluchten weer duizenden mensen de DDR. Ook de protesten gaan door.
Nieuwe reiswet: Met de grens open is de muur zinloos. Een nieuwe reiswet, die reizen van Oost- naar West-Berlijn weer mogelijk maakt, moet de vlucht stoppen.
Tijdens de persconferentie op 9 november 1989 krijgt DDR woordvoerder Schabowski de vraag of de nieuwe reiswet er al is en wanneer deze ingaat.
En de rest is geschiedenis...
Hoe leidde het verzet van de DDR-bevolking tot de val van de Berlijnse Muur?
Val Berlijnse Muur
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Conclusie: De val van de Berlijnse Muur was het resultaat van groeiend volksverzet, massale vluchtbewegingen en de verzwakte positie van het communistische regime. Doordat de Sovjet-Unie niet ingreep, kon de DDR-leiding de deling niet langer handhaven.
Hoe leidde het verzet van de DDR-bevolking tot de val van de Berlijnse Muur?
Duitse hereniging
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Na de val van de Muur groeide de steun voor Duitse hereniging.
In de DDR vonden in 1990 vrije verkiezingen plaats. Een meerderheid steunde partijen die voor snelle hereniging waren.
De DDR trad op 3 oktober 1990 toe tot de Bondsrepubliek Duitsland.
De hereniging vereiste ook internationale overeenstemming, omdat de Verenigde Staten, de Sovjet-Unie, Groot-Brittannië en Frankrijk nog rechten hadden die voortkwamen uit de naoorlogse bezetting.
In de onderhandelingen over de Duitse hereniging accepteerde de Sovjet-Unie uiteindelijk een verenigd Duitsland dat lid mocht worden van de NAVO.
Waarom kon de Duitse hereniging in 1990 plaatsvinden?
Duitse hereniging
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Iedereen werd verrast door deze snelle politieke ontwikkelingen. Hoe moest het nu verder?
DDR-regering wilde doorgaan met hervormingen; maar grote problemen - failliet, vlucht bevolking. Bevolking wilde Duitse hereniging.
West-Duitse kanselier Kohl zet in op hereniging
Gorbatsjov had zelf al genoeg problemen, geen tijd voor Duitsland.
VS steunden Kohl, maar voorzichtig, want niet verstoren verhouding met SU.
Landen EU zagen eenwording niet zo zitten, angst voor te groot en te machtig Duitsland.
Waarom kon de Duitse hereniging in 1990 plaatsvinden?
'Wir sind ein Volk'
Duitse hereniging
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Na veel onderhandelingen kwam de eenwording er toch. De vier bezettingsmachten gaven hun toestemming.
Het nieuwe Duitsland zou lid worden van de NAVO. Westbindung voor heel Duitsland.
De Russen trekken zich terug uit Oost-Duitsland, krijgen zak geld mee.
Duitsland lid van EU, en geven eigen munt op voor nieuwe EU munt.
Vormalige DDR wordt opgedeeld in vijf bondslanden.
Waarom kon de Duitse hereniging in 1990 plaatsvinden?
3 oktober 1990
Duitse hereniging
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Conclusie: De Duitse hereniging werd mogelijk doordat de bevolking van de DDR hiervoor koos en de internationale machtsverhoudingen veranderden. De instemming van de voormalige bezettingsmachten maakte de hereniging internationaal aanvaardbaar.
Waarom kon de Duitse hereniging in 1990 plaatsvinden?
Integratie in Europa
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
West-Duitsland had zich al vóór 1990 sterk verbonden met West-Europese landen.
De Europese samenwerking via onder andere de EGKS en de Europese Gemeenschap had economische en politieke banden versterkt.
Bondskanselier Helmut Kohl steunde de verdere Europese integratie.
Frankrijk steunde de Duitse hereniging, terwijl Kohl bereid was de Europese samenwerking verder te verdiepen.
De afspraken rond de Europese Monetaire Unie leidden uiteindelijk tot de invoering van de euro, die in 1999 als girale munt werd ingevoerd.
Hoe integreerde het verenigde Duitsland verder in Europa?
Integratie in Europa
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Het verenigde Duitsland kreeg een grotere rol in de Europese politiek en economie.
Tegelijkertijd bracht de hereniging binnenlandse uitdagingen met zich mee, zoals de economische en sociale integratie van de voormalige DDR en de omgang met immigratie.
Belangrijke nuance: De Europese integratie verliep niet uitsluitend dankzij de hereniging. De samenwerking tussen West-Europese landen bestond al decennia. De hereniging versterkte wel het belang van afspraken over de positie van Duitsland in Europa.
Hoe integreerde het verenigde Duitsland verder in Europa?
Integratie in Europa
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Duitse hereniging uitdaging, door grote verschillen tussen oost en west.
Economisch grote achterstand Oost - om te voorkomen dat mensen massaal naar westen zouden trekken, moesten de salarissen in oost kunstmatig snel stijgen.
Superieur gevoel van West - dit roept in oost een nostalgisch verlangen op naar de DDR (Ostalgie)
Immigratie gastarbeiders - ook in Duitsland een uitdaging (net als in Nederland)
Al met al worden de problemen succesvol aangepakt. Duitsland wordt de laatste jaren gezien als leidinggevend in Europa. Maar verschillen tussen Oost en West zijn nog altijd aanwezig.
Hoe integreerde het verenigde Duitsland verder in Europa?
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Integratie in Europa
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Conclusie: De integratie van Duitsland in Europa was succesvol doordat het land voortbouwde op bestaande Europese samenwerking en bereid was verdere integratie te ondersteunen. Europese afspraken hielpen om de hereniging in een breder samenwerkingsverband te plaatsen, terwijl de integratie van Oost- en West-Duitsland zelf nog grote uitdagingen opleverde.
Hoe integreerde het verenigde Duitsland verder in Europa?
Nog even de SU
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Gorbatsjov was in eigen land steeds verder in de problemen gekomen.
In Westen veel waardering, maar in eigen land veel kritiek. Voor het volk gingen de hervormingen niet snel genoeg, voor hoge partijgenoten gingen ze juist te snel.
Gorbatsjov wordt afgezet door acht partijgenoten (staatsgreep).
Deze staatsgreep mislukt, door hulp Russische president.
Maar met de macht van Gorbatsjov en de communisten is het nu wel gedaan. De Sovjet-Unie houdt op te bestaan.
Hoe integreerde het verenigde Duitsland verder in Europa?
Jaartallen
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Beantwoorden hoofdvraag
Tijd van wereldoorlogen 1900 - 1950
Wat verklaart de hereniging van beide Duitslanden en hun succesvolle integratie in Europa (1961-1991)?
De Duitse hereniging was vooral het gevolg van het uiteenvallen van de communistische machtsstructuren in Oost-Europa, het verzet van de DDR-bevolking en de veranderde internationale verhoudingen. De Europese integratie bouwde voort op de bestaande samenwerking van West-Duitsland met West-Europa en hielp het verenigde Duitsland stevig in Europa te verankeren.