Skriuw mar Frysk - ferfolch - les 7 (ik wol in bosk op 'e jierdei)

• Fries
• Beroepsopleiding

Stavering twalûden en brekking

Wurklist

• Werhelling i/ii/ie/y
• ferlytsing/fergrutting
• Stavering twalûden en brekking
• Ynterferinsjes

Hifkje even wa fan de kursisten meidwaan wolle oan it eksamen. De kursisten krije

dêrfoar in mail tastjoerd mei in link foar it opjaan.

Hear ek even hokker ûnderdielen oft se graach noch in kear oefenje wolle foar it

eksamen.

Ien beam,
twa ...

1. beamen
2. beammen
3. bjemmen

Wat is de betsjutting fan: 'út de bosk hakke wêze'.

1. In betrouber persoan wêze.
2. In swijsum persoan wêze.
3. In ûnbeskoft persoan wêze.

Wat is it Fryske wurd foar 'bosbes'.

1. blebberbei
2. strúsbei
3. toarnbei

blebberbei = bosbes

strúsbei / reade bei = aalbes

toarnbei = braam

Diktee 

Diktee: fiifde, fyfste, fyfte, fyfde

Graadbûging: fergrutsjende / oertreffende trep

Lykas NED -er / -st. Sjoch ek: oersjoch regels side 51.

Grut

Grutter

Grutst

Stellende trep / grûntrep	Fergrutsjende trep	Oertreffende trep
swier	swierd er	swier st
einigjend op -l / -n mâ l / ti n	mâl er / mâl der tinn er / tin der	mâl st tin st
einigjend op -s wii s	wiz er	wiis t (gjin -s)
einigjend op -st / -sk far sk	farsk er	meast farsk
ûnregelmjittige foarmen folle goed graach in bytsje	mear better leaver minder	meast bêst leafst minst

Eigenskipswurden mei graadbûging (= bijv. nw. in trap v. vergelijking)

Stellende trep = stellende trap

Opdracht 1

Ferdiel de groep oer fjouwer groepkes. 

Elk groepke set in rychje 

eigenskipswurden út it wurdfjild yn de fergrutsjende en oertreffende trep.

Opdracht 

Lês inoar de wurden foar.

Eigenskipswurden yn de fergrutsjende en oertreffende trep.

.

Lykas it Nederlânsk.

Frysk in regel dy't oan it ferdwinen is: Besitlik foarnamwurd + it-wurd = eigenskipswurd net ferbûge.

Us lyts(e) famke wasket har.

Nei in, sa'n, hoe'n, gjin, elk, mannich + it-wurd = eigenskipswurd net ferbûge.

Dat is in grut fabryk. 

Sa'n griis burd haw ik noch nea sjoen. 

Hy hat gjin guodlik aard. 

Eigenskipswurden en graadbûging

Opdracht 2

Lesboek side 76-77.

Meitsje it ferhaal ôf troch op de lege plakken in passend eigenskipswurd yn te foljen. Set it, dêr’t dat nedich is, yn de fergrutsjende of oertreffende trep.

Opdracht 2

Lês inoar it ferhaal foar.

Taalskets - twalûden en brekking [1.30]

Twalûden

(oersjoch regels 

-r	altyd in twalûd foar in -r	oere, boer (NED twalûd: foar -r)
oe	útspraak al as net in twalûd	AL: hjoed, goed NET: hoeke, boek
ea, oa, ue, ie, eo	stavering jout oan dat it in twalûd is	keatse, roas, flues, natuer, giel, freon, gleon
ea/e, oa/o, ue/u	as de klam ferdwynt, kin ek it twalûd ferdwine	Am ea rika / Am e rikaan, kateg oa rysk/kateg o ry, strukt ue r/strukt u reel
iuw (altyd mei w)	útspraak iuw fan liuw + fan eau	iuw, de liuw + triuwe, bliuwe, bedriuw
eau	útspraak net mei de iuw fan liuw	leauwe, ik leau, wat sleau
eau	doetiid en mulwurd (útspraak ö.ǝ )	preau, preaun, bleau, bleaun
eo	foar de -n (útspraak ö.ǝ)	sneon, freon, gleon
eu	foar de -r (útspraak lykas NED ö:)	sjauffeur, kleur, fleur, dreun
ui	útspraak lykas NED	trui, fruit

Jan Popkema - Grammatica Fries - side 49 = fonologie en spelling.

In twalûd is in fêste kombinaasje fan twa lûden yn ien wurdlid dy't soepel yn elkoar oergeane.

Tink om it ferskil tusken it lange ii-lûd en it twalûd ie. 

Frysk hat gjin dûbele uu, wol it twalûd ue. 

Trijelûden

(oersjoch regels side 18)

oai	twalûd (útspraak ooi)	moai, oktroai
oai	trijelûd by brekking	moaier, koaike (keunstaai yn it nêst fan in ljip)
uoi	trijelûd	muoike (tante), muoilik (oandien), ruoikje (súntsjes roeie), fuoi (ôfkarrend)

Brekking by twalûden

Ferskil tusken brekking en in grûnwurd:

Grûnwurd kjel: hearst in jè-lûd. It is net fan in oar wurd ôflaat, staverje fonetysk mei je.

Brekking kealtsjes: hearst in jè-lûd. It komt fan it wurd keal, dêrom staverje mei ea.

Grûnwurd fjild hearst ek in ji-lûd. It is net fan in oar wurd ôflaat, dus staverje mei ji.

Brekking stiennen: hearst in ji-lûd. It komt fan it wurd stien, dêrom staverje mei ie.

Brekking is ien fan de lestichste staveringsûnderdielen. 

Lit goed it ferskil yn de útspraak hearre.

Brekking by twalûden

Brekking kin foarkomme by fjouwer twalûden (oa, ie, ea, oe): de útspraak feroaret by meartal, ferlytsing of gearstalling. De klam ferspringt dan.

(oersjoch regels side 19)

grûnwurd	gjin brekking meartal / ferlytsing	brekking (tink om dûbel bylûd)
roas / doar / doaze	roazen, roaske / doazen	doarren, doarke / doaske
kier / stien	kieren / kierke	stiennen, stientsje
bear / peal / beam	bearen / bearke	peallen, pealtsje / beammen, beamke
boer / foet / stoel	boeren / boerke	fuotten, fuotsje / stuollen, stuoltsje (oe > uo)
skuorre / muorre / buorlju	skuorren, skuorke (uo al yn grûnwurd)
doarp / koart	doarpen, doarpke (oa al yn grûnwurd)

Brekking is ien fan de lestichste staveringsûnderdielen. Lit goed it

ferskil yn de útspraak hearre.

Brekking is gjin regel foar, men moat wurd foar wurd besjen oft it wurd al as net brekking krijt. 

Skriuw in pear oerdreaune sinnen by ien fan de plaatsjes.

Brûk yn elts gefal trije wurden mei brekking.

Bosk - Arcadia Ljouwert 2022.

11 waskbearen ûntsnapt/ûntkommen út AquaZoo.

Ferhâldingswurden

Oersjoch regels 43-44. Sjoch list op side 44.

1. Frysk nei = Ned na, naar.
2. Frysk de en it kin ek 'e en 't.
3. Frysk faker lidwurd nei ferhâldingswurd: yn 'e brân, fan 't slot.
4. Gerstalde ferhâldingswurden safolle mooglik skiede: fan njoggen oere ôf, foar de tsjerke oer.
5. Frysk ferhâldingswurd mei ek efteroan stean: Swimmen hâld ik net fan, syn earlikens twivelje ik oan.

Opdracht 3

Lesboek side 31

Wurkje yn twatallen.

Sykje út de tekst de flaters yn de ferhâldingswurden en ferbetterje dy.

Opdracht 3

Antwurdenboek side 22.