Regenten en vorsten (Geschiedenis havo), les 1: Uitleg

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Regenten en vorsten

Examenstof geschiedenis havo

1 / 23
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGeschiedenisMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4,5

In deze les zitten 23 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Uitleg van de kenmerkende aspecten van tijdvak 6, regenten en vorsten, 1600-1700, met de context van de East India Company en de Pilgrim Fathers.

Onderdelen in deze les

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Regenten en vorsten

Examenstof geschiedenis havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: KA 23-26, context Britse rijk 1585-1900. Image credit: Hyacinthe Rigaud / Wikimedia Commons, publiek domein

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Wat ga je kunnen?

Ik kan de kenmerkende aspecten van tijdvak 6 uitleggen en herkennen in een onbekend voorbeeld.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden en beelden horen bij de 17e eeuw?

Verwacht: Gouden Eeuw, VOC, Rembrandt, Lodewijk XIV, Versailles, Amsterdam, handel, Galilei. Gebruik de woorden als ophaak: eerst vorsten en Republiek, dan handel en wereldeconomie, dan de nieuwe wetenschap.

Lodewijk XIV, schilderij van Hyacinthe Rigaud, 1701

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Vorsten en absolute macht

  • Tijdvak 6 (1600-1700) heet de tijd van regenten en vorsten

  • Veel vorsten wilden absolute macht: de vorst beslist alleen. Dat streven heet absolutisme

  • Lodewijk XIV, de Zonnekoning, regeerde Frankrijk van 1643 tot 1715

  • Hij hield de adel in de gaten aan zijn hof in Versailles en betaalde een staand leger met belasting

KA 23. Absolutisme is het streven van vorsten naar onbeperkte macht, zonder controle van standen of parlement. Lodewijk XIV is het bekendste voorbeeld: ambtenaren voerden zijn bevelen uit, belasting betaalde het leger en de adel leefde onder zijn toezicht aan het hof. Veelgemaakte fout: denken dat absolutisme hetzelfde is als verlicht absolutisme. Dat hoort bij tijdvak 7. Image credit: Hyacinthe Rigaud / Wikimedia Commons, publiek domein

De eedaflegging van de Vrede van Münster, 15 mei 1648, schilderij van Gerard ter Borch

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Een Republiek zonder koning

  • De Nederlandse Republiek had geen koning: de macht was verdeeld over de gewesten

  • Steden en gewesten werden bestuurd door regenten: rijke burgers uit bestuurdersfamilies

  • De Staten-Generaal regelden gezamenlijke zaken; de stadhouder leidde meestal het leger

  • In 1648 erkende Spanje de Republiek in de Vrede van Münster

KA 24, staatkundige bijzonderheid. De Republiek was een statenbond zonder vorst, wat in het Europa van die tijd uitzonderlijk was. Veelgemaakte fout: denken dat de stadhouder de koning van de Republiek was. Hij had macht, maar de gewesten en steden bleven zelf besturen. Image credit: Gerard ter Borch / Wikimedia Commons, publiek domein

De regenten van het Oudemannenhuis, schilderij van Frans Hals, 1664

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Gouden Eeuw van de Republiek

  • De Republiek was in de 17e eeuw rijk: de Gouden Eeuw, met Amsterdam als handelscentrum

  • Er was relatief veel tolerantie: andersdenkenden en vluchtelingen konden er meestal wonen

  • Rijke burgers kochten schilderijen van Rembrandt, Frans Hals en Vermeer

  • Regenten lieten zich zelf schilderen, zoals in dit regentenstuk uit 1664

KA 24, economische en culturele bloei. Tolerantie betekende niet gelijke rechten: de gereformeerde kerk was de openbare kerk, andere godsdiensten mochten hun geloof vooral binnenshuis uitoefenen. Veelgemaakte fout: denken dat iedereen in de Republiek vrij en gelijk was. Image credit: Frans Hals / Wikimedia Commons, publiek domein

Wat wilden vorsten met absolutisme bereiken?

A

De macht verdelen over de gewesten

B

De macht delen met het parlement

C

Alle macht in eigen handen houden

D

De macht geven aan rijke kooplieden

Absolutisme is het streven naar onbeperkte macht van de vorst. Fout: de macht verdelen over de gewesten, dat is de situatie in de Republiek.

Vul in

In de Republiek bestuurden regenten de steden, terwijl de stadhouder meestal het leger leidde.

Republiek
regenten
stadhouder
Zonnekoning
Staten-Generaal

Republiek, regenten, stadhouder. Fout: Zonnekoning is Lodewijk XIV, een absolute vorst.

De werf van de VOC in Amsterdam, schilderij van Ludolf Bakhuysen, 1696

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Wereldwijde handelscontacten

  • Europese kooplieden voeren naar Azië en Amerika voor onder meer specerijen, porselein en suiker

  • In 1602 werd de VOC opgericht, de Verenigde Oost-Indische Compagnie; de WIC volgde in 1621

  • De Engelsen hadden hun eigen compagnie: de East India Company (1600)

  • Amsterdam was een stapelmarkt: goederen uit de hele wereld werden hier opgeslagen en verkocht

KA 25. De Engelse East India Company werd in 1600 opgericht, de VOC in 1602. Veelgemaakte fout: denken dat de VOC en de East India Company dezelfde compagnie waren. De VOC was Nederlands, de East India Company Engels. Image credit: Ludolf Bakhuysen / Wikimedia Commons, publiek domein

De binnenplaats van de beurs van Amsterdam, schilderij van Job Berckheyde, ca. 1670

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Handelskapitalisme

  • Kooplieden zetten kapitaal in om met handel winst te maken: handelskapitalisme

  • Een reis was riskant, dus verdeelden investeerders het risico via aandelen in een compagnie

  • Aandelen in de VOC werden verhandeld op de beurs van Amsterdam

  • De Wisselbank van Amsterdam (1609) maakte betalen en geld wisselen veiliger

KA 25. Handelskapitalisme: winst maken door kapitaal te investeren in handel, zonder zelf iets te produceren. Veelgemaakte fout: denken dat handelskapitalisme hetzelfde is als industrieel kapitalisme met fabrieken. Dat hoort bij tijdvak 8. Image credit: Job Berckheyde / Wikimedia Commons, publiek domein

De factorij van de VOC in Surat, India, 1629 (tekening van Pieter van den Broecke)

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Begin van een wereldeconomie

  • Europa, Azië, Afrika en Amerika raakten economisch verbonden: het begin van een wereldeconomie

  • Compagnieën hadden factorijen: handelsposten met een pakhuis, zoals de VOC in Surat

  • De East India Company dreef sinds het begin van de 17e eeuw handel vanuit factorijen in India

  • In 1620 stichtten de protestantse Pilgrim Fathers een Engelse nederzetting in Noord-Amerika

KA 25 en context Britse rijk (syllabus 4.2). De East India Company en de Pilgrim Fathers laten zien dat ook Engeland deel had aan de wereldwijde expansie. Veelgemaakte fout: denken dat een factorij een fabriek is. Het is een handelspost. Image credit: Pieter van den Broecke / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: Regenten en Vorsten: een wereldeconomie, kapitalisme en de VOC (Stefan van der Leeden). Kijkvraag: wat zegt de video over kapitalisme en de rol van de VOC in een wereldeconomie? Noteer één voorbeeld en vergelijk dat met de dia's over handelskapitalisme.

Wat is handelskapitalisme?

A

Producten maken in grote fabrieken

B

Handel die de vorst volledig regelt

C

Kapitaal inzetten in handel om winst te maken

D

Ruilen van goederen zonder geld

Kooplieden investeren en verdienen aan handel. Fout: fabrieken horen bij de industriële revolutie in tijdvak 8.

Zet op volgorde, van vroeg naar laat

1

Stichting van de nederzetting van de Pilgrim Fathers

2

Oprichting van de VOC

3

Oprichting van de East India Company

4

Oprichting van de Wisselbank van Amsterdam

1600, 1602, 1609, 1620.

Galileo Galilei, schilderij van Justus Sustermans, ca. 1636

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Een nieuwe kijk op de wereld

  • In de 17e eeuw veranderde hoe mensen kennis opdeden: de wetenschappelijke revolutie

  • Niet het gezag van de kerk of oude schrijvers telde, maar wat je zelf kon waarnemen

  • In 1610 zag Galilei met een telescoop manen bij Jupiter

  • Zijn ideeën botsten met de kerk, die hem in 1633 veroordeelde

KA 26. Galilei was een Italiaanse onderzoeker. Zijn waarnemingen steunden het wereldbeeld van Copernicus, wat in strijd was met de leer van de kerk. Veelgemaakte fout: denken dat de wetenschappelijke revolutie alleen uit uitvindingen bestond. Het ging om een andere manier van kennis verwerven. Image credit: Justus Sustermans / Wikimedia Commons, publiek domein

Titelpagina van de Principia van Isaac Newton, 1687

TIJDVAK 6 · 1600-1700

De wetenschappelijke methode

  • Volgens de wetenschappelijke methode ontstaan theorieën door redeneren en waarnemen

  • Daarbij hoort experimenteren: een experiment test een idee onder vaste omstandigheden

  • Isaac Newton beschreef in 1687 in zijn Principia de wetten van beweging en de zwaartekracht

  • Een theorie moest kloppen met metingen, ook als een oude schrijver iets anders zei

KA 26 en toelichting 4.5: theorieën en wetten komen voortaan tot stand op grond van redeneren en waarnemen in combinatie met experimenteren. Veelgemaakte fout: alleen waarnemen noemen. Het gaat om de combinatie van redeneren, waarnemen en experimenteren. Image credit: Isaac Newton / Wikimedia Commons, publiek domein

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Wetenschap in de Republiek

  • Instrumenten als de telescoop en de microscoop lieten onzichtbare delen van de wereld zien

  • Christiaan Huygens verbeterde de telescoop en maakte het slingeruurwerk

  • Antoni van Leeuwenhoek uit Delft ontdekte met zijn microscoop kleine levende wezens

  • Drukkers in de Republiek gaven vaak boeken uit die elders verboden waren

KA 26 met voorbeelden uit de Republiek. Huygens ontwikkelde het slingeruurwerk in de jaren vijftig van de 17e eeuw en Leeuwenhoek bekeek met zelfgemaakte microscopen onder meer regenwater. De Republiek was een centrum voor het drukken en verspreiden van wetenschappelijke boeken. Veelgemaakte fout: denken dat de wetenschappelijke revolutie alleen in Italië en Engeland plaatsvond.

Vul in

In de wetenschappelijke revolutie ontstonden theorieën door redeneren en waarnemen in combinatie met experimenteren, zoals Galilei deed.

waarnemen
experimenteren
Galilei
gehoorzamen
Lodewijk XIV

Waarnemen, experimenteren, Galilei. Fout: gehoorzamen aan het gezag, dat is precies wat de wetenschappelijke methode loslaat.

Wat was nieuw aan het onderzoek van Galilei?

Goed: Galilei baseerde zich op eigen waarneming met een instrument (telescoop), in plaats van op het gezag van de kerk of oude schrijvers. Verwachte fout: alleen zeggen dat hij de telescoop uitvond. Dat is niet juist en beantwoordt de vraag niet.

Welk deel van tijdvak 6 vond je het lastigst?

1

Absolutisme en de Republiek

2

Handelskapitalisme en wereldeconomie

3

De wetenschappelijke revolutie

4

De Britse context: East India Company

Gebruik de uitkomst om te kiezen wat je herhaalt.

Noem een verschil tussen de Republiek en Frankrijk.

Goed: de Republiek had geen koning en de macht was verdeeld over gewesten en regenten, terwijl Lodewijk XIV alle macht wilde houden. Verwachte fout: alleen zeggen dat Frankrijk groter was.

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Begrippen (1/2)

  • absolutisme: Streven van een vorst naar onbeperkte macht

  • Republiek: Staat zonder koning, bestuurd door gewesten en regenten

  • regenten: Rijke burgers die steden en gewesten bestuurden

  • Gouden Eeuw: De 17e eeuw als tijd van bloei van de Republiek

  • handelskapitalisme: Winst maken door kapitaal te investeren in handel

Deze slide heeft geen instructies

TIJDVAK 6 · 1600-1700

Begrippen (2/2)

  • wereldeconomie: Werelddelen die door handel economisch zijn verbonden

  • factorij: Handelspost van een compagnie met een pakhuis

  • wetenschappelijke revolutie: Nieuwe manier van kennis opdoen in de 17e eeuw

  • wetenschappelijke methode: Redeneren en waarnemen, samen met experimenteren

  • experiment: Proef waarmee je een idee test onder vaste omstandigheden

Deze slide heeft geen instructies