Les: Bronnen uit de tijd van jagers en boeren
Leg klaar: Laptop, boeken, pen, aantekeningenschrift
Les: Bronnen uit de tijd van jagers en boeren
Leg klaar: Laptop, boeken, pen, aantekeningenschrift
Open met het idee dat we over de prehistorie veel willen weten, maar dat mensen toen nog niets opschreven. Daardoor zijn andere soorten bronnen extra belangrijk.
Leerdoelen
Aan het einde van de les kun je:
geschreven en ongeschreven bronnen herkennen.
het verschil tussen primaire en secundaire bronnen benoemen
Heb je je eerste aantekeningen gemaakt
Ben je gestart met het maken van de opdrachten
Deze slide heeft geen instructies
Wat zijn bronnen waaruit wij informatie kunnen halen over de tijd van de jagers en boeren?
Gebruik de reacties om voorkennis op te halen. Verwachte thema’s: botten, werktuigen, opgraving, geen schrift, jagers, boeren, aardewerk.
Geschreven en ongeschreven bronnen
Een geschreven bron bevat tekst of tekens die mensen hebben opgeschreven.
Een ongeschreven bron is een bron zonder tekst.
In de tijd van jagers en boeren zijn ongeschreven bronnen het belangrijkst.
Dat komt doordat deze periode in de prehistorie ligt.
Benadruk dat 'bron' betekent: iets waaruit historici informatie halen over het verleden.
Waarom zijn er bijna geen teksten?
Jagers en boeren leefden vóór het gebruik van schrift in onze streken.
Daarom zijn er geen dagboeken, wetten of brieven uit deze tijd.
Historici moeten het verleden dus vooral reconstrueren met vondsten uit de bodem.
Je kunt hier het verschil noemen tussen prehistorie en historie: prehistorie is de tijd zonder geschreven bronnen.
Wat vertellen ongeschreven bronnen?
Ongeschreven bronnen uit de prehistorie laten zien hoe mensen leefden.
Huizen,
Werktuigen,
Botten
Potten
Daarmee kunnen historici en archeologen iets zeggen over wonen, voedsel, werk en veranderingen in het dagelijks leven.
Deze slide heeft geen instructies
Slide titel
Slide tekst
Deze slide heeft geen instructies
Wat weten we wel en niet direct?
Wel direct uit de bron: wat er gevonden is, waar het lag en hoe oud het ongeveer is.
Niet direct uit de bron: namen van mensen, precieze gesprekken of persoonlijke gedachten.
Historici trekken dus conclusies, maar niet alles is met zekerheid bekend.
Dit is een belangrijk historisch inzicht: een bron geeft informatie, maar niet het hele verhaal.
Waarom zijn ongeschreven bronnen zo belangrijk bij jagers en boeren?
Er was nog geen schrift
Huizen bleven niet staan
Mensen konden niet praten
Boeren gebruikten geen vuur
Toetst het kernidee van slides 2-6: deze periode hoort bij de prehistorie, dus historici gebruiken vooral vondsten uit de bodem.
Vul de juiste woorden in
In de prehistorie zijn ongeschreven bronnen belangrijk. Uit een bron weten historici wel direct wat er is gevonden en waar het lag. Namen en persoonlijke gedachten kun je meestal niet direct uit de bron halen.
Laat leerlingen letten op het verschil tussen wat een bron direct toont en wat historici later moeten afleiden.
Primaire bronnen
Een primaire bron komt rechtstreeks uit de tijd die je onderzoekt.
Bij jagers en boeren zijn dat meestal ongeschreven bronnen.
Voorbeelden: werktuigen, botresten, aardewerk en sporen van huizen.
Deze bronnen zijn niet later naverteld, maar echt overgebleven uit die tijd.
Deze slide heeft geen instructies
Primaire bron: wonen
Paalgaten en plattegronden van huizen laten zien waar mensen woonden.
Nederzettingen tonen of mensen tijdelijk of langer op één plek bleven.
Zo zie je verschil tussen rondtrekken en vaste bewoning.
Koppel dit aan de overgang van jagers-verzamelaars naar boeren: boeren bleven vaker op één plek wonen.
Primaire bron: voedsel en gebruik
Botresten laten zien welke dieren mensen aten of hielden.
Zaden en resten van planten kunnen landbouw verraden.
Aardewerk wijst op bewaren, koken en wonen op een vaste plek.
Noem eventueel dat aardewerk kwetsbaar is maar toch lang in de grond bewaard kan blijven.
Primaire bron: werktuigen
Vuurstenen werktuigen laten zien welke taken mensen uitvoerden.
Snijsporen en vormen helpen om het gebruik te herkennen.
Eenvoudige jachtwerktuigen passen bij jagen en verzamelen.
Andere vondsten passen bij landbouw en het bewerken van voedsel.
Houd het eenvoudig: de bron laat zien wat mensen deden, maar niet precies wie het gebruikte of wanneer op de dag.
Secundaire bronnen
Een secundaire bron is gemaakt ná de onderzochte tijd.
Zo'n bron geeft uitleg over primaire bronnen.
Voorbeelden: een schoolboektekst, een filmpje of een uitleg van een geschiedenisdocent.
Een secundaire bron helpt je begrijpen wat de vondsten kunnen betekenen.
Benadruk dat secundaire bronnen vaak nodig zijn, maar dat ze zijn gebaseerd op interpretatie.
Van vondst naar uitleg
primaire bron → vondst in de grond
secundaire bron → uitleg van een historicus
Een bot of pot is dus niet hetzelfde als de tekst die uitlegt wat die vondst betekent.
Gebruik hier een concreet voorbeeld: een stuk aardewerk is primair, de paragraaf in het boek erover is secundair.
Waarom zijn secundaire bronnen nuttig?
Ze verzamelen informatie uit veel verschillende vondsten.
Ze leggen verbanden tussen bronnen.
Ze zetten moeilijke onderzoeksresultaten om in begrijpelijke uitleg.
Maar ze blijven een weergave van wat iemand anders heeft onderzocht.
Deze slide heeft geen instructies
Welke bron is primair?
Museumuitleg
Schoolboektekst
Vuurstenen bijl
Filmpje achteraf
Sluit aan op slides 7-14. Een primaire bron komt rechtstreeks uit de onderzochte tijd.
Maak de tekst compleet
Een primaire bron komt rechtstreeks uit de onderzochte tijd. Een secundaire bron is later gemaakt en geeft uitleg over vondsten, zoals aardewerk of botresten.
Controleert of leerlingen het onderscheid tussen primair en secundair echt beheersen, niet alleen de voorbeelden.
Wat voor soort bron is dit?
Primair, geschreven
Secundair geschreven
Primair, ongeschreven
Secundair ongeschreven
Deze slide heeft geen instructies
Van jagen naar landbouw
Bronnen laten zien dat mensen eerst leefden van jagen en verzamelen.
Later gingen groepen gewassen verbouwen en dieren houden.
Daardoor veranderden voedsel, werktuigen en woonplaatsen.
Deze overgang zie je terug in verschillende soorten vondsten.
Houd de focus op wat bronnen hierover laten zien, niet op een volledig verhaal van de landbouwrevolutie.
Bronnen en verandering in wonen
Meer sporen van huizen wijzen op langer wonen op één plek.
Nederzettingen worden belangrijker bij landbouw.
Zo tonen bronnen een verandering van rondtrekken naar vaste woonplaatsen.
Deze slide heeft geen instructies
Vul de kernwoorden in
Bronnen laten zien dat mensen eerst leefden van jagen en verzamelen. Later gingen groepen gewassen verbouwen en dieren houden. Daardoor ontstond vaker een vaste woonplaats.
Herneemt de overgang van jagers-verzamelaars naar landbouw en koppelt die aan veranderingen in wonen en voedsel.
Wat hielp jou het meest om dit te begrijpen?
Metacognitieve reflectie: mogelijke antwoorden gaan over voorbeelden, het onderscheid primair/secundair, of het werken met concrete vondsten.
Maakopdrachten werkboek:
blz. 4 opdracht 1
blz. 5 opdracht 3
blz. 6 opdracht 2
blz. 7 opdracht 4 en 5
blz. 8 opdracht 6
Deze slide heeft geen instructies