Dimensies van globalisering (Aardrijkskunde vwo), les 1: Uitleg
WERELD · DIMENSIES GLOBALISERING
Dimensies van globalisering
Examenstof aardrijkskunde vwo
Lesduur is: 45 minIntroductie
Onderdelen in deze les
WERELD · DIMENSIES GLOBALISERING
Dimensies van globalisering
Examenstof aardrijkskunde vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: B1 3a.2, 3a.3. Image credit: Frans Berkelaar / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
WERELD · DIMENSIES GLOBALISERING
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen hoe tijdruimtecompressie globalisering mogelijk maakt en globalisering analyseren vanuit de economische, politieke, sociaal-culturele en demografische dimensie.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden horen bij 'de wereld wordt kleiner'?
Verwachte woorden: vliegtuig, internet, videobellen, containerschip, snel, goedkoop, wereldwijd, merken, migratie, Engels, EU. Groepeer op het bord in drie hoeken: techniek en afstand (blok 1), economie en politiek (blok 2) en cultuur en migratie (blok 3). Dat zijn de drie blokken van deze les.
Containerschip ONE Aquila bij de Maasmond, haven van Rotterdam, 2019
WERELD · DIMENSIES GLOBALISERING
Tijdruimtecompressie
Tijdruimtecompressie: afstanden lijken te krimpen doordat reizen en communiceren minder tijd, geld en moeite kosten.
Oorzaak: technologische ontwikkeling en schaalvergroting in transport (grotere schepen, snellere vliegtuigen) en ict.
Gevolg: gebieden raken sterker met elkaar verbonden, dus globalisering wordt mogelijk en gaat sneller.
Syllabus 3a.2. De keten die leerlingen moeten kunnen opschrijven: technologische ontwikkeling in transport en ict, transport en communicatie worden sneller en goedkoper, relatieve afstand neemt af, tijdruimtecompressie, globalisering wordt versterkt. Veelgemaakte fout: denken dat de fysieke afstand (absolute afstand) kleiner wordt. Die verandert niet, de relatieve afstand wel. Image credit: Frans Berkelaar / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
KLM-toestel op luchthaven Schiphol, 2004
WERELD · DIMENSIES GLOBALISERING
Afstand en ligging
Absolute afstand meet je in kilometers, relatieve afstand in tijd, kosten of moeite.
Absolute ligging is de plek op de aarde (coördinaten). Relatieve ligging is de ligging ten opzichte van andere plaatsen en netwerken.
Een nieuw transportnetwerk verandert de relatieve afstand en relatieve ligging, de absolute niet.
Afstandsverval: hoe groter de afstand, hoe minder interactie. Door transporttechnologie wordt dat effect zwakker.
Syllabus 3a.2. Voorbeeld voor in de klas: een stad met een luchthaven of hogesnelheidslijn ligt relatief dichter bij andere steden, terwijl de plek op de kaart gelijk blijft. Veelgemaakte fout: relatieve en absolute ligging omdraaien. Image credit: Atamari / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Eindpunt van het glasvezelzeekabel C-Lion bij Rostock (Duitsland), 2016
WERELD · DIMENSIES GLOBALISERING
Ict en mondiale netwerken
Ict maakt informatie bijna direct beschikbaar: afstand speelt voor communicatie nauwelijks nog een rol.
Fysiek loopt veel internetverkeer tussen werelddelen over glasvezelkabels op de zeebodem.
Mondiale en transnationale netwerken van bedrijven, instellingen en migranten omspannen de wereld.
Die netwerken beïnvloeden steden en gebieden, sociale groepen en individuen.
Syllabus 3a.2 en 3a.3. Ict heft afstand niet op: er is een fysieke infrastructuur (kabels, datacentra). Dat is een goed punt voor een kritische beschouwing. Veelgemaakte fout: ict zien als iets dat los staat van plaats. Image credit: Dirk1981 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Wat gebeurt er bij tijdruimtecompressie met de relatieve afstand?
Die wordt kleiner door snellere, goedkopere verbindingen
Die wordt groter doordat er meer transport is
Die blijft gelijk want de kilometers veranderen niet
Die wordt alleen kleiner voor ict, niet voor transport
Goed: relatieve afstand (tijd, kosten, moeite) krimpt. De absolute afstand blijft gelijk. Verwachte fout: de tweede optie, omdat leerlingen absoluut en relatief mengen.
Zet de keten van oorzaak naar gevolg op volgorde
Zie dia Tijdruimtecompressie. Verwachte fout: de derde en vierde stap omdraaien.
Kledingfabriek in Bangladesh: vrouwen aan de lopende band
WERELD · DIMENSIES GLOBALISERING
Economische globalisering
Kapitaalstromen (geld, beleggingen) gaan razendsnel over de wereld.
Een MNO (multinationale onderneming) investeert in een ander land: FDI, buitenlandse directe investering.
Zo bouwt de MNO een vestiging elders en wordt de productieketen verdeeld over meerdere landen.
Onderdelen worden in verschillende landen gemaakt en het eindproduct wordt wereldwijd verkocht.
Syllabus 3a.3. De volgorde voor de quiz: een MNO besluit tot FDI, bouwt een vestiging in een ander land, onderdelen worden in meerdere landen gemaakt, het eindproduct wordt wereldwijd verkocht. Veelgemaakte fout: FDI verwarren met handel (export). Bij FDI koopt of bouwt een bedrijf een eigen vestiging in het buitenland. Image credit: Tareq Salahuddin / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
WERELD · DIMENSIES GLOBALISERING
WTO, ruilvoet en belastingen
De WTO maakt afspraken over wereldhandel en beslecht handelsgeschillen, en stimuleert zo vrijhandel.
Ruilvoet: de verhouding tussen de prijzen van wat een land uitvoert en wat het invoert.
Een land dat vooral grondstoffen uitvoert en dure industrieproducten invoert, heeft een zwakke positie in de handel.
Landen concurreren met lage belastingtarieven om MNO's en investeringen aan te trekken.
Syllabus 3a.3: economische globalisering leidt tot mondiale stijging van welvaart en tegelijk tot uitvergroting van bestaande economische ongelijheid. Veelgemaakte fout: ruilvoet zien als de handelsbalans. De ruilvoet gaat over prijsverhoudingen, de handelsbalans over waarde van export min import.
Berlaymontgebouw, zetel van de Europese Commissie in Brussel, 2016
WERELD · DIMENSIES GLOBALISERING
Politieke globalisering
Staten uit de centrumgebieden geven globalisering vorm met samenwerkingsverbanden en verdragen.
Blokvorming en regionalisme: staten in een regio werken nauw samen, zoals in de Europese Unie.
Wereldburgerschap: je voelt je verantwoordelijk voor de hele wereld. Anders-globalisten willen een andere, eerlijker globalisering.
Globalisering geeft integratie én concurrentie tussen gebieden en groepen, en meer welvaart én meer ongelijkheid.
Syllabus 3a.3. Anders-globalisten zijn niet tegen globalisering als zodanig, maar willen andere uitkomsten, bijvoorbeeld eerlijkere handel en meer aandacht voor milieu. Veelgemaakte fout: anders-globalisten gelijkstellen aan tegenstanders van globalisering. Image credit: almathias / Wikimedia Commons, CC0
Vul in
Wanneer een MNO een eigen fabriek bouwt in een ander land, heet dat FDI. Zo ontstaat een internationale productieketen voor het eindproduct.
Veelgemaakte fout: FDI verwarren met export.
Wat doet de WTO?
Migratiestromen tussen werelddelen regelen
Munteenheden van lidstaten bepalen
Afspraken over wereldhandel maken en geschillen beslechten
Belastingen voor MNO's wereldwijd vaststellen
Verwachte fout: de laatste optie, omdat leerlingen de WTO met belastingen en de EU met muntunie mengen.
McDonald's in het station Beijing West, China, 2022
WERELD · DIMENSIES GLOBALISERING
Culturele globalisering
Culturele diffusie: muziek, mode, eten en ideeën verspreiden zich over de wereld.
Engels is een lingua franca, een gemeenschappelijke taal tussen mensen met verschillende moedertalen.
Amerikanisering: invloed van Amerikaanse cultuur, bijvoorbeeld via merken, films en fastfood.
Meer uniformiteit (overal dezelfde ketens) én meer diversiteit (je kunt overal ook andere culturen ontmoeten).
Syllabus 3a.3. Beide effecten gelden tegelijk. Tegenreactie: herwaardering van regionale en nationale identiteit (culturele identiteit). Veelgemaakte fout: denken dat culturele globalisering alleen tot uniformiteit leidt. Image credit: N509FZ / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Migranten zitten voor een gebouw op Lampedusa (Italië), 2008
WERELD · DIMENSIES GLOBALISERING
Migratie en mobiliteit
Migratie en mobiliteit zijn onlosmakelijk deel van globalisering.
Mobiliteit is makkelijker voor mensen uit centrumgebieden dan voor mensen uit periferiegebieden.
Politieke migratie (vluchten) blijft vooral in de regio van herkomst.
Economische migratie gaat vooral naar economische centrumgebieden, ook die in opkomende economieën.
Syllabus 3a.3. De foto toont migranten op Lampedusa, maar benadruk dat de meeste politieke migratie in de regio blijft. Veelgemaakte fout: denken dat de meeste vluchtelingen naar Europa komen. Image credit: European Commission / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
Arbeidsmigranten aan het werk aan een gebouw in Bur Dubai (Verenigde Arabische Emiraten), 2023
WERELD · DIMENSIES GLOBALISERING
Waarom migreren mensen?
Pushfactoren duwen weg uit het herkomstgebied, pullfactoren trekken naar het bestemmingsgebied.
Staten reguleren migratie met beleid en vergunningen, en daarbinnen kiest de migrant.
Migratienetwerken (familie, bekenden) verlagen de drempel en geven informatie.
Selectieve migratie: niet iedereen migreert, bijvoorbeeld vooral jongeren of mensen met een bepaalde opleiding.
Syllabus 3a.3: economische, politieke en sociaal-culturele ervaringen en motieven van migrant en gemeenschap bepalen de keuzes. Voorbeeld voor in de klas: arbeidsmigranten in Golfstaten werken vaak op de bouw en hebben beperkte rechten. Veelgemaakte fout: push en pull omdraaien. Image credit: Gaurav Dhwaj Khadka / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Video: Aardrijkskunde Kennisclips: Globalisering! Wat is dat!?. Kijkvraag: noteer twee voorbeelden uit de video en bepaal bij welke dimensie van globalisering ze horen.
Wat is een gevolg van culturele globalisering volgens de syllabus?
Alleen meer uniformiteit tussen culturen
Alleen meer diversiteit tussen culturen
Zowel meer uniformiteit als meer diversiteit
Minder culturele diffusie door meer concurrentie
Verwachte fout: de eerste optie.
Leg uit waarom mobiliteit voor mensen uit de periferie moeilijker is.
Goed antwoord: visumbeleid en vergunningen van staten, minder geld, minder netwerken. Verwachte fout: alleen 'ze zijn arm' zonder verband met beleid of netwerken.
Welk onderdeel vond je het lastigst?
Afstand en ligging
Economische globalisering
Politieke globalisering
Culturele globalisering en migratie
Gebruik de uitkomst om te kiezen welk blok je klassikaal herhaalt.
Welke dimensie raakt jouw eigen dag het meest? Leg uit.
Laat leerlingen een concreet voorbeeld koppelen aan een dimensie en een relatie met een tweede dimensie noemen.
WERELD · DIMENSIES GLOBALISERING
Begrippen (1/2)
tijdruimtecompressie: Afstanden lijken te krimpen doordat reizen en communiceren minder tijd, geld en moeite kosten.
afstandsverval: Hoe groter de afstand, hoe minder interactie tussen gebieden.
absolute en relatieve afstand: Afstand in kilometers, en afstand in tijd, kosten of moeite.
absolute en relatieve ligging: Plek op de aarde, en ligging ten opzichte van andere plaatsen en netwerken.
MNO en FDI: Multinationale onderneming, en haar buitenlandse directe investering in een eigen vestiging.
Deze slide heeft geen instructies
WERELD · DIMENSIES GLOBALISERING
Begrippen (2/2)
ruilvoet: De verhouding tussen de prijzen van de uitvoer en de invoer van een land.
lingua franca: Gemeenschappelijke taal voor mensen met verschillende moedertalen, nu vooral Engels.
blokvorming en regionalisme: Staten in een regio werken nauw samen, zoals in de Europese Unie.
anders-globalisten: Mensen die een andere, eerlijker vorm van globalisering willen.
push- en pullfactoren: Factoren die wegduwen uit het herkomstgebied of aantrekken naar het bestemmingsgebied.
Deze slide heeft geen instructies
