Taalverzorging: werkwoorden
Taalverzorging: werkwoorden
Onderdelen in deze les
Taalverzorging: werkwoorden
Deze les draait om vier samenhangende onderdelen: persoonsvorm en onderwerp vinden, persoonsvorm spellen in tegenwoordige en verleden tijd, persoonsvorm of voltooid deelwoord herkennen, en het voltooid deelwoord correct spellen. De interactieve werkvormen worden in een latere stap toegevoegd.
Lesdoel
Ik kan in een zin de persoonsvorm, het onderwerp en het voltooid deelwoord herkennen en deze werkwoordsvormen correct spellen.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden passen bij werkwoorden en spelling?
Gebruik dit als startactivatie. Verwachte woorden: persoonsvorm, onderwerp, stam, tegenwoordige tijd, verleden tijd, voltooid deelwoord, d, t, dt, ge-.
Persoonsvorm en onderwerp
Bij veel zinnen kun je twee kernvragen stellen:
Wat is de persoonsvorm?
Wie of wat doet iets?
Met die twee vragen begrijp je de basis van de zin.
Open vanuit herkenning: leerlingen kennen zinnen al, maar hebben vaak nog geen vaste aanpak. Benadruk dat persoonsvorm en onderwerp samen de ruggengraat van de zin vormen.
Zo vind je de persoonsvorm
De persoonsvorm is het werkwoord dat verandert als je de zin in een andere tijd zet. Of het werkwoord dat vooraan komt te staan als je een vraagzin maakt.
Voorbeeld:
Lisa loopt naar school. Loopt Lisa naar school?
Lisa liep naar school.
loopt / liep is de persoonsvorm.
De tijdproef is hier de hoofdstrategie. Noem eventueel ook dat er per hoofdzin meestal één persoonsvorm is.
Zo vind je het onderwerp
Het onderwerp hoort bij de persoonsvorm.
Je vindt het met de vraag:
Wie of wat + persoonsvorm?
Voorbeeld:
De kinderen spelen buiten.
Wie spelen? De kinderen
Leerlingen verwarren onderwerp soms met het eerste woord van de zin. Leg uit dat het onderwerp niet altijd vooraan staat.
Let op de woordvolgorde
Het onderwerp kan achter de persoonsvorm staan.
Voorbeeld:
Morgen gaan de leerlingen op stage.
Persoonsvorm: gaan
Onderwerp: de leerlingen
Gebruik deze slide om het misverstand weg te nemen dat het eerste zelfstandig naamwoord automatisch het onderwerp is.
Wat is de persoonsvorm in deze zin: Morgen gaan de leerlingen op stage.
Morgen
gaan
leerlingen
stage
Sluit aan bij de uitleg over tijdproef en woordvolgorde. Veelgemaakte fout: het eerste woord of zelfstandig naamwoord kiezen.
Persoonsvorm en onderwerp
In een zin zoek je eerst de persoonsvorm. Die verandert als je de tijd verandert. Daarna vraag je: wie of wat + persoonsvorm? Dan vind je vaak het onderwerp.
Alle woorden zijn kernbegrippen uit de vorige slides. Laat leerlingen hardop de vraagzin maken als hulp.
Persoonsvorm in de tegenwoordige tijd
In de tegenwoordige tijd let je vooral op de stam.
Vaak geldt:
ik: stam
jij/hij/zij/u: stam + t
wij/jullie/zij: hele werkwoord
Voorbeeld: werken → ik werk, hij werkt, wij werken
Houd de uitleg functioneel en eenvoudig op A2/B1-niveau. Uitzonderingen kunnen kort genoemd worden, maar de basisregel is het belangrijkst.
De stam van het werkwoord
De stam krijg je meestal door -en van het hele werkwoord af te halen.
Voorbeelden:
maken → maak
werken → werk
vinden → vind
Je kunt hier kort noemen dat de stam soms om spelling vraagt, maar werk dat verder uit op de volgende slides.
Tegenwoordige tijd: veelgemaakte fouten
Let goed op bij vormen met d, t of dt.
Voorbeelden:
ik vind
hij vindt
jij werkt
Je kijkt steeds naar onderwerp + persoonsvorm.
Benadruk dat leerlingen niet op gehoor moeten vertrouwen; veel vormen klinken hetzelfde maar schrijf je anders.
Persoonsvorm in de verleden tijd
In de verleden tijd schrijf je een persoonsvorm meestal met:
-te / -ten of
-de / -den
Voorbeeld:
werken → werkte
leven → leefde
Noem alleen de hoofdregel die leerlingen nodig hebben om te herkennen en te spellen. De uitgebreide strategie kan de docent mondeling ondersteunen.
Verleden tijd en Engelse werkwoorden
Ook bij Engelse werkwoorden in het Nederlands krijgt de persoonsvorm een Nederlandse vorm.
Voorbeelden:
appen → appte
downloaden → downloadde
scannen → scande
Benadruk dat deze woorden vaak Engels lijken, maar in Nederlandse zinnen volgens Nederlandse spellingsregels meedoen.
Welke vorm is goed in de tegenwoordige tijd?
ik vindt
hij vind
wij werkt
hij vindt
Toetst de basisregel stam, stam+t en heel werkwoord. De afleiders zijn typische d/t/dt-fouten.
Werkwoordsvormen spellen
In de tegenwoordige tijd let je op de stam. Je schrijft: ik werk, hij werkt, wij werken. In de verleden tijd schrijf je bijvoorbeeld: appen werd appte.
De laatste blank controleert of leerlingen ook Engelse werkwoorden als Nederlandse werkwoorden behandelen.
Persoonsvorm of voltooid deelwoord?
Soms lijken werkwoordsvormen op elkaar.
Toch hebben ze niet dezelfde functie.
Persoonsvorm: hoort bij tijd en onderwerp
Voltooid deelwoord: vaak met hebben of zijn
Maak duidelijk dat herkennen eerst komt: leerlingen moeten zien welke rol de vorm in de zin heeft, pas daarna kunnen ze goed spellen.
Kenmerken van de persoonsvorm
De persoonsvorm:
verandert bij een andere tijd
past bij het onderwerp
staat vaak vooraan in een vraag
Voorbeeld:
Werk jij morgen?
De vraagzin is een extra herkenningspunt dat veel leerlingen helpt naast de tijdproef.
Kenmerken van het voltooid deelwoord
Het voltooid deelwoord:
staat vaak met hebben of zijn
noemt iets dat al gebeurd is
begint vaak met ge-
Voorbeeld:
Ik heb mijn tas gepakt.
Zeg erbij dat niet elk voltooid deelwoord met ge- begint. Dat voorkomt later verwarring bij woorden als 'verkocht' of Engelse vormen.
Vergelijk de functie in de zin
Kijk naar deze zinnen:
Hij werkt vandaag thuis.
Hij heeft vandaag thuis gewerkt.
werkt = persoonsvorm
gewerkt = voltooid deelwoord
Hier zit de kern van het onderscheid: dezelfde betekeniswereld, maar een andere grammaticale functie.
In welke zin is het dikgedrukte woord een voltooid deelwoord?
Ik werk vandaag thuis.
Werk jij morgen weer?
Ik heb vandaag gewerkt.
Wij werken samen verder.
Gebruik de uitleg: een voltooid deelwoord staat vaak met hebben of zijn. Alleen 'gewerkt' in combinatie met 'heb' is correct.
Persoonsvorm of voltooid deelwoord
Een persoonsvorm past bij tijd en onderwerp. Die kan veranderen als je de tijd verandert. Een voltooid deelwoord staat vaak met hebben of zijn en noemt iets dat al gebeurd is.
Laat leerlingen letten op de functie in de zin, niet alleen op hoe het woord eruitziet.
Het voltooid deelwoord spellen
Een voltooid deelwoord eindigt vaak op:
-d
-t
soms -en
Voorbeelden:
gemaakt
geleefd
gebleven
Houd de aandacht op de uitgang van het voltooid deelwoord. Dat is de brug naar de spellingregel.
Van hele werkwoord naar voltooid deelwoord
Je kijkt naar het hele werkwoord.
Daarna bepaal je welke uitgang past.
Voorbeelden:
werken → gewerkt
leven → geleefd
maken → gemaakt
De docent kan hier de bekende regel voor -t of -d mondeling oproepen zonder de slide te zwaar te maken.
Voltooid deelwoord bij Engelse werkwoorden
Ook Engelse werkwoorden krijgen in het Nederlands een voltooid deelwoord.
Voorbeelden:
geappt
gedownload
gescand
Je spelt ze als Nederlandse werkwoordsvormen.
Laat leerlingen zien dat leenwoorden geen uitzondering zijn op het grammaticale systeem van het Nederlands.
Overzicht van de les
We hebben geoefend met:
persoonsvorm vinden
onderwerp vinden
persoonsvorm spellen in tegenwoordige tijd
persoonsvorm spellen in verleden tijd
persoonsvorm en voltooid deelwoord onderscheiden
voltooid deelwoord correct spellen
Deze samenvattende slide helpt de docent om de lesonderdelen nog één keer in samenhang te benoemen.
Welk voltooid deelwoord is goed gespeld?
geappt
geapd
gedownloadt
gescantt
Controleert spelling van voltooid deelwoord, ook bij Engelse werkwoorden. Foute opties lijken geloofwaardig voor leerlingen die op gehoor schrijven.
Voltooid deelwoord spellen
Voor het voltooid deelwoord kijk je naar het hele werkwoord. Daarna kies je de goede uitgang. Zo wordt werken: gewerkt, leven: geleefd, en scannen: gescand.
Laat leerlingen eerst het hele werkwoord noemen en daarna pas de uitgang kiezen.
Welke regel uit deze les onthoud jij het best?
Bespreek welke regel of stap de leerling het best onthoudt, bijvoorbeeld tijdproef, vraag wie of wat + persoonsvorm, stamregel of herkennen van hebben/zijn.
Wat vond jij vandaag het lastigst?
Laat leerlingen eerlijk benoemen wat nog lastig is. Mogelijke thema's: d/t/dt, verleden tijd, Engelse werkwoorden, verschil tussen persoonsvorm en voltooid deelwoord.
Begrippenlijst
persoonsvorm - het werkwoord in de zin dat verandert als je de tijd verandert
onderwerp - wie of wat iets doet in de zin
tegenwoordige tijd - een werkwoordsvorm voor nu of algemeen
verleden tijd - een werkwoordsvorm voor iets dat al gebeurd is
stam - het hele werkwoord zonder -en
hele werkwoord - de basisvorm van het werkwoord, zoals lopen of werken
voltooid deelwoord - werkwoordsvorm die vaak met hebben of zijn gebruikt wordt
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
werkwoord - woord dat zegt wat iemand doet of wat er gebeurt
leenwerkwoord - werkwoord dat uit een andere taal komt, zoals appen of downloaden
spelling - de juiste manier om een woord te schrijven
zin - woorden die samen een complete boodschap vormen
tijdproef - manier om de persoonsvorm te vinden door de tijd te veranderen
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
