Hoe gebruik je een woordenboek?

Hoe gebruik je een woordenboek?

1 / 24
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNederlandsMiddelbare schoolvmbo t, mavoLeerjaar 4

In deze les zitten 24 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 40 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Hoe gebruik je een woordenboek?

Open met het idee dat woordenboekgebruik een praktische examenvraag kan zijn: snel zoeken, afkortingen begrijpen en de juiste betekenis kiezen.

Waarom een woordenboek onmisbaar is in mavo 4

  • (Examen)teksten begrijpen: Op het examen krijg je lange, ingewikkelde teksten met lastige examenwoorden (zoals plausibel, nuanceren of ambivalent). Eén verkeerd begrepen woord kan er al voor zorgen dat je een hele examenvraag verkeerd beantwoordt.

  • Fouten in de spelling en grammatica voorkomen: Bij het schrijven van brieven, artikelen of samenvattingen kost elke spelfout kostbare punten. In het woordenboek controleer je direct de juiste spelling, meervoudsvormen, tussen-n's of vaste voorzetsels.

Waarom oefenen we met het woordenboek?

  • Tijd winnen op het examen: Snel en gericht een woord (en de betekenis) kunnen vinden zorgt ervoor dat je tijdens de examens geen kostbare minuten verliest aan zoeken.


Leg uit dat leerlingen niet elk woord regel voor regel hoeven te scannen; gidswoorden zijn de snelste ingang.

Examenwoorden begrijpen

Bij examenvragen kom je vaak moeilijke woorden tegen.

Een woordenboek helpt dan om precies te lezen wat een woord betekent.


Voorbeelden uit een examentekst:

Deze redenering gaat trouwens niet op als een van de twee activiteiten een automatisme is, zoals strijken, wandelen of eten. “Maar zodra je over een handeling moet gaan nadenken, dan kun je een van de twee taken die je probeert te doen niet meer adequaat uitvoeren.”


Verbind dit met leesstrategieën: een exact begrepen signaalwoord of examenwoord kan het verschil maken bij tekstbegrip.

Een woord in het woordenboek zoeken

Alle woorden in het woordenboek staan op alfabetische volgorde.


Tip: weet je de volgorde van het alfabet niet meer? Kijk op de achterkant van je woordenboek!


Aan de binnenkant van het woordenboek staat het alfabet ook. Zo zie je bij welke letter je aan het kijken bent.



Verbind dit met leesstrategieën: een exact begrepen signaalwoord of examenwoord kan het verschil maken bij tekstbegrip.

Welke beginletter heeft de meeste woorden in het Nederlandse woordenboek?

Deze slide heeft geen instructies

Gidswoorden

Gidswoorden staan bovenaan een pagina.

Ze laten zien tussen welke woorden de trefwoorden op die pagina staan.


Met gidswoorden kun je:

  • sneller zoeken

  • controleren of je op de juiste pagina bent

  • alfabetisch nauwkeurig werken

Leg uit dat leerlingen niet elk woord regel voor regel hoeven te scannen; gidswoorden zijn de snelste ingang.

Gidswoorden en alfabetische volgorde

Bij gidswoorden kijk je of een woord alfabetisch tussen twee grenswoorden past.


Voorbeeld:

  • Excentrisch – Expansie

  • Exotisch komt na Excentrisch

  • Exotisch komt vóór Expansie


Dus Exotisch staat op die pagina.

Benadruk dat leerlingen letter voor letter vergelijken. Veel leerlingen stoppen te vroeg na de eerste twee letters.

Zoeken met gidswoorden

Bij een woord als kritiek zoek je eerst naar:

  • de beginletters kr

  • daarna de volgende letters

  • tenslotte de pagina waar het woord tussen de gidswoorden past


Zo werk je sneller dan bladzijde voor bladzijde.

Noem dat de precieze gidswoorden bij 'kritiek' per woordenboek kunnen verschillen. Het gaat om de zoekstrategie.

Bij welke gidswoorden past 'aanrader'?

A

aanbranden – aankoop

B

aankopen - aansprakelijkheid

C

aanspreekbaar – aardas

D

aardbei – acht

Correct omdat 'Exotisch' alfabetisch na 'Excentrisch' komt en vóór 'Expansie'. De andere opties liggen te vroeg of te laat.

Bij welke gidswoorden past 'invloedrijk'?

A

inkeping – insluiper

B

inkeping - insluiper

C

internetadres – inzien

D

insluiten – internet

Correct omdat 'Exotisch' alfabetisch na 'Excentrisch' komt en vóór 'Expansie'. De andere opties liggen te vroeg of te laat.

Bij welke gidswoorden past 'sok'?

A

seinen– sier

B

snert- soera

C

smaakmaker– snerpen

D

soes– spam

Correct omdat 'Exotisch' alfabetisch na 'Excentrisch' komt en vóór 'Expansie'. De andere opties liggen te vroeg of te laat.

Lijst van afkortingen

Een woordenboek gebruikt een legenda met afkortingen.

Die afkortingen geven extra informatie over een woord.


Veelvoorkomende afkortingen:

  • ww. = werkwoord

  • zn. = zelfstandig naamwoord

  • bn. = bijvoeglijk naamwoord

  • voorz. = voorzetsel

Maak duidelijk dat deze afkortingen helpen om een woord goed in een zin te gebruiken.

Woordsoort herkennen

Achter een trefwoord staat vaak direct de woordsoort.


Voorbeeld:

  • verifiëren → ww.


Dat betekent dat verifiëren een werkwoord is.

Die informatie helpt bij betekenis én gebruik in zinnen.

Koppel dit aan examenvaardigheid: leerlingen moeten niet alleen betekenis zoeken, maar ook zien wat voor soort woord het is.

Woordsoort herkennen

In veel woordenboeken (zoals de Dikke Van Dale of de Van Dale Pocket) staat achter een werkwoord niet de afkorting 'ww.', maar zie je direct de belangrijkste werkwoordsvormen of de vervoeging staan.


Bij wachten zie je bijvoorbeeld staan:

wachten (wachtte, h. gewacht)

Je ziet tussen haakjes de vervoeging in de verleden tijd (enkelvoud) en het voltooid deelwoord staan. h. staat voor heeft.

Koppel dit aan examenvaardigheid: leerlingen moeten niet alleen betekenis zoeken, maar ook zien wat voor soort woord het is.

Welke afkorting hoort bij 'barbaars'?

A

bn.

B

zn.

C

ww.

D

voorz.

De vraag checkt of leerlingen de legenda koppelen aan woordsoorten. 'Verifiëren' is een werkwoord.

Welke vervoeging in de verleden tijd staat bij 'palaveren'?

A

palaverende

B

palaveerde

C

palaverde

D

gepalaverd

De vraag checkt of leerlingen de legenda koppelen aan woordsoorten. 'Verifiëren' is een werkwoord.

Lettergrepen


In het woordenboek worden woorden vaak opgedeeld met streepjes of punten (zoals pop·corn of op·vat·ting). Dit geeft de lettergrepen aan en helpt op twee manieren:

  • Afbreken aan het einde van een regel (bij een schrijfopdracht): Als een woord niet meer op de regel past, mag je het alleen afbreken op de plek van zo'n lettergreepstreepje (bijvoorbeeld: op-vatting of opvat-ting, maar nooit opva-tting).

  • Uitspraak en klemtoon: Het helpt om een lang of nieuw woord rustig in stukjes te lezen, zodat je begrijpt hoe je het uitspreekt.

Dit is een veelgemaakte fout bij leesvaardigheid: leerlingen nemen de eerste betekenis zonder naar de context te kijken.

Eén woord, meerdere betekenissen

Sommige trefwoorden hebben meer dan één betekenis.

Die betekenissen staan meestal genummerd.


Kies niet automatisch betekenis 1.

Lees altijd welke betekenis past bij:

  • de zin

  • het onderwerp

  • de context

Dit is een veelgemaakte fout bij leesvaardigheid: leerlingen nemen de eerste betekenis zonder naar de context te kijken.

Betekenis kiezen in context

Bij het woord 'karakter' kan de betekenis verschillen.


Voorbeelden:

1 iemands aard of persoonlijkheid

2 een figuur in een verhaal

3 een teken of symbool


In een zin over het Chinese schrift past de betekenis teken of symbool.

Noem dat de nummering van betekenissen per woordenboek iets kan verschillen; de juiste betekenis in context blijft hetzelfde.

Wat betekent 'plausibel'? Zoek het antwoord in het woordenboek.

A

twijfelachtig

B

geloofwaardig

C

overdreven

D

onduidelijk

Sluit aan op het blok over examenwoorden. 'Plausibel' betekent geloofwaardig of aannemelijk.

Wat betekent 'verzilten'? Zoek het antwoord in het woordenboek.

A

met een laagje zink bedekken

B

bederven

C

zout worden

D

wegzinken

Sluit aan op het blok over examenwoorden. 'Plausibel' betekent geloofwaardig of aannemelijk.

Wat betekent 'etymologie'? Zoek het antwoord in het woordenboek.

A

oefenstuk voor piano

B

herkomst van een woord

C

deel van de taalwetenschap dat de herkomst van een woord onderzoekt

D

samenwerkingsverband

Sluit aan op het blok over examenwoorden. 'Plausibel' betekent geloofwaardig of aannemelijk.

Hoeveel betekenissen heeft het woord 'thuisfront' volgens het woordenboek?

A

1

B

2

C

3

D

4

Sluit aan op het blok over examenwoorden. 'Plausibel' betekent geloofwaardig of aannemelijk.

Woorden van de week

Bij je weektaak hoort vanaf deze week ook 'woorden van de week'. Dit is een lijst met woorden die veel in het eindexamen voorkomen. Je ziet in Itslearning welke woorden je per week moet maken. Je hebt hiervoor een woordenboek nodig.



Noem dat de nummering van betekenissen per woordenboek iets kan verschillen; de juiste betekenis in context blijft hetzelfde.