TIJDVAK 6 · 1600-1700
Regenten en vorsten
Examenstof geschiedenis havo
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Regenten en vorsten
Examenstof geschiedenis havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: KA 23-26, context Britse rijk 1585-1900. Image credit: Hyacinthe Rigaud / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Wat ga je kunnen?
Ik kan de kenmerkende aspecten van tijdvak 6 uitleggen en herkennen in een onbekend voorbeeld.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden en beelden horen bij de 17e eeuw?
Verwacht: Gouden Eeuw, VOC, Rembrandt, Lodewijk XIV, Versailles, Amsterdam, handel, Galilei. Gebruik de woorden als ophaak: eerst vorsten en Republiek, dan handel en wereldeconomie, dan de nieuwe wetenschap.
Lodewijk XIV, schilderij van Hyacinthe Rigaud, 1701
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Vorsten en absolute macht
Tijdvak 6 (1600-1700) heet de tijd van regenten en vorsten
Veel vorsten wilden absolute macht: de vorst beslist alleen. Dat streven heet absolutisme
Lodewijk XIV, de Zonnekoning, regeerde Frankrijk van 1643 tot 1715
Hij hield de adel in de gaten aan zijn hof in Versailles en betaalde een staand leger met belasting
KA 23. Absolutisme is het streven van vorsten naar onbeperkte macht, zonder controle van standen of parlement. Lodewijk XIV is het bekendste voorbeeld: ambtenaren voerden zijn bevelen uit, belasting betaalde het leger en de adel leefde onder zijn toezicht aan het hof. Veelgemaakte fout: denken dat absolutisme hetzelfde is als verlicht absolutisme. Dat hoort bij tijdvak 7. Image credit: Hyacinthe Rigaud / Wikimedia Commons, publiek domein
De eedaflegging van de Vrede van Münster, 15 mei 1648, schilderij van Gerard ter Borch
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Een Republiek zonder koning
De Nederlandse Republiek had geen koning: de macht was verdeeld over de gewesten
Steden en gewesten werden bestuurd door regenten: rijke burgers uit bestuurdersfamilies
De Staten-Generaal regelden gezamenlijke zaken; de stadhouder leidde meestal het leger
In 1648 erkende Spanje de Republiek in de Vrede van Münster
KA 24, staatkundige bijzonderheid. De Republiek was een statenbond zonder vorst, wat in het Europa van die tijd uitzonderlijk was. Veelgemaakte fout: denken dat de stadhouder de koning van de Republiek was. Hij had macht, maar de gewesten en steden bleven zelf besturen. Image credit: Gerard ter Borch / Wikimedia Commons, publiek domein
De regenten van het Oudemannenhuis, schilderij van Frans Hals, 1664
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Gouden Eeuw van de Republiek
De Republiek was in de 17e eeuw rijk: de Gouden Eeuw, met Amsterdam als handelscentrum
Er was relatief veel tolerantie: andersdenkenden en vluchtelingen konden er meestal wonen
Rijke burgers kochten schilderijen van Rembrandt, Frans Hals en Vermeer
Regenten lieten zich zelf schilderen, zoals in dit regentenstuk uit 1664
KA 24, economische en culturele bloei. Tolerantie betekende niet gelijke rechten: de gereformeerde kerk was de openbare kerk, andere godsdiensten mochten hun geloof vooral binnenshuis uitoefenen. Veelgemaakte fout: denken dat iedereen in de Republiek vrij en gelijk was. Image credit: Frans Hals / Wikimedia Commons, publiek domein
Wat wilden vorsten met absolutisme bereiken?
De macht verdelen over de gewesten
De macht delen met het parlement
Alle macht in eigen handen houden
De macht geven aan rijke kooplieden
Absolutisme is het streven naar onbeperkte macht van de vorst. Fout: de macht verdelen over de gewesten, dat is de situatie in de Republiek.
Vul in
In de Republiek bestuurden regenten de steden, terwijl de stadhouder meestal het leger leidde.
Republiek, regenten, stadhouder. Fout: Zonnekoning is Lodewijk XIV, een absolute vorst.
De werf van de VOC in Amsterdam, schilderij van Ludolf Bakhuysen, 1696
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Wereldwijde handelscontacten
Europese kooplieden voeren naar Azië en Amerika voor onder meer specerijen, porselein en suiker
In 1602 werd de VOC opgericht, de Verenigde Oost-Indische Compagnie; de WIC volgde in 1621
De Engelsen hadden hun eigen compagnie: de East India Company (1600)
Amsterdam was een stapelmarkt: goederen uit de hele wereld werden hier opgeslagen en verkocht
KA 25. De Engelse East India Company werd in 1600 opgericht, de VOC in 1602. Veelgemaakte fout: denken dat de VOC en de East India Company dezelfde compagnie waren. De VOC was Nederlands, de East India Company Engels. Image credit: Ludolf Bakhuysen / Wikimedia Commons, publiek domein
De binnenplaats van de beurs van Amsterdam, schilderij van Job Berckheyde, ca. 1670
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Handelskapitalisme
Kooplieden zetten kapitaal in om met handel winst te maken: handelskapitalisme
Een reis was riskant, dus verdeelden investeerders het risico via aandelen in een compagnie
Aandelen in de VOC werden verhandeld op de beurs van Amsterdam
De Wisselbank van Amsterdam (1609) maakte betalen en geld wisselen veiliger
KA 25. Handelskapitalisme: winst maken door kapitaal te investeren in handel, zonder zelf iets te produceren. Veelgemaakte fout: denken dat handelskapitalisme hetzelfde is als industrieel kapitalisme met fabrieken. Dat hoort bij tijdvak 8. Image credit: Job Berckheyde / Wikimedia Commons, publiek domein
De factorij van de VOC in Surat, India, 1629 (tekening van Pieter van den Broecke)
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Begin van een wereldeconomie
Europa, Azië, Afrika en Amerika raakten economisch verbonden: het begin van een wereldeconomie
Compagnieën hadden factorijen: handelsposten met een pakhuis, zoals de VOC in Surat
De East India Company dreef sinds het begin van de 17e eeuw handel vanuit factorijen in India
In 1620 stichtten de protestantse Pilgrim Fathers een Engelse nederzetting in Noord-Amerika
KA 25 en context Britse rijk (syllabus 4.2). De East India Company en de Pilgrim Fathers laten zien dat ook Engeland deel had aan de wereldwijde expansie. Veelgemaakte fout: denken dat een factorij een fabriek is. Het is een handelspost. Image credit: Pieter van den Broecke / Wikimedia Commons, publiek domein
Video: Regenten en Vorsten: een wereldeconomie, kapitalisme en de VOC (Stefan van der Leeden). Kijkvraag: wat zegt de video over kapitalisme en de rol van de VOC in een wereldeconomie? Noteer één voorbeeld en vergelijk dat met de dia's over handelskapitalisme.
Wat is handelskapitalisme?
Producten maken in grote fabrieken
Handel die de vorst volledig regelt
Kapitaal inzetten in handel om winst te maken
Ruilen van goederen zonder geld
Kooplieden investeren en verdienen aan handel. Fout: fabrieken horen bij de industriële revolutie in tijdvak 8.
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
1600, 1602, 1609, 1620.
Galileo Galilei, schilderij van Justus Sustermans, ca. 1636
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Een nieuwe kijk op de wereld
In de 17e eeuw veranderde hoe mensen kennis opdeden: de wetenschappelijke revolutie
Niet het gezag van de kerk of oude schrijvers telde, maar wat je zelf kon waarnemen
In 1610 zag Galilei met een telescoop manen bij Jupiter
Zijn ideeën botsten met de kerk, die hem in 1633 veroordeelde
KA 26. Galilei was een Italiaanse onderzoeker. Zijn waarnemingen steunden het wereldbeeld van Copernicus, wat in strijd was met de leer van de kerk. Veelgemaakte fout: denken dat de wetenschappelijke revolutie alleen uit uitvindingen bestond. Het ging om een andere manier van kennis verwerven. Image credit: Justus Sustermans / Wikimedia Commons, publiek domein
Titelpagina van de Principia van Isaac Newton, 1687
TIJDVAK 6 · 1600-1700
De wetenschappelijke methode
Volgens de wetenschappelijke methode ontstaan theorieën door redeneren en waarnemen
Daarbij hoort experimenteren: een experiment test een idee onder vaste omstandigheden
Isaac Newton beschreef in 1687 in zijn Principia de wetten van beweging en de zwaartekracht
Een theorie moest kloppen met metingen, ook als een oude schrijver iets anders zei
KA 26 en toelichting 4.5: theorieën en wetten komen voortaan tot stand op grond van redeneren en waarnemen in combinatie met experimenteren. Veelgemaakte fout: alleen waarnemen noemen. Het gaat om de combinatie van redeneren, waarnemen en experimenteren. Image credit: Isaac Newton / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Wetenschap in de Republiek
Instrumenten als de telescoop en de microscoop lieten onzichtbare delen van de wereld zien
Christiaan Huygens verbeterde de telescoop en maakte het slingeruurwerk
Antoni van Leeuwenhoek uit Delft ontdekte met zijn microscoop kleine levende wezens
Drukkers in de Republiek gaven vaak boeken uit die elders verboden waren
KA 26 met voorbeelden uit de Republiek. Huygens ontwikkelde het slingeruurwerk in de jaren vijftig van de 17e eeuw en Leeuwenhoek bekeek met zelfgemaakte microscopen onder meer regenwater. De Republiek was een centrum voor het drukken en verspreiden van wetenschappelijke boeken. Veelgemaakte fout: denken dat de wetenschappelijke revolutie alleen in Italië en Engeland plaatsvond.
Vul in
In de wetenschappelijke revolutie ontstonden theorieën door redeneren en waarnemen in combinatie met experimenteren, zoals Galilei deed.
Waarnemen, experimenteren, Galilei. Fout: gehoorzamen aan het gezag, dat is precies wat de wetenschappelijke methode loslaat.
Wat was nieuw aan het onderzoek van Galilei?
Goed: Galilei baseerde zich op eigen waarneming met een instrument (telescoop), in plaats van op het gezag van de kerk of oude schrijvers. Verwachte fout: alleen zeggen dat hij de telescoop uitvond. Dat is niet juist en beantwoordt de vraag niet.
Welk deel van tijdvak 6 vond je het lastigst?
Absolutisme en de Republiek
Handelskapitalisme en wereldeconomie
De wetenschappelijke revolutie
De Britse context: East India Company
Gebruik de uitkomst om te kiezen wat je herhaalt.
Noem een verschil tussen de Republiek en Frankrijk.
Goed: de Republiek had geen koning en de macht was verdeeld over gewesten en regenten, terwijl Lodewijk XIV alle macht wilde houden. Verwachte fout: alleen zeggen dat Frankrijk groter was.
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Begrippen (1/2)
absolutisme: Streven van een vorst naar onbeperkte macht
Republiek: Staat zonder koning, bestuurd door gewesten en regenten
regenten: Rijke burgers die steden en gewesten bestuurden
Gouden Eeuw: De 17e eeuw als tijd van bloei van de Republiek
handelskapitalisme: Winst maken door kapitaal te investeren in handel
Deze slide heeft geen instructies
TIJDVAK 6 · 1600-1700
Begrippen (2/2)
wereldeconomie: Werelddelen die door handel economisch zijn verbonden
factorij: Handelspost van een compagnie met een pakhuis
wetenschappelijke revolutie: Nieuwe manier van kennis opdoen in de 17e eeuw
wetenschappelijke methode: Redeneren en waarnemen, samen met experimenteren
experiment: Proef waarmee je een idee test onder vaste omstandigheden
Deze slide heeft geen instructies