Literatuurgeschiedenis 5A Renaissance 1500-1700
Learning objective
Literatuurgeschiedenis 5A Renaissance 1500-1700
Learning objective
De Renaissance
Theocentrisch -> antropocentrisch
De mens kwam centraal te staan. Minder nadruk op het geloof en het leven na de dood.
Kritiek op de Rooms-Katholieke kerk: rijkdom, aflaten.
De aflaatbrief: Volgens de Katholieke leer moeten mensen die immoreel handelen, zondaars genoemd, een straf ondergaan voor hun zonden, om de ziel te zuiveren en de morele orde en de eer van God te herstellen. Door het geloof in de onderlinge verbondenheid van de gelovigen in Jezus, wordt het door de kerk ook mogelijk geacht dat een ander deze straf voldoet. De aflaat houdt in dat de kerk bepaalt, in naam van de goede daden van Jezus en de heiligen, dat de plicht om een straf te voldoen wordt opgeheven.
De reformatie
De conflicten tussen de protestanten en katholieken kent zijn oorsprong in de reformatie.
-> Begin 16e eeuw start reformatie.
Maarten Luther (Duitse theoloog)
-Kritiek Roomse kerk
-Vergeving niet verdienen
-Jezus stierf al voor je zonden -> diep geloof nodig
-Verbannen door paus om zijn ideeën
-Karel V (1500-1558) verklaarde Luther vogelvrij
Lutherse kerk.
Tijdsgeest
De tijd van ontdekkers en hervormers
Copernicus -> de aarde is niet plat en draait om de zon.
Columbus -> Ontdekking van Amerika.
Ontwikkeling boekdrukkunst.
Homo universalis -> alleskunner/allesweter. Iemand die een brede kennis/kunde heeft binnen veel vakgebieden. VB: Leonardo da Vinci,
De wedergeboorte
Het woord Renaissance betekent ook wel wedergeboorte.
-De mens wordt opnieuw geboren
-Hier ontstaat dat idee van 'de duistere middeleeuwen'
-Renaissance komt weer terug op de oudheid
Kunstenaars en wetenschappers kijken naar de oudheid als een voorbeeld.
Binnen de literatuur:
Translatio, imitatio, aemulatio
Vermaak: kluchten
Een wijze les (didactiek): komedie
Literatuur
Opvatttingen van Aristoteles:
Eenheid van tijd: het op het toneel voorgestelde gebeuren mag niet de tijdsduur van een etmaal overschrijden.
Eenheid van plaats: het geheel moet zich op dezelfde of nagenoeg dezelfde plaats afspelen
Eenheid van handeling: geen niet ter zake doende nevenintriges mogen de strakke lijnen verstoren.
Het model bevat de volgende achtereenvolgende elementen of fasen:
1- Proloog en/of stemmingsinleiding
2- Expositie; kennismaking met de eerste nodige gegevens om het spel te kunnen volgen
3- Motorisch moment; een feit waardoor het spel op gang komt, gevolgd door
4- Ontwikkeling, die leidt tot een climax, die in een crisis het hoogtepunt van dit drama bereikt
5- Bij de tragedie: de catastrofe of crisis, de ondergang van de hoofdpersoon.
Bij de comedie: de ontknoping
6- Epiloog of afwikkeling.
Renaissance
Beeldende kunst:
Om God te kunnen begrijpen en om dichter bij hem te komen, moet je alles goed bestuderen wat hij geschapen heeft. Zo ook de mens. Wanneer je begrijpt hoe een mens in elkaar zit, kom je weer wat dichter bij de Schepper. Deze ideeën worden in de Renaissance verder ontwikkeld. Er wordt gezegd: de mens is de maat der dingen. De verhoudingen van de mens worden zelfs gebruikt als uitgangspunt in de architectuur.
De renaissance
Individualisme:
-Unieke, individuele identiteit -> niet alleen maar onderdeel van het grotere geheel.
-Signeren van schilderijen/ zelfportretten.
Aan deze visie op de mens droegen de humanisten bij. Erasmus was bijvoorbeeld een humanist.
Humanisme
Het renaissancehumanisme: een beweging die voor het eerst door Francesco Petrarca op gang werd gebracht.
De humanisten waren voorstander van een uitgebreide hervorming van het onderwijs, waarvan zij hoopten dat deze voor een optimale ontwikkeling van de menselijke mogelijkheden door de combinatie van kennis en deugd zou zorgen. Hierbij was veel aandacht voor taal en literatuur.
Kenmerkend was het besef tot een nieuw tijdperk te behoren en de noodzaak om zich af te keren van het verleden van de voorgaande eeuwen. Dit verleden werd door de humanisten als middeleeuwen gedefinieerd en scherp afgewezen.
Hiertegenover werd de oudheid als absolute toonaangevende norm voor alle levenssferen gesteld. Het winnen van een directe toegang tot deze norm in haar oorspronkelijke, onvervalste vorm, de "terugkeer naar de bronnen", stond centraal in het renaissancehumanisme.
Empirisme
- Zelf uitvinden hoe de wereld in elkaar zit
- Gebaseerd op ervaring
- Leidt tot wetenschappelijke opbloei:
- Nicolaus Copernicus
- Galileo Galilei
- Moderne wetenschap
- Boekdrukkunst
En zo komen we weer terug op die reformatie:
Individualisme en empirisme leidt tot zelf bestuderen bijbel
- Fundamenteel iets mis met de Kerk
- Verzet: verlaten kerk om nieuw geloof te starten
- Hervorming/ Reformatie/ protestantisme
- Luther en Calvijn
In de 16e eeuw:
- Centraal geregeerde staten
- Ontdekkingsreizen: wereldwijd handelsverkeer
- Burgerij steeds machtiger, ten koste van adel en kerk
- Godsdienstige twisten in heel Europa
In de 17e eeuw:
- Nieuwe eenheid Kerk en staat zorgt voor rust en orde
-Republiek 1648
De Nederlanden
- Rond 1500 in het bezit van Karel V
- Grote zelfstandigheid voor de provincies tot komst Filips II
- Begin tachtigjarige oorlog: 1568-1648
Willem van Oranje 1533-1584
Duitse Lutherse familie -> was dus een protestant
Erfgenaam van Nederlandse gebieden in het koninkrijk van de katholieke Karel V (keizer van Duitsland en koning van Spanje)
Filip II was de opvolger van Karel V. Onder hem werkte Willem v. Oranje als:
-Militair opperbevelhebber
-Lid raad van state
-Stadhouder Holland, Zeeland en Utrecht
Conflicten met Filip II over:
-Vervolging protestanten
-Fillip wilde de macht van adel verkleinen
Slide titel
Slide tekst
Het begin van 'de opstand'
1566 beeldenstorm
-aanval van burgers op de Roomse kerk. Was met name gericht op de pracht en praal, terwijl de gewone burgers het veel moeilijker hadden.
-Filips II vond het kwalijk dat adel niet harder ingreep.
-Willem van Oranje vluchtte naar Duitsland
-Hij verzamelde een huurleger en begon met het uitvoeren van militaire operaties.
De tachtigjarige oorlog 1568-1648
De republiek
Willem van Oranje probeerde een eind te maken aan het bewind van Alva. Hij was de nieuwe landvoogd.
-Veel steun vanuit het volk vanwege hoge belastingen die Ava had ingevoerd.
-In 1584 wordt Willem v. Oranje vermoord.
Een paar jaar daarna wordt de Republiek der zeven verenigde Nederlanden uitgeroepen 1588-1795
De republiek
- 1588-1795
- Holland de meeste macht, met Amsterdam als centrum
- Economie, kunsten en wetenschappen bloeien: Gouden Eeuw
- Gouden Eeuw alleen in Noorden, het Zuiden raakte in verval door Spaanse bezetting
Geuzenliederen- Het Wilhelmus
Geuzen is een naam voor de opstandelingen. Het betekent 'bedelaar' en is in eerste instantie spottend bedoeld door de tegenstander. De opstandelingen omarmen deze term.
De liederen waren nationalistisch van aard:
Strijdliederen, spotliederen, religieuze liederen.
Goed om de moraal erin te houden bij de soldaten.
Het Wilhelmus een oorspronkelijk een geuzenlied.
Slide titel
Slide tekst
Slide titel
Slide tekst
De Gouden Eeuw
Een beladen term?
Groep rijke burgers in grote steden en dan met name Amsterdam
Groot verschil rijk (regenten, gegoede burgers) en arm
Tijd en geld zorgen voor een rijke cultuur
De Gouden Eeuw
VOC
-Grote multinational
-Monopolie op handel in Aziatische wateren
-Werkt in naam van de republiek (oorlog, verdragen)
-Handel in: kruiden, suiker, koffie, tabak, slaven
Het bracht kennis van culturen. De verslagen van reizen waren populair: een voorbeeld is het Journaal van de Bontekoe.
Slide titel
Slide tekst
Slide titel
Slide tekst
Migratie
-Godsdienstvrijdheid: geen vervolging van protestanten. Ook het jodendom werd hier getolereerd.
Kunstenaars, schrijvers, geleerden komen naar Nederland, omdat ze hier niet vervolgd worden door de katholieke kerk. Dat brengt veel kennis met zich mee.
-Vluchten voor oorlog
-Zoeken naar werk (vooral Noren, Zweden, Denen, Duitsers, Polen). De VOC was een belangrijke werkgever. Er kwamen ook mensen voor seizoenswerk.
Migratie
Rond 1600 van 50.000 naar 200.000 inwoners Amsterdam.
De helft hiervan kwam uit het buitenland.
Seizoensarbeiders: VB. 30.000 Duitsers kwamen voor seizoenswerk, zoals maaien, dijken aanleggen of varen op de walvisvaart.
Maar ook: werkervaring opdoen bij Nederlandse ambachtslieden.
Gevolg: de Franse taal was een belangrijk communicatiemiddel. Taalpuristen hadden hier moeite mee.
-Vanwege de verarming van de Nederlandse taal
-Vanwege nationalistische gevoelens in een tijd van oorlog
Slide titel
Slide tekst
Slide titel
Slide tekst
De rederijkerskamers
Veel tijd voor kunst en cultuur
Verenigingen voor schrijvers-> rederijkerskamers
Voor wie? Bemiddelde mannen
Wat doen ze daar?
-Schrijven/voordragen van literaire en zakelijke teksten
-Zingen/spelen van liederen
-Spelen van toneelstukken
De rederijkerskamers
Amsterdam 16e/17e eeuw
Het Wit Lavendel: met voornamelijk vluchtelingen uit het zuiden
De Englantier: met Amsterdammers
G.A. Bredero, P.C. Hooft e.a. verlaten de Englantier en richtten de Eerste Nederduytse Academo op.
-Hoger onderwijs in de landstaal
-Toneelzaal -> Spaanschen Brabander (Bredero) en kluchten van andere leden werden hier opgevoerd
Slide titel
Slide tekst
De Spaanse Brabander
G.A. Bredero
-Bezocht de Franse school, een soort van havo. Daar leerde hij Frans. Daarna ging maar studeren voor kunstschilder.
-Had een enorme kennis heeft over de klassieke geschiedenis en mythologie (hij heeft dat verwerkt in zijn gedichten). Hij moet daarmee indruk hebben gemaakt op zijn Amsterdamse vrienden die wél hadden gestudeerd (voor arts of jurist, zoals P.C. Hooft).
Zijn lijfspreuk: ’t Kan verkeren’
oolvriend trouw.
(ibid.: 31).
Titelverklaring
Tegenwoordig worden haast alle publicaties gelicenseerd en moet er expliciet aangegeven worden van
wie een bepaalde tekst is. In de 16e en 17e eeuw was er van dit soort copyright geen sprake en
mochten teksten overgenomen worden zonder de oorspronkelijke auteur te benoemen (Jansen et al.,
2017: 10). De tekst van Bredero is deels geïnspireerd op de Spaanse roman Lazarillo de Tormes uit
1554 (ibid.), waarvan de Nederlandse vertaling in 1579 verscheen (ibid.:11). Een verhaal dat barst van
de ironie. Dit stijlmiddel heeft Bredero ook overgenomen. Het hoofdpersonage uit de Spaanse roman,
Lázaro genaamd, vindt ook zijn weg in de tekst van Bredero in de gestalte van Robbeknol.
Volgens Bredero is ‘hoogmoed’ een eigenschap van de Spanjaarden. En hij zegt: “Maar, in Nederland
kende niemand een Spanjaard. Daarom zijn de namen, plaatsen en tijdsomstandigheden vanuit een
Spanjaard naar een Brabander overgebracht. Het Brabantse volkje lijkt namelijk nogal op de
Spanjaarden.” (ibid.: 14
Spaanse Brabander
-In de 16e en 17e eeuw was er van dit soort copyright geen sprake en
mochten teksten overgenomen worden zonder de oorspronkelijke auteur te benoemen.
-De tekst van Bredero is deels geïnspireerd op de Spaanse roman Lazarillo de Tormes uit 1554, waarvan de Nederlandse vertaling in 1579 verscheen
Volgens Bredero is ‘hoogmoed’ een eigenschap van de Spanjaarden. En hij zegt: “Maar, in Nederland kende niemand een Spanjaard. Daarom zijn de namen, plaatsen en tijdsomstandigheden vanuit een Spanjaard naar een Brabander overgebracht. Het Brabantse volkje lijkt namelijk nogal op de
Spanjaarden.”
Spaanse Brabander
Het stuk wordt gepubliceerd tijdens het Twaalfjarig Bestand van de Tachtigjarige Oorlog tussen de Nederlanden en het Spaanse rijk.
Patriottisme leidt in oorlogstijd tot een afkeer van de vijand en kritische houding tegenover het vreemde Dit zorgde ervoor dat er breed interesse was voor stukken waarin het eigen volk en een van zijn vijanden besproken werden.
En weer even terug naar die immigratie..
Immigratie in de Spaanse Brabander
De Val van Antwerpen (1585) veroorzaakte een grote vluchtelingenstroom. De Spanjaarden namen het rijke Antwerpen in.
Duizenden Vlamingen, Brabanders en Walen zochten het tolerantere Amsterdam op. Ze waren gevlucht voor het oorlogsgeweld en geloofsvervolging. Vooral de rijke zakenlieden werden snel geaccepteerd in Amsterdam. Ook minder rijke vreemdelingen werden gedoogd, als ze tenminste wilden werken.
Mede door de immigratie kwam er steeds meer prostitutie in Amsterdam. Aan het eind van die eeuw kwam er een stedelijk verbod op prostitutie en gebeurde het stiekem
Eigenlijk waren de Hollanders slechts ‘selectief tolerant’. Veel vluchtelingen werden als profiteurs
(bijvoorbeeld van de armenzorg) gezien. Amsterdammers vonden zichzelf trouw, oprecht en ijverig en
beschuldigden de nieuwkomers van alle problemen die er speelden
De realiteit was echter de veel zakelieden uit het zuiden welvaart brachten. Ze namen geld en
handelservaring mee, en beschikten over een uitgebreid netwerk van contacten door heel Europa.
Taal
Uit het taaltje van Jerolimo blijkt dat er in Antwerpen naast Nederlands ook Frans werd gesproken. Maar het Vlaams kent ook andere woorden en woordvormen dan de taal in Noord-Nederland:
‘schoone’ (mooie), ‘volcxken’ (volkje), ‘liens’ (lieden), ‘Konincxkens’(koninkjes)
Veel schrijvers van stukken uit de 16de eeuw bedenken personages die in een eigen dialect spreken: Antwerps, Duits, Zaans, Frans of Amsterdams. Die dialecten roepen een beeld op van de stad of streek. Ze benadrukken zo een bepaalde eigenschap van het personage en creëren een
stereotype. Dit heeft een lachwekkend, identificerend, maar ook wantrouwend effect op het publiek: iemand is niet van hier
'Al sietmen de luy men kensse niet'
Jerolimo doet zich doormiddel van zijn (Fransgetinte) taal en voorkomen anders, beter, voor dan hij is. Een typische Brabander.
Volgens Bredero zijn de toeschouwers niet beter dan de ruziemakers. Het publiek kan wel wat opsteken van de Spaanse Brabander. Ze zien immers hoe bedrog werkt en hoe de personages reageren.
Tijd
Spaanschen Brabander werd voor het eerst opgevoerd in 1617 in Amsterdam, maar het verhaal speelt zich veertig jaar vroeger af, ergens tussen 1567 en 1577.
De kleinzielige Amsterdammers in het stuk weerspiegelen een kleingeestig Amsterdam rond 1570 en waren van een vroegere generatie, dus daar kon men om lachen. Het toont een tijd van armoede en ontbering, waarin de Amsterdammers nog naïef waren. Het publiek wist van de historische ontwikkelingen, zoals de neergang van Antwerpen en de opbloei van Amsterdam. Dit gaf de hoogmoed van Jerolimo een extra dimensie.
Tegen de tijd dat het stuk, de Spaanse Brabander, in première ging in 1617, was een deel van de
problemen uit die vroege tijd opgelost. Amsterdam was veel groter en rijker geworden, de handel
bloeide, en de sociale voorzieningen waren verbeterd
Klucht of komedie?
Onder wat voor genre de Spaanse Brabander te scharen valt, is niet geheel duidelijk. Door de sombere ondertoon en de weinig feestelijke afloop is het lastig uit te maken of we de Spaanse Brabander nu als
een komedie of een klucht moeten zien.
De 17de-eeuwse klucht behandelt meestal serieuze kwesties, zoals huwelijks- en relatieproblemen, op een komische, overtrokken manier. De hoofdpersoon in een klucht is meestal niet erg sympathiek.
Maar een klucht is altijd veel korter dan een tragedie of komedie en heeft hooguit 700 verzen. De Spaanse Brabander telt er 2235 dus het is ook geen echte klucht.
Slide titel
Slide tekst