TIJDVAK 5 · 1500-1600
Ontdekkers en hervormers
Examenstof geschiedenis vwo
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Ontdekkers en hervormers
Examenstof geschiedenis vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: KA 18-22, context Steden en burgers in de Lage Landen 1050-1700. Image credit: Martin Waldseemüller / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Wat ga je kunnen?
Ik kan de kenmerkende aspecten van tijdvak 5 uitleggen en herkennen in een onbekend voorbeeld, ook in de context van steden en burgers.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden en beelden horen bij de 16e eeuw?
Verwacht: Columbus, schepen, Antwerpen, Luther, Calvijn, renaissance, Beeldenstorm, Willem van Oranje, Filips II. Gebruik de woorden als ophaak: eerst de zee op, dan het denken, dan het geloof, en dan de steden in de Opstand.
Wereldkaart van Waldseemüller, 1507: voor het eerst met de naam America
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Begin van de overzeese expansie
Rond 1500 voeren Europeanen over zee naar nieuwe werelddelen: de overzeese expansie
In 1492 bereikte Columbus namens Spanje Amerika; Waldseemüller gaf het in 1507 de naam America
Oorzaken: handel in specerijen, een zeeroute naar Azië, rijkdom en macht, geloof en techniek
Tijdvak 5 (1500-1600) valt in de Vroegmoderne Tijd
KA 18. Tijdvak 5 heet de tijd van ontdekkers en hervormers, ook Renaissancetijd of 16e eeuw. Er zijn meerdere soorten oorzaken tegelijk: economisch (handel), politiek (macht en rijkdom voor vorsten), cultureel-mentaal (geloof) en technisch. Veelgemaakte fout: de expansie als één oorzaak verklaren, of alleen aan Spanje koppelen. Let op de standplaats: 'ontdekking' is een Europese formulering, want Amerika was al bewoond. Image credit: Martin Waldseemüller / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Gevolgen van de expansie
Europeanen stichtten koloniën en handelsposten in Amerika, Afrika en Azië
Door oorlogen en ziekten uit Europa nam de inheemse bevolking van Amerika sterk af
Nieuwe gewassen zoals de aardappel en tabak kwamen uit Amerika naar Europa
Het handelsnetwerk werd wereldwijd; havens aan de Atlantische kust profiteerden
KA 18: gevolgen. Veelgemaakte fout: de gevolgen alleen vanuit Europa beschrijven. Voor Europeanen en voor de inheemse bevolking waren de gevolgen heel verschillend; vraag leerlingen steeds van wie het perspectief is.
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Antwerpen en de handel met de koloniën
Antwerpen had een goede verbinding met het Europese achterland en was toegankelijk voor grotere zeeschepen
Door haar centrale rol in de handel met Spaanse en Portugese koloniën nam Antwerpen de positie van Brugge over
Antwerpen werd een stapelmarkt: een stad waar handelaren goederen uit veel streken aanvoerden en doorverkochten
Brugge was rond 1300 het handelscentrum: daar combineerden handelaren wisselbrief en bank tot de eerste koopmansbeurs
Context Steden en burgers in de Lage Landen, vraag 2. Antwerpen profiteerde van de expansie meer dan andere steden. Veelgemaakte fout: denken dat de expansie alleen Spanje en Portugal raakte. Ook de Nederlandse steden waren een schakel in de nieuwe handel.
Waarom kon Antwerpen in de 16e eeuw de plaats van Brugge innemen?
Het werd als eerste stad onafhankelijk van de vorst
Bereikbaar voor zeeschepen, met handel op koloniën
Het had als enige stad in Europa een koopmansbeurs
Het was de hoofdstad van het Habsburgse rijk
Context Steden en burgers: goede verbinding met het achterland, toegankelijk voor grote zeeschepen en een centrale rol in de handel met koloniën. Verwachte fout: de eerste koopmansbeurs aan Antwerpen toeschrijven, die ontstond in Brugge.
Vul in
Antwerpen werd een stapelmarkt door de handel met Spaanse en Portugese koloniën, en nam zo de rol van Brugge over.
Stapelmarkt en Spaanse. Fout: koopmansbeurs, het instrument van Brugge en geen marktfunctie.
Vitruviusman, tekening van Leonardo da Vinci, ca. 1490
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Renaissance: een nieuw mensbeeld
De renaissance (wedergeboorte) begon in Italië vanaf het midden van de 14e eeuw
Rijke handelssteden zoals Florence leverden opdrachtgevers voor kunstenaars en geleerden
Het mensbeeld veranderde: de mens zelf stond centraal, zoals in de Vitruviusman van Leonardo da Vinci
Het wereldbeeld veranderde: Copernicus (1543) over de zon, Vesalius over het lichaam
KA 19. De syllabus noemt Italië vanaf het midden van de 14e eeuw. De renaissance begint dus eerder dan tijdvak 5: een kenmerkend aspect kan voor het tijdvak beginnen. Veelgemaakte fout: denken dat de renaissance in de 16e eeuw in Nederland begon. Het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling hoort ook bij KA 19. Image credit: Leonardo da Vinci / Wikimedia Commons, publiek domein
De School van Athene, fresco van Rafaël, Vaticaan, ca. 1510
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Terug naar de klassieke Oudheid
Kunstenaars en geleerden namen de klassieke Oudheid van Grieken en Romeinen als voorbeeld
Bouwkunst: zuilen, bogen, koepels en symmetrie naar Romeins voorbeeld
Beeldende kunst: realistische lichamen en perspectief, zoals in de School van Athene
KA 20: bouwkunst en beeldende kunst. De School van Athene van Rafaël toont Griekse filosofen in een Romeins aandoende hal. Veelgemaakte fout: renaissance en klassieke Oudheid door elkaar halen. De Oudheid is het voorbeeld, de renaissance de herleving. Image credit: Rafaël / Wikimedia Commons, publiek domein
Erasmus van Rotterdam, schilderij van Hans Holbein de Jonge, 1523
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Humanisme
Humanisten bestudeerden klassieke teksten en stelden de mens centraal
Het humanisme wilde terug naar de bronnen, ook die van de Bijbel
Erasmus uit Rotterdam was een beroemde humanist en schreef kritisch over misstanden in de kerk
KA 20: humanisme. Erasmus wilde de kerk verbeteren, maar bleef katholiek en koos niet voor Luther. Veelgemaakte fout: denken dat humanisten tegen het geloof waren, of dat humanisme en reformatie hetzelfde zijn. Image credit: Hans Holbein de Jonge / Wikimedia Commons, publiek domein
Wat laat de School van Athene van Rafaël vooral zien?
Verzet van kunstenaars tegen het gezag van de kerk
Het zoeken van nieuwe zeeroutes naar Azië
De splitsing van de christelijke kerk
Hernieuwde belangstelling voor de klassieke Oudheid
KA 20. Verwachte fout: de rol van de kerk overschatten en het verzet tegen de kerk kiezen.
Waarom ontstond de renaissance in handelssteden?
Goed: rijke kooplieden en stadsbesturen hadden kapitaal om kunstenaars en geleerden opdrachten te geven. Verwachte fout: alleen de kerk als opdrachtgever noemen.
Maarten Luther, schilderij van Lucas Cranach de Oudere, 1528
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Luther en de reformatie
In 1517 schreef Luther in Wittenberg 95 stellingen, onder meer tegen de verkoop van aflaten
Dankzij de boekdrukkunst gingen zijn ideeën snel rond in pamfletten en boeken
Zijn volgelingen vormden het lutheranisme
De reformatie splitste de christelijke kerk in West-Europa in een katholiek en een protestants deel
KA 21: het ontstaan en de verspreiding van de ideeën van Luther. Wie een aflaat kocht, kreeg volgens de kerk minder straf na de dood. Luther wilde de kerk eerst hervormen, niet splitsen. Veelgemaakte fout: denken dat Luther in de Nederlanden woonde of de kerk in één klap splitste. Image credit: Lucas Cranach de Oudere / Wikimedia Commons, publiek domein
Johannes Calvijn, anoniem portret, 16e eeuw
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Calvijn en het protestantisme
Calvijn publiceerde in 1536 zijn boek Institutie en leidde de hervorming in Genève
Zijn leer, het calvinisme, verspreidde zich naar Frankrijk, de Nederlanden en Schotland
Volgelingen van Luther en Calvijn vormen samen het protestantisme, naast de katholieke kerk
KA 21: verspreiding van de ideeën van Luther en Calvijn. In de Nederlanden won het calvinisme veel aanhang. Veelgemaakte fout: Luther en Calvijn door elkaar halen. Luther begon in Duitsland, Calvijn werkte vanuit Genève. Image credit: Onbekend (Frankrijk) / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Reformatie en stedelijke burgerij
Het protestantisme concentreerde zich in de steden
Stedelingen zochten een meer individuele geloofsbeleving, zoals al bleek uit de moderne devotie
De geestelijkheid zocht aansluiting met bedelorden en begijnhoven
De stedelijke burgerij nam taken van de geestelijkheid over, zoals sociale zorg en onderwijs
Context Steden en burgers, vraag 2. De reformatie sloot aan bij een ontwikkeling die al langer bezig was: burgers wilden zelf invulling geven aan geloof, zorg en onderwijs. Veelgemaakte fout: de reformatie als losstaande gebeurtenis zien, zonder de stedelijke voorgeschiedenis.
Vul in
Luther schreef in Wittenberg 95 stellingen, onder meer tegen de verkoop van aflaten die minder straf na de dood beloofden.
Luther en Wittenberg. Fout: Calvijn en Genève, de tweede reformator.
Waarom vond de reformatie veel aanhang in steden?
Goed: stedelingen wilden een persoonlijker geloof (moderne devotie), waren vaak geletterd en lazen pamfletten, en de burgerij nam al taken van de kerk over. Verwachte fout: alleen zeggen dat steden rijk waren.
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Centralisatie en godsdienst
De Bourgondische hertogen probeerden in de 15e eeuw grip te krijgen op bestuur en rechtspraak in de Nederlanden
Steden en gewesten wilden hun eigen rechten behouden: het particularisme
In de 16e eeuw zetten de Habsburgers Karel V en Filips II de centralisatiepolitiek door
Door de opkomst van lutheranisme en calvinisme breidden zij die uit naar de godsdienst
Zij wilden het protestantisme, dat zich concentreerde in de steden, terugdringen
KA 22 en context Steden en burgers, vraag 2. Centralisatie en godsdienst raakten verweven: de vorst wilde één gezag en één geloof. Veelgemaakte fout: de Opstand alleen een geloofsconflict noemen, terwijl ook bestuur en stedelijke zelfstandigheid speelden.
De Beeldenstorm in Antwerpen, 1566, prent van Frans Hogenberg
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Beeldenstorm, Alva en de Opstand
In 1566 vernielden protestanten beelden in kerken: de Beeldenstorm
Na de Beeldenstorm trad Alva namens Filips II hard op tegen opstandelingen
In 1568 begon de Opstand onder leiding van Willem van Oranje tegen het Spaanse gezag
KA 22. De Beeldenstorm is een aanleiding, het harde optreden van Alva een volgende stap. De achtergrond is de centralisatiepolitiek. Veelgemaakte fout: Willem van Oranje als oorzaak van de Opstand zien, terwijl hij de leider is. Image credit: Frans Hogenberg / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Een Nederlandse staat ontstaat
De Opstand werd een lange oorlog met Spanje, later de Tachtigjarige Oorlog genoemd
In 1581 zegden de opstandige gewesten Filips II gehoorzaamheid op in het Plakkaat van Verlatinge
De noordelijke gewesten stichtten een Republiek: een Nederlandse staat zonder koning
KA 22: het conflict resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat. De oorlog duurde nog lang door, het plakkaat is dus geen einde van de Opstand.
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Antwerpen verliest, Holland wint
Door de Spaanse verovering vanaf 1585 verloor Antwerpen haar functie als stapelmarkt
Veel kapitaalkrachtige inwoners trokken naar Holland
Vanaf de oprichting van de VOC in 1602 groeide de Republiek uit tot een handelsgrootmacht met een wereldwijd handelsnetwerk
Context Steden en burgers, vraag 2. Het conflict had sociaaleconomische gevolgen: het economische zwaartepunt verschoof van Antwerpen naar Holland. Veelgemaakte fout: denken dat Antwerpen in 1566 al was gevallen.
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
1517, 1566, 1568, 1581, 1585.
Wat bedoel je met het particularisme van steden?
Goed: steden en gewesten wilden hun eigen rechten en bestuur behouden tegenover de vorst. Verwachte fout: particularisme verwarren met protestantisme.
Welk deel van tijdvak 5 vond je het lastigst?
Expansie en Antwerpen
Renaissance en humanisme
Reformatie en steden
Opstand en Republiek
Gebruik de uitkomst om te kiezen wat je herhaalt.
Hoe beïnvloedt de standplaats van een maker zijn bron?
Goed: de maker schrijft vanuit eigen belang, groep of tijd (bijvoorbeeld als katholiek of als opstandeling), dus de bron geeft een perspectief en geen neutrale waarheid. Verwachte fout: zeggen dat de bron daarom onbruikbaar is.
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Begrippen (1/2)
overzeese expansie: Europeanen varen over zee naar andere werelddelen en stichten daar handel en koloniën
stapelmarkt: Stad waar handelaren goederen uit veel streken aanvoeren en doorverkopen, zoals Antwerpen
renaissance: Wedergeboorte van de klassieke cultuur, begonnen in Italië
humanisme: Stroming die de mens centraal stelt en klassieke teksten bestudeert
reformatie: Hervorming van de kerk die de christelijke kerk in West-Europa splitste
Deze slide heeft geen instructies
TIJDVAK 5 · 1500-1600
Begrippen (2/2)
moderne devotie: Persoonlijke geloofsbeleving van stedelingen vóór de reformatie
particularisme: Streven van steden en gewesten hun eigen rechten te behouden
centralisatiepolitiek: Beleid van de vorst om het gezag in handen van één centraal bestuur te brengen
Beeldenstorm: Vernieling van beelden in kerken door protestanten in 1566
Opstand: Verzet tegen het Spaanse gezag onder Willem van Oranje, dat leidde tot de Republiek
Deze slide heeft geen instructies