Hoe gebruik je een woordenboek?
Hoe gebruik je een woordenboek?
Open met het idee dat woordenboekgebruik een praktische examenvraag kan zijn: snel zoeken, afkortingen begrijpen en de juiste betekenis kiezen.
Waarom een woordenboek onmisbaar is in mavo 4
(Examen)teksten begrijpen: Op het examen krijg je lange, ingewikkelde teksten met lastige examenwoorden (zoals plausibel, nuanceren of ambivalent). Eén verkeerd begrepen woord kan er al voor zorgen dat je een hele examenvraag verkeerd beantwoordt.
Fouten in de spelling en grammatica voorkomen: Bij het schrijven van brieven, artikelen of samenvattingen kost elke spelfout kostbare punten. In het woordenboek controleer je direct de juiste spelling, meervoudsvormen, tussen-n's of vaste voorzetsels.
Waarom oefenen we met het woordenboek?
Tijd winnen op het examen: Snel en gericht een woord (en de betekenis) kunnen vinden zorgt ervoor dat je tijdens de examens geen kostbare minuten verliest aan zoeken.
Leg uit dat leerlingen niet elk woord regel voor regel hoeven te scannen; gidswoorden zijn de snelste ingang.
Examenwoorden begrijpen
Bij examenvragen kom je vaak moeilijke woorden tegen.
Een woordenboek helpt dan om precies te lezen wat een woord betekent.
Voorbeelden uit een examentekst:
Deze redenering gaat trouwens niet op als een van de twee activiteiten een automatisme is, zoals strijken, wandelen of eten. “Maar zodra je over een handeling moet gaan nadenken, dan kun je een van de twee taken die je probeert te doen niet meer adequaat uitvoeren.”
Verbind dit met leesstrategieën: een exact begrepen signaalwoord of examenwoord kan het verschil maken bij tekstbegrip.
Een woord in het woordenboek zoeken
Alle woorden in het woordenboek staan op alfabetische volgorde.
Tip: weet je de volgorde van het alfabet niet meer? Kijk op de achterkant van je woordenboek!
Aan de binnenkant van het woordenboek staat het alfabet ook. Zo zie je bij welke letter je aan het kijken bent.
Verbind dit met leesstrategieën: een exact begrepen signaalwoord of examenwoord kan het verschil maken bij tekstbegrip.
Welke beginletter heeft de meeste woorden in het Nederlandse woordenboek?
Deze slide heeft geen instructies
Gidswoorden
Gidswoorden staan bovenaan een pagina.
Ze laten zien tussen welke woorden de trefwoorden op die pagina staan.
Met gidswoorden kun je:
sneller zoeken
controleren of je op de juiste pagina bent
alfabetisch nauwkeurig werken
Leg uit dat leerlingen niet elk woord regel voor regel hoeven te scannen; gidswoorden zijn de snelste ingang.
Gidswoorden en alfabetische volgorde
Bij gidswoorden kijk je of een woord alfabetisch tussen twee grenswoorden past.
Voorbeeld:
Excentrisch – Expansie
Exotisch komt na Excentrisch
Exotisch komt vóór Expansie
Dus Exotisch staat op die pagina.
Benadruk dat leerlingen letter voor letter vergelijken. Veel leerlingen stoppen te vroeg na de eerste twee letters.
Zoeken met gidswoorden
Bij een woord als kritiek zoek je eerst naar:
de beginletters kr
daarna de volgende letters
tenslotte de pagina waar het woord tussen de gidswoorden past
Zo werk je sneller dan bladzijde voor bladzijde.
Noem dat de precieze gidswoorden bij 'kritiek' per woordenboek kunnen verschillen. Het gaat om de zoekstrategie.
Bij welke gidswoorden past 'aanrader'?
aanbranden – aankoop
aankopen - aansprakelijkheid
aanspreekbaar – aardas
aardbei – acht
Correct omdat 'Exotisch' alfabetisch na 'Excentrisch' komt en vóór 'Expansie'. De andere opties liggen te vroeg of te laat.
Bij welke gidswoorden past 'invloedrijk'?
inkeping – insluiper
inkeping - insluiper
internetadres – inzien
insluiten – internet
Correct omdat 'Exotisch' alfabetisch na 'Excentrisch' komt en vóór 'Expansie'. De andere opties liggen te vroeg of te laat.
Bij welke gidswoorden past 'sok'?
seinen– sier
snert- soera
smaakmaker– snerpen
soes– spam
Correct omdat 'Exotisch' alfabetisch na 'Excentrisch' komt en vóór 'Expansie'. De andere opties liggen te vroeg of te laat.
Lijst van afkortingen
Een woordenboek gebruikt een legenda met afkortingen.
Die afkortingen geven extra informatie over een woord.
Veelvoorkomende afkortingen:
ww. = werkwoord
zn. = zelfstandig naamwoord
bn. = bijvoeglijk naamwoord
voorz. = voorzetsel
Maak duidelijk dat deze afkortingen helpen om een woord goed in een zin te gebruiken.
Woordsoort herkennen
Achter een trefwoord staat vaak direct de woordsoort.
Voorbeeld:
verifiëren → ww.
Dat betekent dat verifiëren een werkwoord is.
Die informatie helpt bij betekenis én gebruik in zinnen.
Koppel dit aan examenvaardigheid: leerlingen moeten niet alleen betekenis zoeken, maar ook zien wat voor soort woord het is.
Woordsoort herkennen
In veel woordenboeken (zoals de Dikke Van Dale of de Van Dale Pocket) staat achter een werkwoord niet de afkorting 'ww.', maar zie je direct de belangrijkste werkwoordsvormen of de vervoeging staan.
Bij wachten zie je bijvoorbeeld staan:
wachten (wachtte, h. gewacht)
Je ziet tussen haakjes de vervoeging in de verleden tijd (enkelvoud) en het voltooid deelwoord staan. h. staat voor heeft.
Koppel dit aan examenvaardigheid: leerlingen moeten niet alleen betekenis zoeken, maar ook zien wat voor soort woord het is.
Welke afkorting hoort bij 'barbaars'?
bn.
zn.
ww.
voorz.
De vraag checkt of leerlingen de legenda koppelen aan woordsoorten. 'Verifiëren' is een werkwoord.
Welke vervoeging in de verleden tijd staat bij 'palaveren'?
palaverende
palaveerde
palaverde
gepalaverd
De vraag checkt of leerlingen de legenda koppelen aan woordsoorten. 'Verifiëren' is een werkwoord.
Lettergrepen
In het woordenboek worden woorden vaak opgedeeld met streepjes of punten (zoals pop·corn of op·vat·ting). Dit geeft de lettergrepen aan en helpt op twee manieren:
Afbreken aan het einde van een regel (bij een schrijfopdracht): Als een woord niet meer op de regel past, mag je het alleen afbreken op de plek van zo'n lettergreepstreepje (bijvoorbeeld: op-vatting of opvat-ting, maar nooit opva-tting).
Uitspraak en klemtoon: Het helpt om een lang of nieuw woord rustig in stukjes te lezen, zodat je begrijpt hoe je het uitspreekt.
Dit is een veelgemaakte fout bij leesvaardigheid: leerlingen nemen de eerste betekenis zonder naar de context te kijken.
Eén woord, meerdere betekenissen
Sommige trefwoorden hebben meer dan één betekenis.
Die betekenissen staan meestal genummerd.
Kies niet automatisch betekenis 1.
Lees altijd welke betekenis past bij:
de zin
het onderwerp
de context
Dit is een veelgemaakte fout bij leesvaardigheid: leerlingen nemen de eerste betekenis zonder naar de context te kijken.
Betekenis kiezen in context
Bij het woord 'karakter' kan de betekenis verschillen.
Voorbeelden:
1 iemands aard of persoonlijkheid
2 een figuur in een verhaal
3 een teken of symbool
In een zin over het Chinese schrift past de betekenis teken of symbool.
Noem dat de nummering van betekenissen per woordenboek iets kan verschillen; de juiste betekenis in context blijft hetzelfde.
Wat betekent 'plausibel'? Zoek het antwoord in het woordenboek.
twijfelachtig
geloofwaardig
overdreven
onduidelijk
Sluit aan op het blok over examenwoorden. 'Plausibel' betekent geloofwaardig of aannemelijk.
Wat betekent 'verzilten'? Zoek het antwoord in het woordenboek.
met een laagje zink bedekken
bederven
zout worden
wegzinken
Sluit aan op het blok over examenwoorden. 'Plausibel' betekent geloofwaardig of aannemelijk.
Wat betekent 'etymologie'? Zoek het antwoord in het woordenboek.
oefenstuk voor piano
herkomst van een woord
deel van de taalwetenschap dat de herkomst van een woord onderzoekt
samenwerkingsverband
Sluit aan op het blok over examenwoorden. 'Plausibel' betekent geloofwaardig of aannemelijk.
Hoeveel betekenissen heeft het woord 'thuisfront' volgens het woordenboek?
1
2
3
4
Sluit aan op het blok over examenwoorden. 'Plausibel' betekent geloofwaardig of aannemelijk.
Woorden van de week
Bij je weektaak hoort vanaf deze week ook 'woorden van de week'. Dit is een lijst met woorden die veel in het eindexamen voorkomen. Je ziet in Itslearning welke woorden je per week moet maken. Je hebt hiervoor een woordenboek nodig.
Noem dat de nummering van betekenissen per woordenboek iets kan verschillen; de juiste betekenis in context blijft hetzelfde.