Tijdvak 5 en 6 vwo 4
Learning objective
Tijdvak 5 en 6 vwo 4
Learning objective
Waarom zou economische groei kunnen leiden tot meer tolerantie in een samenleving?
Leerdoel
Economische bloei en samenleving in de Republiek
Bevat leerdoelen:
– Ik kan uitleggen waarom de Republiek een economische grootmacht werd
– Ik kan beschrijven waarom de Republiek relatief tolerant was
Kernbegrippen: VOC, WIC, stapelmarkt, tolerantie, migratie, stedelijke cultuur
Kenmerkende aspecten:
– Wereldwijde handelscontacten en het begin van een wereldeconomie
– Bijzondere plaats van de Republiek in staatkundig opzicht
Economische kracht van de Republiek
– Strategische ligging: toegang tot Noordzee, Rijngebied en Oostzee.
– Amsterdam groeit van ca. 30.000 inwoners (1500) naar 200.000 (1700).
– Fluitschepen: tot 50 procent goedkoper dan Engelse schepen.
– VOC (1602): eerste multinational, grote winsten, aandelenhandel.
– Een deel van de welvaart gebaseerd op slavenhandel via de WIC (1621). In totaal 5 procent van de totale slavenhandel door Nederland uitgevoerd.
Actualiteit 2026: Nederland opnieuw handelsland via Rotterdam, Schiphol.
– Afbeelding: Fluitschepen in actie
Wereldeconomie en migratie
– Stapelmarkt Amsterdam: goederen eerst opslaan, later voor winst verkopen.
Grootste handel: graan uit Oost-Europa, de moeder van alle handel --> Moedernegotie.
– Grote instroom migranten: Vlamingen, Hugenoten, Joden.
– In 1650 bestaat Amsterdam voor ca. 40 procent uit migranten.
– Migranten brengen kennis, ambacht en kapitaal mee.
– Migratie versterkt handel, drukkerijen, wetenschap.
– Actualiteit 2026: ca. 25 procent inwoners NL heeft migratieachtergrond.
– Afbeelding: schilderij van Amsterdamse haven ca. 1650.
Tolerantie in praktijk
– Officiële kerk: Gereformeerd, maar slechts 45 procent van bevolking is lid.
– Schuilkerken toegestaan zolang ze niet zichtbaar waren.
– Tolerantie was vooral praktisch: handel en rust gingen voor ideologie.
– Minderheden hadden vrijheid van geloof maar beperkte politieke rechten.
– Joden hadden relatief veel vrijheid, maar toch geen ambten.
– Actualiteit: discussies over godsdienstvrijheid en polarisatie in 2026.
– Afbeelding: De Portugese Synagoge in Amsterdam
Beantwoord elke vraag in 2-3 zinnen. Werk individueel.
Waarom was de stapelmarkt in Amsterdam een belangrijke motor achter de economische groei?
Hoe droegen migranten bij aan het succes van de Republiek?
Waarom kun je de Republiek geen volledig tolerante samenleving noemen?
minute
second
Hoe past de VOC binnen het kenmerkende aspect van de wereldeconomie in de vroegmoderne tijd?
Zet onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde
Bron
“In 1617 openden de Amsterdammers op het Damrak de Korenbeurs, van waaruit ze de graan over heel Europa doorverkochten. Brak er ergens in Europa een hongersnood uit, dan gooiden de Amsterdammers de prijs van het graan wat omhoog en maakten ze dikke winsten. De Oostzeehandel – door Johan de Witt in zijn Deductie moedernegotie genoemd, moeder van alle handel – leverde naast graan ook veel goedkoop hout op waarmee snel en voordelig schepen gebouwd konden worden.”
Vraag
Wat laat deze bron zien over de manier waarop Amsterdam economische macht opbouwde in de 17e eeuw? Noem twee aanwijzingen uit de bron en leg kort uit waarom deze belangrijk waren.
minute
second
Exit ticket op papier
Meerkeuzevraag
Waarom werd de Republiek een economische grootmacht?
A Door groot grondgebied
B Door sterke legercultuur
C Door handel, scheepvaart en investeringen
D Door religieuze eenheid
Open vraag
Waarom trok de Republiek veel migranten aan?
Open vraag
Leg uit wat wordt bedoeld met praktische tolerantie.
Actualiteitsvraag
Noem een hedendaags voorbeeld waarin Nederland economisch afhankelijk is van internationale handel en leg kort uit.
minute
second
Antwoordmodel
C
Door werkgelegenheid, veiligheid, vrijheid van godsdienst en sterke economie.
Tolerantie werd toegestaan omdat handel en rust belangrijker waren dan religieuze conflicten.
Voorbeeld: Rotterdamse haven en wereldhandel, of Schiphol als knooppunt.
Welke factor vind jij belangrijker voor culturele bloei: rijkdom of vrijheid?
Leerdoel
Cultuur en tolerantie in de Gouden Eeuw
Leerdoelen
– Ik kan verklaren waarom de Republiek culturele bloei kende
– Ik kan beschrijven waarom de Republiek relatief tolerant was
Kernbegrippen
Rembrandt, wetenschap, burgerlijke cultuur, stedelijke cultuur, tolerantie
Kenmerkende aspecten
Bijzondere bloei in economisch en cultureel opzicht
Bijzondere plaats van de Republiek in staatkundig opzicht
Oorzaken culturele bloei
-Rijke burgerij bepaalt en betaalt kunstmarkt
– Ca. 5 miljoen schilderijen gemaakt
– Hoogste alfabetiseringsgraad Europa: 50-60 procent
– Universiteit Leiden internationaal belangrijk, trekt topwetenschappers aan.
–Toch: veel kunstenaars leefden in armoede
Afbeelding: Portret van de familie van de Amsterdamse burgemeester Dirck Bas Jacobsz, geschilderd door Dirck Santvoort rond 1634-1635.
Kunst en wetenschap
-Rembrandt, Vermeer, Hals tonen burgerlijke trots
– Stijlen: stillevens, landschappen, schuttersstukken
– Huygens en Leeuwenhoek maken wetenschappelijke doorbraken
– Internationale kennisuitwisseling door migranten
– Actualiteit: NL universiteiten trekken veel buitenlandse studenten
Afbeelding: Officieren en andere schutters van wijk II in Amsterdam, onder leiding van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburch, bekend als ‘De Nachtwacht’ van Rembrandt.
Tolerantie en culturele uitwisseling
– Migranten verrijken cultuur en wetenschap
– Joodse, Vlaamse en Franse drukkers en kunstenaars actief in steden
– Schuilkerken en gedoogcultuur zorgden voor stabiliteit
– Grenzen van vrijheden voor vrouwen en armen
– Actualiteit: discussies over culturele diversiteit anno 2026
Afbeelding: Onze Lieve Heer op Zolder, een schuilkerk in een een huis
Beantwoord elke vraag in 2-3 zinnen. Werk individueel.
Waarom speelde de burgerij een belangrijkere rol dan de adel in de kunstmarkt?
Hoe versterkten handel en wetenschap elkaar?
Waarom kon de 17e eeuw alleen tot bloei komen dankzij migratie?
minute
second
Hoe past de VOC binnen het kenmerkende aspect van de wereldeconomie in de vroegmoderne tijd?
Gebruik de bron. Op het schilderij staan Opperkoopman van de VOC, Jacob Mathieusen, met zijn vrouw en een tot slaaf gemaakte bediende die een pajong (parasol) vasthoudt,. Achter hen ligt Batavia, het hoofdkwartier van de VOC in Indië. Geschilderd door Aelbert Cuyp in 1640.
Wat laat deze afbeelding zien over de relatie tussen rijkdom, handel en de positie van burgers in de Republiek in de 17e eeuw? Noem twee elementen uit het schilderij die dit ondersteunen en leg kort uit wat ze betekenen.
minute
second
Zet onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde
Exit ticket op papier
Meerkeuzevraag
Waarom kende de Republiek een culturele bloei?
A Door koninklijke opdrachten
B Door een rijke burgerij en een grote markt voor kunst
C Door oorlog
D Door buitenlandse overheersing
Open vraag
Hoe kwam het dat wetenschap floreerde in de Republiek?
Open vraag
Welke rol speelde tolerantie in de culturele ontwikkeling?
Actualiteitsvraag
Noem een modern voorbeeld van Nederlandse cultuur die internationaal opvalt en leg uit waarom.
minute
second
Antwoordmodel
B
Door goede universiteiten, vrijheid van denken en internationale contacten.
Migranten brachten nieuwe ideeën en vaardigheden, wat cultuur en wetenschap versterkte.
Voorbeeld: Dutch Design of moderne architectuur. Nederland staat bekend om creativiteit en innovatie. Ook goed op het gebied van tolerantie: Nederland was in 2001 het eerste land dat het homohuwelijk toestond en gedogen het gebruik van softdrugs
Wat is volgens jou een goede manier om te bepalen of kennis betrouwbaar is? Leg je keuze kort uit.
Leerdoel
Ik kan uitleggen wat de wetenschappelijke revolutie inhield.
Kernbegrippen: empirisme, rationalisme, Newton
Kenmerkende aspecten:
-26. De wetenschappelijke revolutie.
Wat was de wetenschappelijke revolutie?
Periode ca. 1550–1700 waarin het denken over natuur, mens en kennis radicaal veranderde.
Onder invloed van empirisme (Locke) en rationalisme (Descartes) werd onderzoek systematischer.
Oude autoriteiten zoals Aristoteles en kerkelijk gezag verloor invloed, toetsbare kennis werd leidend.
Ontdekkingsreizen en ambachtelijke technieken zorgden voor nieuwe waarnemingen.
Markant moment: Newtons natuurwetten (1687) boden een wiskundige verklaring van de wereld.
In 1600 leefden er ongeveer 90 miljoen mensen in Europa, tegen ruim 450 miljoen in 2026.
Slechts een kleine elite kon wetenschappelijk onderwijs volgen (minder dan 1 procent van de bevolking).
Vandaag studeren in Nederland ruim 340.000 studenten aan universiteiten.
Newton beoefende naast natuurkunde óók alchemie, wat vandaag als pseudowetenschap geldt.
Afbeelding:
Newton met prisma, zijn beroemde boek en een telescoop.
Empirisme, rationalisme & methoden
Empirisme: Kennis komt voort uit ervaring en waarneming (Locke). Experimenten staan centraal: meten, testen, herhalen.
Rationalisme: Kennis begint bij logisch denken (Descartes) met verstand (ratio). De wereld is begrijpelijk via wiskundige principes.
Systematische observatie, hypothesen, experimenten. Publicatie en uitwisseling van kennis via genootschappen zoals de Royal Society (1660).
Rond 1700 verschenen jaarlijks ruim 20 wetenschappelijke tijdschriften, nu wereldwijd miljoenen artikelen per jaar.
In 2026 worden jaarlijks meer dan 4 miljoen wetenschappelijke papers gepubliceerd.
Het debat over nepnieuws en betrouwbaarheid van wetenschappelijke data toont het blijvende belang van transparante onderzoeksmethoden.
Newton & de gevolgen
Newton: Publiceerde Principia Mathematica (1687), formuleerde zwaartekrachtwet.
Verenigde hemel en aarde in één natuurkundig systeem.
Gevolgen van de revolutie:
Wetenschap kreeg grotere onafhankelijkheid van kerk en staat.
Start van modern wereldbeeld waarin natuurwetten universeel gelden.
Basis voor latere technologische innovaties: industriële revolutie, geneeskunde, navigatie.
Tussen 1600–1700 verdubbelde het aantal universiteiten in Europa.
In Nederland zijn in 2026 14 universiteiten met meer dan 2 miljoen onderzoeksprojecten in databanken.
Satellietcommunicatie, GPS en rakettechnologie zijn direct gebaseerd op Newtoniaanse fysica.
Beantwoord elke vraag in 2-3 zinnen. Werk individueel.
Vraag 1: Waarom was het loslaten van autoriteitsdenken essentieel voor de wetenschappelijke revolutie?
Vraag 2: Hoe versterken empirisme en rationalisme elkaar in wetenschappelijk onderzoek?
Vraag 3: Waarom leidde de wetenschappelijke revolutie tot discussies over de rol van godsdienst?
minute
second
Bron (anekdote):
Een 17e-eeuwse geleerde zegt:
"Wie zich baseert op de woorden van oude meesters, bouwt een huis op zand. Alleen wat wij zelf kunnen meten, wegen en bewijzen, verdient de naam kennis."
Vraag:
Leg uit in hoeverre deze uitspraak past bij de wetenschappelijke revolutie. Gebruik in je antwoord de begrippen empirisme en rationalisme.
minute
second
Zet onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde
Exit ticket op papier
Meerkeuzevraag:
Welke omschrijving past het best bij de wetenschappelijke revolutie?
A. De periode waarin Europese vorsten absolute macht kregen
B. De periode waarin kennis steeds meer gebaseerd werd op waarneming en experiment
C. De periode waarin de middeleeuwse kerk haar macht uitbreidde
D. De periode waarin de democratische revoluties ontstonden
Open vraag:
Leg het verschil uit tussen empirisme en rationalisme.
Open vraag:
Waarom waren Newtons natuurwetten een keerpunt in de wetenschap?
Actualiteitsvraag:
Welke hedendaagse discussie over wetenschap doet jou denken aan de uitdagingen van de vroege wetenschappelijke revolutie? Leg uit.
minute
second
Antwoordmodel
B
Empirisme: kennis via ervaring en waarneming. Rationalisme: kennis via logisch denken met verstand
Newtons wetten boden een universele, wiskundige verklaring van natuurverschijnselen en vormden het fundament van moderne natuurkunde.
Bijvoorbeeld discussies over AI, klimaatwetenschap, vaccinaties. Uitleg dat betrouwbaarheid, bewijs en methode steeds centraal staan.
Wat vind jij belangrijker voor een land: stabiliteit of inspraak? Leg kort uit.
Leerdoelen
Les 15 – Frankrijk en het absolutisme
Leerdoel: Ik kan uitleggen hoe absolutisme ontstond en hoe Lodewijk XIV regeerde.
Kernbegrippen: absolutisme, Versailles
Kenmerkende aspecten:
-23. Het streven van vorsten naar absolute macht.
Les 16 – Engeland: burgeroorlog en Glorious Revolution
Leerdoel: Ik kan oorzaken en gevolgen van de Engelse burgeroorlog verklaren.
Kernbegrippen: parlement, monarchie, Bill of Rights
Kenmerkende aspecten:
-23. Het streven van vorsten naar absolute macht.
.
Frankrijk en het absolutisme
Absolutisme = staatsvorm waarin alle macht bij de vorst berust.
In Frankrijk versterkten de godsdienstoorlogen de behoefte aan orde en een sterke koning.
Lodewijk XIV centraliseerde bestuur, onderdrukte adel en maakte Versailles tot machtsinstrument.
Staand leger, koninklijke inspecteurs, belastingheffing directer onder kroon.
Zonnekoning gebruikte kunst, hofceremonies en architectuur als propaganda.
Ca. 20 miljoen inwoners in Frankrijk rond 1700 (vs. 68 miljoen in 2026).
Adel <2 procent van de bevolking, maar had grote privileges.
Staatsschuld onder Lodewijk XIV verviervoudigde door oorlogen en hofkosten.
Engeland: burgeroorlog en Glorious Revolution
Engelse burgeroorlog breekt uit door conflict tussen koning (absolute pretenties) en parlement.
Religieuze spanningen tussen anglicanen, puriteinen, katholieken.
Burgeroorlog 1642–1649 eindigt met executie van Karel I, het laatste lid van het koningshuis dat is gearresteerd, tot de voormalige prins Andrew in 2026.
Restauratie van monarchie vanaf 1660 mislukt en leidt tot Glorious Revolution (1688).
Bill of Rights: parlement krijgt soevereine macht tegenover de koning. En die koning, dat is 'onze' Willem III (op de afbeelding met zijn vrouw Mary), de stadhouder die in het Rampjaar de Republiek had weten te redden.
Slechts ca. 3 procent van de Britse bevolking had kiesrecht rond 1700 (vs. universeel kiesrecht in 2026).
Engeland telde ca. 5,5 miljoen inwoners rond 1700 (vs. 67 miljoen in 2026).
Eerste moderne politieke partijen (Whigs en Tories) ontstaan in deze periode.
Absolutisme vs. constitutionele monarchie
Frankrijk en Engeland kiezen verschillende paden door religieuze, economische en politieke omstandigheden.
Frankrijk kiest centralisatie rond de koning, Engeland kiest machtenscheiding en parlementaire controle.
Beide routes beïnvloeden Europese machtsverhoudingen in de 17e eeuw.
De Republiek der Nederlanden kijkt met argusogen toe op beide ontwikkelingen.
Rijkdom van Franse staat vooral gebaseerd op landbouw (ca. 80 procent van bevolking boeren).
Engelse handel groeit sneller: in 1700 is Engelse vloot bijna even groot als Nederlandse.
Na de Glorious Revolution moesten koningen voortaan de wet ondertekenen, ook als ze het er niet mee eens waren.
Beantwoord elke vraag in 2-3 zinnen. Werk individueel.
Vraag 1: Waarom was religie zo belangrijk in de tegenstelling tussen koning en parlement in Engeland?
Vraag 2: Hoe hield Lodewijk XIV de adel onder controle?
Vraag 3: Welke rol speelde het parlement in het voorkomen van absolutisme?
minute
second
Bron (anekdote):
Een Engelse politicus zegt in 1689:
"Onze vrijheid is veilig zolang de koning niet langer boven de wet staat."
Vraag (3 punten):
Leg aan de hand van deze uitspraak uit hoe de Glorious Revolution het Engelse staatsbestel veranderde.
minute
second
Een Franse edelman schrijft rond 1685 vanuit Versailles:
"Wie hier wil overleven moet dagelijks tonen dat hij de koning bewondert. Een knik, een woord, een gebaar – alles wordt gezien. Aan het hof is elke ademhaling een herinnering dat alle macht van de Zon komt."
Vraag (drie punten, individueel, 6 minuten):
Leg uit hoe deze uitspraak laat zien hoe Lodewijk XIV zijn absolute macht versterkte.
Gebruik in je antwoord kenmerken van absolutisme en minstens één concreet element van Versailles.
minute
second
Zet onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde
Exit ticket op papier
Meerkeuzevraag
Welke situatie past het beste bij absolutisme?
A. Een koning die zijn macht deelt met lokale edelen
B. Een parlement dat wetten maakt
C. Een koning die alle macht heeft en niet wordt gecontroleerd
D. Macht ligt uitsluitend bij rijke burgers
Open vraag
Noem één oorzaak van de Engelse burgeroorlog.
Open vraag
Wat is een belangrijk verschil tussen Lodewijk XIV en de Engelse monarch na 1688?
Actualiteitsvraag
Welke hedendaagse discussie over politieke macht doet jou denken aan de strijd tussen koning en parlement?
minute
second
Antwoordmodel
C
Spanningen tussen koning en parlement, religieuze conflicten, belastinggeschillen.
Lodewijk XIV had absolute macht, Engelse koningen moesten zich na 1688 houden aan de Bill of Rights.
Bijvoorbeeld debatten over macht van premiers, presidenten of noodwetten.
Waardoor denk jij dat kleine staten soms toch grote invloed kunnen hebben op wereldhandel?
Leerdoelen
Les 18 – Machtsverhoudingen in Europa
Leerdoel: Ik kan uitleggen hoe de Republiek concurreerde met Engeland en Frankrijk.
Kernbegrippen: handelsoorlogen, mercantilisme, Rampjaar
Kenmerkende aspecten:
-23. Het streven van vorsten naar absolute macht.
-25. Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie.
Concurrentie in Europa
Republiek heeft economische voorsprong door handel, VOC en WIC.
Engeland en Frankrijk willen deze dominantie breken via mercantilistische politiek.
Oorlogen op zee bepalen 17e-eeuwse machtsverhoudingen.
Frankrijk probeert macht landinwaarts te breiden, Engeland op zee.
Rond 1650 bezat de Republiek ca. 16 000 koopvaardijschepen (vs. 1 200 Nederlandse schepen anno 2026).
VOC was grootste handelsbedrijf ter wereld, bijna 1 miljoen werknemers in totaal tot opheffing in 1798.
Engelse bevolking 5,5 miljoen, Republiek ca. 2 miljoen, maar grotere handelsvloot.
Engeland: burgeroorlog en Glorious Revolution
Mercantilisme: staat stuurt economie om export te vergroten en concurrenten te schaden.
Engeland Navigation Acts (1651): handel via Engelse schepen.
Drie Engels–Nederlandse oorlogen tussen 1652 en 1674.
Frankrijk voert protectionisme (Colbert).
Nederland verloor ca. 10 procent van haar vloot in de eerste oorlog.
Engelse scheepsbouw groeit in 20 jaar met 40 procent.
Vandaag zijn handelsblokken nog steeds bepalender dan open wereldmarkt.
Admiraal Michiel de Ruyter bevrijdde honderden Nederlandse slaven in Noord-Afrika.
Rampjaar 1672 en machtsbalans
1672: Frankrijk, Engeland, Münster en Keulen vallen de Republiek aan.
Paniek leidt tot moord op de gebroeders De Witt.
Stadhouder Willem III herstelt leger en sluit coalities tegen Frankrijk.
Macht verschuift richting Engeland wanneer Willem III koning wordt (1689).
Republiek verliest ca. 40 procent van haar landleger in 1672.
Bevolking Republiek ca. 2 miljoen, Frankrijk ca. 20 miljoen.
Afbeelding:
Kaart Nederland 1672 met invasieroutes.
Beantwoord elke vraag in 2-3 zinnen. Werk individueel.
Vraag 1: Waarom vormde mercantilisme een bedreiging voor de Republiek?
Vraag 2: Hoe probeerde Willem III Frankrijk te stoppen?
Vraag 3: Wat zegt het Rampjaar over de kwetsbaarheid van kleine staten?
minute
second
Zet onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde
Bron (anekdote):
Een Amsterdamse koopman schrijft in 1672:
"Onze schepen liggen werkloos in de havens. Vijanden overal. Handel sterft waar angst regeert."
Vraag (3 punten):
Leg uit hoe deze uitspraak het effect van de Europese machtsstrijd op de Republiek laat zien.
minute
second
Exit ticket op papier
Meerkeuzevraag
Wat was een belangrijk doel van het mercantilisme?
A. Vrijhandel zonder beperkingen
B. Beschermen van eigen economie en export
C. Geleidelijke afschaffing van kolonies
D. Verbod op oorlog op zee
Open vraag
Noem een reden waarom Engeland de Republiek als concurrent zag.
Open vraag
Waarom betekende het Rampjaar een omslagpunt?
Actualiteitsvraag
Welke moderne handelsspanningen lijken op de 17e-eeuwse concurrentie tussen Engeland en de Republiek?
minute
second
Antwoordmodel
B
Nederlandse handel en vloot waren groter en bedreigden Engelse economische groei.
De Republiek verloor macht en moest internationale coalities zoeken; Engeland en Frankrijk werden sterker.
Bijvoorbeeld VS–China handelsoorlog, discussies over EU-importregels.