Biologie 3 Van prikkel tot reactie (module 1 en 4)

• newEditor
• Biologie
• Secundair onderwijs
• Algemeen secundair onderwijs
• Domeinoverschrijdend
• Leerjaar 3

Van prikkel tot reactie

Open met het herkenbare voorbeeld van een hete kookplaat om de centrale vraag van de les tastbaar te maken: hoe kan het lichaam zo snel reageren?

Lesdoel

Ik kan uitleggen hoe het zenuwstelsel prikkels verwerkt tot een reactie, van homeostase en biologisch regelsysteem tot neuron, synaps, reflex en gewilde beweging.

Inhoudstafel

• Homeostatische regelsystemen

• Zintuigen

• Bouw en functie van het zenuwstelsel

• Prikkeloverdracht binnen en tussen neuronen

• Reflexbogen

Gebruik hier al de vaste keten exact in deze volgorde; die komt later telkens terug bij reflexen en gewilde bewegingen.

Welke woorden of situaties koppel jij spontaan aan een reflex?

Gebruik de antwoorden als opstap naar de centrale vraag van de les: snelle reacties, bescherming, zenuwen, warmte, pijn, oog, knie, automatisch. Laat leerlingen kort toelichten waarom ze een bepaald woord kozen.

Video over de leerstof: homeostase

Je kan steeds ondertitels automatisch laten vertalen naar het Nederlands.

Video over de leerstof: bouw van het zenuwstelsel

Je kan steeds ondertitels automatisch laten vertalen naar het Nederlands.

Video over de leerstof: actiepotentiaal (meer uitgelegd)

Je kan steeds ondertitels automatisch laten vertalen naar het Nederlands.

Video over de leerstof: het zenuwstelsel

Nederlandstalig, minder cartoons.

Video over de leerstof: actiepotentiaal (meer uitgelegd)

Nederlandstalig, minder cartoons.

Homeostase: evenwicht bewaren

• Homeostase = het in stand houden van een relatief constant inwendig milieu

• Voorbeelden: lichaamstemperatuur, watergehalte, bloedsuikerspiegel

• Verandert een waarde te sterk, dan reageert het lichaam

• Zo blijven cellen in geschikte omstandigheden functioneren

Benadruk dat homeostase niet betekent dat alles exact constant blijft, maar dat het binnen nauwe grenzen geregeld wordt.

Biologisch regelsysteem

Een biologisch regelsysteem detecteert een verandering en stuurt een gepaste reactie aan.

Prikkel → receptor → conductor → controlecentrum → conductor → effector → reactie

Vaak werkt dit samen met negatieve feedback: de reactie verkleint de oorspronkelijke afwijking.

Gebruik hier al de vaste keten exact in deze volgorde; die komt later telkens terug bij reflexen en gewilde bewegingen.

Het homeostatisch regelsysteem

Voorbeeld: lichaamstemperatuur

• Prikkel: daling van de lichaamstemperatuur

• Receptor: temperatuursensoren in huid en lichaam

• Conductor: zenuwstelsel

• Controlecentrum: hersenen

• Effector: spieren en bloedvaten

• Reactie: rillen en vernauwen van bloedvaten

Koppel dit expliciet aan negatieve feedback: de reactie helpt de temperatuur weer richting normale waarde te brengen.

Inwendige en uitwendige prikkels

• Uitwendige prikkels komen uit de omgeving:
  licht, geluid, aanraking, warmte

• Inwendige prikkels ontstaan in het lichaam zelf:
  daling van temperatuur, stijging van CO₂, verandering in bloeddruk

• Receptoren zijn gespecialiseerd voor een bepaald type prikkel

  • thermoreceptoren (warmte)

  • chemoreceptoren (chemische stoffen)

  • fotoreceptoren (licht)

  • mechanoreceptoren (druk en bij planten ook zwaartekracht)

Een vaak gemaakte fout is denken dat alle prikkels van buitenaf komen. Zet daarom het onderscheid scherp neer.

Zintuigen

• Receptoren kan je linken aan onze zintuigen

  • zien (fotoreceptoren in het oog)

  • horen (haarcellen in het oor die geluiden opvangen

  • ruiken (chemoreceptoren in de neus)

  • voelen (mechanoreceptoren in de huid)

  • proeven (chemoreceptoren op de tong)

Een vaak gemaakte fout is denken dat alle prikkels van buitenaf komen. Zet daarom het onderscheid scherp neer.

Waarom het zenuwstelsel?

Het zenuwstelsel zorgt bij dieren voor snelle informatieoverdracht en coördinatie.

Daardoor kan het lichaam prikkels snel waarnemen, verwerken en omzetten in een gerichte reactie. Dat is vooral belangrijk bij situaties waarin snelheid telt, zoals een terugtrekreflex of het aanpassen van de pupilgrootte.

Maak hier de brug van algemene regeling naar het specifieke onderwerp van de les: de snelle conductor is vaak het zenuwstelsel.

Welke uitspraak over negatieve feedback is correct?

A

Ze vergroot de afwijking

B

Ze stopt elke prikkel

C

Ze verkleint de afwijking

D

Ze schakelt receptoren uit

Correct: negatieve feedback verkleint de oorspronkelijke afwijking en helpt zo homeostase bewaren. 'Vergroot de afwijking' beschrijft het omgekeerde. Een prikkel wordt niet altijd volledig gestopt, en receptoren worden niet simpelweg uitgeschakeld. Vakterm om te onthouden: negatieve feedback.

Vul het regelsysteem correct aan

Bij homeostase blijft het inwendig milieu binnen grenzen. Een prikkel wordt opgevangen door een receptor. Daarna geeft de conductor informatie door naar het controlecentrum. Deze stuurt dan een signaal naar een effector, die de reactie uitvoert.

Het doorgeven van informatie kan snel via het zenuwstelsel of trager via het hormoonstelsel. Naast een spier kan ook een klier een voorbeeld zijn van een effector.

prikkel

receptor

conductor

controlecentrum

effector

zenuwstelsel

hormoonstelsel

klier

neuron

synaps

hormoon

spier

De volgorde is essentieel: prikkel → receptor → conductor → effector → reactie. Let erop dat leerlingen conductor niet verwarren met effector. Vaktermen om te onthouden: prikkel, receptor, conductor, effector.

Centraal en perifeer zenuwstelsel

• Centraal zenuwstelsel (CZS): hersenen en ruggenmerg

• Perifeer zenuwstelsel (PZS): alle zenuwen buiten het CZS

• Het PZS brengt informatie naar het CZS en voert opdrachten ervan weg

• Samen vormen ze één communicatienetwerk

Laat leerlingen het onderscheid functioneel begrijpen: verwerken en coördineren in het CZS, aan- en afvoer via het PZS.

Animaal en autonoom zenuwstelsel

• Animaal zenuwstelsel: bewuste waarneming en willekeurige bewegingen: hier heb je zelf invloed op
  vb: je pakt een boek op, je stampt tegen een bal, ...
  

• Autonoom zenuwstelsel: onbewuste regeling van organen: hier heb je zelf geen invloed op
  vb: hartslag, ademhalingsritme, diameter van bloedvaten
  

• Beide systemen werken vaak tegelijk in één situatie

Gebruik als contrast: een hand bewust optillen = animaal; hartslag versnellen bij stress = autonoom.

Sympathisch en parasympathisch

• Beide behoren tot het autonoom zenuwstelsel
  

• Sympathisch: activeert het lichaam bij inspanning of stress
  vb: hartslag omhoog, pupillen groter
  dit is het "gaspedaal" van je lichaam
  

• Parasympathisch: ondersteunt rust en herstel
  vb: hartslag omlaag, vertering actiever
  dit is de "rem" van je lichtaam
  

• Ze werken vaak tegengesteld op hetzelfde orgaan

Vermijd extra details buiten de afbakening; focus op het functionele contrast activeren versus herstellen.

Welk voorbeeld toont het autonome zenuwstelsel?

A

Een bal vangen

B

Een zin opschrijven

C

Je hartslag verhogen

D

Je hand opsteken

Correct: het autonome zenuwstelsel regelt organen onbewust, zoals de hartslag. De andere opties zijn bewuste, willekeurige bewegingen en horen dus bij het animaal zenuwstelsel. Vakterm om te onthouden: autonoom zenuwstelsel.

Sleepvraag

Sympathisch

Parasympathisch

je bloeddruk stijgt

je ademhalingsritme daalt

je voelt stress

je vertering werkt goed

je hart gaat sneller kloppen

Bouw van een neuron

• Het zenuwstelsel is opgebouwd uit neuronen (zenuwcellen)
  

• Dendrieten nemen signalen op

• Cellichaam verwerkt die signalen

• Axon geleidt de impuls verder

• Eindknopjes geven het signaal door aan de volgende cel

Hou de eerste kennismaking eenvoudig; de myelineschede en knopen van Ranvier krijgen meteen een aparte nadruk.

Myelineschede en
knoop van Ranvier

• De myelineschede is een isolerende laag rond het axon gevormd door de cellen van Schwann

• Tussen twee stukken myeline ligt een knoop van Ranvier

• Myeline verhoogt de snelheid van impulsgeleiding

• De impuls verloopt sprongsgewijs van knoop naar knoop

Schwanncel

Als vakterm kan je hier 'sprongsgewijze geleiding' mondeling meegeven zonder verder uit te diepen buiten wat nodig is.

Richting van de impuls

Binnen één neuron verloopt de impuls in een vaste richting:

dendrieten → cellichaam → axon → eindknopjes

Die richting is belangrijk om prikkels correct van receptor naar effector te laten doorstromen.

Benadruk dat leerlingen deze richting zowel op een schema als in woorden moeten kunnen aangeven.

Drie typen neuronen in een keten

• Sensorische neuronen geleiden impulsen van receptoren naar het CZS
  

• Schakelneuronen verbinden neuronen binnen het CZS
  

• Motorische neuronen geleiden impulsen van het CZS naar effectoren
  

• Samen vormen ze een functionele keten

Laat leerlingen letten op de functie, niet alleen op de naam. Vooral het verschil tussen sensorisch en motorisch wordt vaak omgekeerd.

Wat is de juiste impulsrichting binnen één neuron?

A

Axon → dendrieten → cellichaam → eindknopjes

B

Dendrieten → cellichaam → axon → eindknopjes

C

Cellichaam → dendrieten → eindknopjes → axon

D

Eindknopjes → axon → cellichaam → dendrieten

Correct: dendrieten nemen signalen op, het cellichaam verwerkt ze, het axon geleidt de impuls en de eindknopjes geven het signaal door. De andere opties zetten onderdelen in een foutieve volgorde. Vakterm om te onthouden: impulsrichting.

Sleepvraag

Cel van Schwann

Dendriet

Cellichaam

Axon

Knoop van Ranvier

Eindknopje

Celkern

Myeline

Vul de onderdelen en functies van neuronen aan

Een sensorisch neuron geleidt impulsen van receptoren naar het CZS. In het CZS verbindt een schakelneuron neuronen met elkaar. Daarna stuurt een motorisch neuron de impuls naar de effector. De myelineschede verhoogt daarbij de snelheid van geleiding langs het axon.

sensorisch neuron

schakelneuron

motorisch neuron

myelineschede

dendriet

synaps

parasympathisch

receptor

Correcte koppeling van functie en term is hier cruciaal. Leerlingen verwarren vaak sensorisch en motorisch neuron; laat hen telkens de richting mee denken. Vaktermen om te onthouden: sensorisch neuron, schakelneuron, motorisch neuron, myelineschede.

Waarom versnelt myeline de impulsgeleiding?

Verwachte elementen: myelineschede is een isolerende laag rond het axon; daardoor verloopt de impuls sneller; de geleiding gebeurt sprongsgewijs van knoop van Ranvier naar knoop van Ranvier. Bespreek dat leerlingen het effect functioneel moeten kunnen uitleggen, zonder diep ionenmechanisme.

Elektrische impuls in een neuron

• Binnen een neuron verloopt impulsoverdracht elektrisch

• Het celmembraan verandert lokaal van elektrische toestand

• Daardoor plant de impuls zich voort langs het axon

• Deze geleiding is snel en gericht

Geen diep ionenmechanisme toevoegen; dat valt buiten de gevraagde afbakening. Focus op elektrisch als membraangebonden geleiding.

Rustpotentiaal

Een neuron in rust heeft een rustpotentiaal: een elektrisch spanningsverschil over het celmembraan.

• binnenkant is negatiever dan buitenkant

• het membraan is dus gepolariseerd

• deze toestand vormt het vertrekpunt voor elke zenuwimpuls

Je kunt vermelden dat het hier om een potentiaalverschil over het membraan gaat; precieze ionenmechanismen hoeven in deze les niet centraal te staan als dat nog niet gezien is.

Drempelwaarde

• een prikkel verandert de membraanspanning doordat kanaaltjes in het membraan openen waarlangs positieve ionen de cel in kunnen bewegen

• pas vanaf de drempelwaarde ontstaat een actiepotentiaal

• onder die grens blijft het bij een kleine, lokale verandering

Benadruk het onderscheid tussen een prikkel en een impuls: niet elke prikkel veroorzaakt een actiepotentiaal.

Depolarisatie en repolarisatie

Depolarisatie is de fase waarin positieve Na⁺ ionen de cel binnen stromen en het spanningsverschil snel afneemt. Hierdoor wordt de binnenkant minder negatief.

Daarna volgt repolarisatie: het membraan keert terug naar de rusttoestand doordat K⁺ ionen de cel uitstromen.

De cel bevat ook Na⁺ en K⁺ pompen om de ionen weer naar de correcte kant te brengen.

Samen vormen deze veranderingen de kern van de elektrische impuls in een neuron.

Gebruik eventueel een eenvoudige spanningscurve op bord of mondeling: rust → stijging → daling → terug naar rust.

Actiepotentiaal

• een actiepotentiaal is de volledige, korte elektrische omkering van het membraanpotentiaal die ontstaat zodra de drempelwaarde bereikt is

• de amplitude is de grootte van het actiepotentiaal

• na de impuls volgt een herstelfase

• in die fase is het neuron nog niet of moeilijk prikkelbaar

Wanneer ontstaat een actiepotentiaal?

A

Bij de drempelwaarde

B

In de herstelfase

C

Onder de rustpotentiaal

D

Na repolarisatie

Toetst het onderscheid tussen een prikkel en een impuls. Een kleine prikkel onder de drempelwaarde veroorzaakt geen volledig actiepotentiaal.

Vul de kernbegrippen aan

Een neuron in rust heeft een rustpotentiaal. Zodra een prikkel de drempelwaarde bereikt, ontstaat een actiepotentiaal door depolarisatie. Daarna volgen repolarisatie en een herstelfase waarin het neuron nog moeilijk prikkelbaar is.

rustpotentiaal

drempelwaarde

depolarisatie

repolarisatie

herstelfase

neurotransmitter

reflexboog

amplitude

dendriet

Alle blanco's verwijzen naar de opbouw van één zenuwimpuls zoals uitgelegd in slides 2 t.e.m. 6.

Impulsoverdracht

Een zenuwimpuls beweegt in één functionele richting door het neuron:

• van dendrieten naar cellichaam

• langs het axon

• naar de uiteinden van het axon

De herstelfase helpt te voorkomen dat de impuls meteen terugloopt.
Binnen één neuron verloopt de overdracht elektrisch

• het actiepotentiaal verplaatst zich over het membraan

• zo kan informatie snel grote afstanden afleggen

Hou de formulering functioneel en eenvoudig. De structurele richting in het neuron bereidt de overgang naar synapsen voor.

Informatieoverdracht tussen 2 neuronen

• Een synaps is de overgang tussen twee neuronen of tussen neuron en effector

• Tussen beide ligt de synaptische spleet

• Een elektrische impuls kan die spleet niet rechtstreeks oversteken

• Daarom is hier een andere vorm van signaaloverdracht nodig: signaaloverdracht zal hier gebeuren door chemische stoffen: de neurotransmitters

Bereid hier de redenering voor waarom de overdracht tussen neuronen chemisch moet verlopen.

Chemische overdracht tussen neuronen

• In het eindknopje worden neurotransmitters vrijgesteld

• Die diffunderen door de synaptische spleet

• Ze binden aan receptoren op de volgende cel

• Zo ontstaat daar opnieuw een elektrisch signaal

Benadruk het verschil tussen stofmoleculen in de spleet en elektrische geleiding in het membraan.

Elektrisch én chemisch

De informatieoverdracht in het zenuwstelsel combineert twee mechanismen:

• binnen een neuron: elektrisch

• tussen neuronen: chemisch

prikkel → actiepotentiaal in neuron → aankomst aan synaps → afgifte van neurotransmitter → nieuw elektrisch signaal in volgende cel

Zo kan een impuls snel voortgeleiden én toch van de ene cel op de andere worden overgedragen. De totale prikkeloverdracht is dus een elektrochemisch proces.

Dit is een kernslide voor examenvragen waarin leerlingen het onderscheid expliciet moeten verwoorden.

Waar verloopt signaaloverdracht chemisch?

A

In het axon

B

Aan de synaps

C

In dendrieten

D

In het membraan

Distractors zijn onderdelen van één neuron; correct is de overdracht tussen cellen aan de synaps via neurotransmitters.

Waarom is de overdracht tussen neuronen chemisch?

A

Omdat het axon te kort is

B

Omdat de spleet overbrugd moet worden

C

Omdat dendrieten geen receptoren hebben

D

Omdat myeline stoffen doorlaat

Correct: een elektrische impuls kan de synaptische spleet niet rechtstreeks oversteken, daarom gebeurt de overdracht daar chemisch via neurotransmitters. De andere opties zijn fout of niet relevant voor het mechanisme. Vaktermen om te onthouden: synaps, synaptische spleet, neurotransmitter.

Werk de overdrachtsketen af

Binnen één neuron verloopt de overdracht elektrisch. Het actiepotentiaal beweegt langs het membraan. Aan de synaps wordt een neurotransmitter afgegeven, waardoor in de volgende cel opnieuw een elektrisch signaal kan ontstaan.

elektrisch

actiepotentiaal

neurotransmitter

elektrisch

chemisch

reflex

schakelneuron

pupilreflex

Echoot rechtstreeks de keten op slide 10: elektrisch binnen het neuron, chemisch tussen cellen, daarna weer elektrisch.

Zet de synaptische overdracht inhoudelijk juist

Aan het eindknopje van een neuron worden neurotransmitters vrijgesteld. Die diffunderen door de synaptische spleet en binden aan receptoren op de volgende cel. Daar ontstaat opnieuw een elektrisch signaal.

eindknopje

neurotransmitters

synaptische spleet

elektrisch signaal

myelineschede

cellichaam

schakelneuron

chemische impuls

Deze oefening test de kernketen van de synaps. Benadruk het onderscheid: in de spleet bewegen stofmoleculen, in de volgende cel ontstaat weer een elektrisch signaal. Vaktermen om te onthouden: eindknopje, neurotransmitter, synaptische spleet.

Reflex en gewilde beweging

• een reflex is een snelle, automatische reactie op een prikkel

• een gewilde beweging ontstaat bewust en wordt aangestuurd door de hersenen

• beide steunen op zenuwimpulsen, maar het verloop verschilt

Benadruk dat 'automatisch' niet betekent dat de hersenen niets registreren; bewustwording kan later volgen.

De reflexboog

Prikkel → receptor → sensorisch neuron → CZS → motorisch neuron → effector → reactie

Een reflexboog is het traject dat een impuls aflegt bij een reflex. Het verloop is snel, vast en onwillekeurig. Je hebt hier dus geen controle over.

Typisch is dat deze prikkel niet in het controlecentrum van de hersenen verwerkt wordt, maar al sneller in het ruggenmerg.

Gebruik consequent dezelfde termen als eerder: receptor, conductor, effector. Leg uit dat het CZS hier vaak het ruggenmerg omvat.

Reflexboog

Terugtrekreflex

• Prikkel: hitte of pijn

• Receptor: pijn- of warmtereceptoren in de huid

• Conductor: sensorisch neuron, schakelneuron, motorisch neuron

• Effector: armspieren

• Reactie: hand wordt teruggetrokken

Leg uit dat de reactie optreedt vóór de bewuste verwerking in de hersenen; dat maakt de reflex beschermend en snel.

Pupilreflex

• fel licht prikkelt receptoren in het oog

• via een reflexboog vernauwt de pupil

• zo wordt het netvlies beschermd tegen te veel licht

Koppel structuur en functie: de reactie is snel en nuttig omdat ze de hoeveelheid invallend licht regelt.

Kniepeesreflex

• Prikkel: tik op de kniepees

• Receptor: rekreceptoren in de dijspier

• Conductor: zenuwbaan via ruggenmerg

• Effector: dijspier

• Reactie: onderbeen schopt naar voren

Je kan mondeling aangeven dat deze reflex vaak gebruikt wordt om de werking van zenuwbanen te controleren.

Traject van een gewilde beweging

Bij een gewilde beweging wordt informatie in de hersenen bewust verwerkt, waarna een motorisch antwoord wordt opgesteld.

Receptor → sensorisch neuron → hersenen → motorisch neuron → effector → reactie

De reactie is meestal trager dan bij een reflex, maar nauwkeuriger stuurbaar.

Hou het schema eenvoudig en vergelijk het expliciet met de reflexboog uit de vorige slides.

Traject van een ongewilde beweging

Bij een ongewilde beweging wordt informatie in het ruggenmerg onbewust verwerkt, waarna een motorisch antwoord wordt opgesteld.

Receptor → sensorisch neuron → ruggenmerg→ motorisch neuron → effector → reactie

Deze reactie is erg snel, maar niet nauwkeuriger stuurbaar.

Hou het schema eenvoudig en vergelijk het expliciet met de reflexboog uit de vorige slides.

Zelfde keten, andere uitkomst

• Bij reflex én gewilde beweging blijft de basis gelijk

• Er is altijd een prikkelverwerkingsschema van receptor naar effector

• Het zenuwstelsel bepaalt hoe snel, waar en hoe de informatie verwerkt wordt

• Zo ontstaan aangepaste reacties op verschillende prikkels

Deze slide brengt alles terug naar de centrale keten en bereidt de samenvatting voor.

Wat is het duidelijkste verschil tussen reflex en gewilde beweging?

A

Alleen reflexen gebruiken neuronen

B

Alleen gewilde bewegingen hebben een effector

C

Reflexen verlopen onwillekeurig

D

Gewilde bewegingen gaan niet via het CZS

Correct: een reflex is snel, automatisch en onwillekeurig. Zowel reflexen als gewilde bewegingen gebruiken neuronen, verlopen via het zenuwstelsel en sturen effectors aan. Gewilde bewegingen worden bewust verwerkt in de hersenen. Vakterm om te onthouden: reflexboog.

Vul het prikkelverwerkingsschema aan

Bij de terugtrekreflex is de prikkel hitte of pijn. De receptor in de huid neemt die waar. Via een sensorisch neuron en het CZS bereikt de impuls een motorisch neuron, dat de effector aanstuurt. Zo volgt een snelle reactie.

prikkel

receptor

motorisch neuron

effector

synaps

dendriet

parasympathisch

cellichaam

Hier passen leerlingen het volledige schema toe op een examengericht voorbeeld. Bespreek dat conductor in dit geval bestaat uit de betrokken neuronen en het CZS. Vakterm om te onthouden: prikkelverwerkingsschema.

Waarom trek je je hand terug vóór bewust nadenken?

Verwachte elementen: bij de reflex wordt de impuls snel en onwillekeurig verwerkt, vaak via ruggenmerg/CZS, waardoor de hand al terugtrekt vóór bewuste verwerking in de hersenen. Nadien kan de gebeurtenis wel bewust worden waargenomen. Koppel terug naar de startvraag van de les.

Waarom is een reflex vaak sneller dan een gewilde beweging?

Verwachte elementen: reflexen zijn snel en beschermend of houdingscorrigerend; voorbeelden kunnen verwijzen naar terugtrekreflex, pupilreflex, kniepeesreflex of toeschietreflex; gewilde bewegingen vragen meer bewuste verwerking in de hersenen.

Overzicht

• Homeostase houdt het inwendig milieu binnen grenzen

• Een biologisch regelsysteem werkt via prikkel → receptor → conductor → effector → reactie

• Het zenuwstelsel verzorgt snelle coördinatie en informatieoverdracht
  afhankelijk van de functie, kunnen we het zenuwstelsel opdelen in verschillende types

• Binnen een neuron verloopt de impuls elektrisch, tussen neuronen chemisch

• Reflexen zijn snel en onwillekeurig; gewilde bewegingen verlopen bewuster

Gebruik deze slide om de rode draad van de hele les nog één keer samen te trekken.

Wat is één inzicht uit deze les dat je zeker wilt onthouden?

Vrije reflectie zonder juist antwoord. Mogelijke thema's: homeostase, regelsysteem, neuronbouw, synaps, reflexboog, verschil reflex/gewilde beweging.

Welk onderdeel van deze les vond je het moeilijkst?

Vrije reflectie zonder juist antwoord. Gebruik de antwoorden om te beslissen welke onderdelen nog herhaald moeten worden voor examengerichte inoefening.

Welke werkvorm hielp jou het best om dit te begrijpen?

Vrije reflectie zonder juist antwoord. Laat leerlingen concreet benoemen wat hen hielp: schema's, voorbeelden, vergelijkingen, ketens, vaktermen of oefeningen.

Begrippenlijst

homeostase - het in stand houden van een relatief constant inwendig milieu

biologisch regelsysteem - systeem dat een prikkel detecteert en een reactie regelt

prikkel - verandering die door een receptor kan worden waargenomen

receptor - zintuigcel of structuur die een prikkel opvangt

conductor - onderdeel dat informatie doorgeeft tussen receptor en effector

effector - orgaan of cel die de reactie uitvoert

negatieve feedback - regeling waarbij de reactie de afwijking verkleint

Begrippenlijst

centraal zenuwstelsel - hersenen en ruggenmerg

perifeer zenuwstelsel - alle zenuwen buiten hersenen en ruggenmerg

animaal zenuwstelsel - deel van het zenuwstelsel voor bewuste waarneming en willekeurige beweging

autonoom zenuwstelsel - deel van het zenuwstelsel dat organen onbewust regelt

sympathisch zenuwstelsel - deel van het autonoom zenuwstelsel dat het lichaam activeert

parasympathisch zenuwstelsel - deel van het autonoom zenuwstelsel dat rust en herstel ondersteunt

Begrippenlijst

neuron - zenuwcel die impulsen ontvangt en doorgeeft

dendrieten - vertakkingen die signalen opnemen

cellichaam - deel van het neuron met de celkern

axon - uitloper die de impuls van het cellichaam weg geleidt

myelineschede - isolerende laag rond het axon

knoop van Ranvier - onderbreking in de myelineschede

eindknopje - uiteinde van het axon dat signaalstoffen afgeeft

Begrippenlijst

rustpotentiaal - elektrisch spanningsverschil over het membraan van een neuron in rust

drempelwaarde - minimale prikkelsterkte die nodig is om een actiepotentiaal te starten

depolarisatie - fase waarin het membraanpotentiaal snel minder negatief wordt

repolarisatie - fase waarin het membraanpotentiaal terugkeert richting rusttoestand

actiepotentiaal - korte elektrische omkering van het membraanpotentiaal die zich voortplant langs het neuron

amplitude - grootte van het actiepotentiaal

herstelfase - periode na een actiepotentiaal waarin het neuron nog niet of moeilijk prikkelbaar is

Begrippenlijst

sensorisch neuron - neuron dat impulsen van receptoren naar het CZS geleidt

schakelneuron - neuron in het CZS dat andere neuronen verbindt

motorisch neuron - neuron dat impulsen van het CZS naar een effector geleidt

synaps - overgang tussen twee neuronen of tussen neuron en effector

synaptische spleet - kleine ruimte tussen twee cellen ter hoogte van de synaps

neurotransmitter - stof die het signaal chemisch overdraagt

Begrippenlijst

reflex - snelle, automatische reactie op een prikkel

gewilde beweging - bewuste beweging die door de hersenen wordt gepland en aangestuurd

reflexboog - zenuwbaan waarlangs een reflex verloopt

pupilreflex - reflex waarbij de pupilgrootte verandert door licht

kniepeesreflex - reflex waarbij het onderbeen naar voren beweegt na een tik op de kniepees

terugtrekreflex - beschermende reflex waarbij een lichaamsdeel snel van een schadelijke prikkel wordt weggetrokken

toeschietreflex - reflexmatige tegenbeweging die helpt om houding en evenwicht te behouden