De centrale vraag van de les is hoe typische kenmerken van zoogdieren samenhangen met hun beweging en functioneren. Open vanuit herkenbare voorbeelden zoals hond, paard en mens.
Anatomie en organen bij dieren
Open met het idee dat anatomie gaat over waar structuren liggen en fysiologie over wat ze doen. Deze les koppelt beide steeds aan elkaar.
Start les 2
Onderwerpen:
Anatomie en organen
Ligging en functies van organen en lichaamssystemen, anatomische herkenning
Animals:
Boek en online leeromgeving
Opdracht: Anatomieverslag
Opdracht: observsatieopdracht
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoel
Ik kan de ligging en functie van belangrijke organen en lichaamssystemen bij dieren herkennen en uitleggen.
Competentie 1: Herkennen, beoordelen en interpreteren van diergezondheid
Onderliggende kwalificaties:
Heeft gespecialiseerde kennis van anatomie en fysiologie van dieren: bewegingsapparaat, spijsvertering, zenuwstelsel, circulatieapparaat, plaats en functie organen, voortplantingsorganen
Deze slide heeft geen instructies
Welke organen of lichaamssystemen bij dieren schieten je meteen te binnen?
Gebruik de woordwolk om voorkennis te activeren. Vraag eventueel door naar ligging, functie of herkenningspunten van vaak genoemde organen.
Anatomie en fysiologie
Anatomie beschrijft de bouw van het dierlijk lichaam.
Fysiologie beschrijft hoe organen en lichaamssystemen werken.
Samen helpen ze om te begrijpen waarom een orgaan op een bepaalde plaats ligt en welke taak het daar uitvoert.
Benadruk dat studenten niet alleen namen moeten kennen, maar ook verbanden tussen bouw, ligging en functie.
Opdrachten
Deze slide heeft geen instructies
Opdracht anatomieverslag
Wat heb jij hierbij bedacht Francisca?
Deze slide heeft geen instructies
Opdracht observatieopdracht
Vul de opdracht uit les 1 aan met de volgende onderwerpen:
spijsvertering
zenuwstelsel
circulatieapparaat
plaats en functie organen
voortplantingsorganen
Welke punten kan je van 5 bovengenoemde onderwerpen observeren/controleren bij een dier op gezondheid?
Denk bijvoorbeeld aan stand van het gebit en ontlasting van het dier, pols en uiterlijke kenmerken voortplantingsorgaan.
Deze slide heeft geen instructies
Opdracht: krijten/ notities plakken
We nemen een (nep)dier.
We maken zes groepjes
spijsvertering (bijv: slokdarm, dunne darm)
zenuwstelsel
ademhalingsstelsel
circulatieapparaat (hart, slagarder)
plaats en functie organen (milt, lever)
voortplantingsorganen (eileider, baarmoeder)
Schrijf op de notities de elementen uit jullie toegewezen onderwerp:
Plak de notities vervolgens op het dier waar het ongeveer bevindt.
werk vervolgens de notitiepunten uit. Denk aan: functie, plaatst, werking etc. Gebruik Animalis (zie volengde slide)
Deze slide heeft geen instructies
Opdracht: Animalis
Les en verwerk de volgende punten uit/van Animails
Boek: Anatomie, Fysiologie, Pathologie H2.1 - 2.6, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 en 11.
Module
Voortplanting
Module ademhalingsstelsel
Module bloedsomloop
Het zenuwstelsel en zintuigen
Spijsvertering, nieren en urinewegen
Deze slide heeft geen instructies
Achtergrondinformatie docent
Deze slide heeft geen instructies
Spijsvertering
Deze slide heeft geen instructies
Het spijsverteringsstelsel
Neemt voedsel op en verwerkt het
Breekt voedingsstoffen af tot opneembare delen
Zorgt voor opname van water en voedingsstoffen
Voert onverteerbare resten af
Deze slide heeft geen instructies
De route van het voedsel
Bek → slokdarm → maag → dunne darm → dikke darm → endeldarm
Onderweg wordt voedsel verkleind, chemisch afgebroken en verder verwerkt tot bruikbare voedingsstoffen.
Benadruk dat de precieze bouw tussen diersoorten kan verschillen, maar dat deze basisroute breed herkenbaar is.
Belangrijke organen en hun taak
Maag: opslag en begin van vertering
Dunne darm: opname van voedingsstoffen
Dikke darm: opname van water
Lever: verwerking van voedingsstoffen
Alvleesklier: maakt verteringssappen
Deze slide heeft geen instructies
Waarom de darm zo belangrijk is
De dunne darm heeft een groot opnameoppervlak. Daardoor kunnen verteerde voedingsstoffen efficiënt in het bloed worden opgenomen en naar de rest van het lichaam worden vervoerd.
Koppel hier door naar het circulatieapparaat: opgenomen voedingsstoffen moeten verder verspreid worden.
Vertering en opname hangen samen
Mechanische verkleining, verteringssappen en darmopname vormen één proces. Een orgaan heeft dus niet alleen een plaats in het lichaam, maar ook een specifieke stap in de totale verwerking van voedsel.
Deze slide heeft geen instructies
Route en functie van vertering
Voedsel gaat van de bek via de slokdarm naar de maag. In de dunne darm worden vooral voedingsstoffen opgenomen, terwijl de dikke darm vooral water opneemt.
Laat studenten de route koppelen aan de juiste functies.
Waarom is de dunne darm zo belangrijk?
Bespreek dat een goed antwoord verwijst naar: groot opnameoppervlak, efficiënte opname in het bloed en transport naar de rest van het lichaam.
Animals
Maken: Spijsvertering, nieren en urinewegen
Boek: Anatomie, Fysiologie, Pathologie H 6 en 7
Deze slide heeft geen instructies
Zenuwstelsel
Deze slide heeft geen instructies
Lichaamsholten en ligging van organen
Borstholte: hart en longen
Buikholte: maag, lever, darmen, milt, nieren
Bekkenholte: blaas en delen van de voortplantingsorganen
De ligging beschermt organen en ondersteunt hun functie
Koppel de holten aan bescherming door ribben, spieren en bindweefsel.
In welk orgaan worden vooral voedingsstoffen opgenomen?
maag
dunne darm
dikke darm
slokdarm
Plausibele afleiders zijn andere delen van de route van het voedsel.
Het zenuwstelsel
Regelt en coördineert lichaamsfuncties
Ontvangt prikkels uit het lichaam en de omgeving
Verwerkt informatie en stuurt reacties aan
Werkt snel via zenuwbanen
Deze slide heeft geen instructies
Onderdelen van het zenuwstelsel
Hersenen: verwerking en aansturing
Ruggenmerg: geleiding van signalen
Zenuwen: verbinding tussen organen en centraal zenuwstelsel
Samen vormen ze een netwerk door het hele lichaam.
Gebruik consequent de term centraal zenuwstelsel voor hersenen en ruggenmerg als je verder wilt verdiepen.
Van prikkel naar reactie
Zintuig neemt een prikkel waar
Zenuw voert het signaal door
Hersenen of ruggenmerg verwerken het signaal
Spier of orgaan reageert
Koppel aan beweging, pijnreactie of evenwicht om het herkenbaar te maken.
Besturing van organen
Het zenuwstelsel stuurt niet alleen beweging aan, maar ook inwendige processen zoals hartslag, ademhaling en vertering. Daardoor houdt het lichaam functies op elkaar afgestemd.
Benadruk dat zenuwstelsel en andere stelsels voortdurend samenwerken.
Ligging ondersteunt functie
De hersenen liggen beschermd in de schedel en het ruggenmerg in de wervelkolom. Die stevige ligging is belangrijk, omdat beschadiging van deze structuren grote gevolgen heeft voor het hele lichaam.
Deze slide heeft geen instructies
Welk onderdeel verwerkt signalen en stuurt reacties aan?
zenuwen
hersenen
gewrichten
haarvaten
Toetst onderscheid tussen hersenen, zenuwen en niet-zenuwstructuren.
Van prikkel naar reactie
Een zintuig neemt een prikkel waar. Daarna voert een zenuw het signaal door. Vervolgens verwerken de hersenen of het ruggenmerg de informatie.
Controleert of de basisroute van prikkelverwerking helder is.
Animals
Deze slide heeft geen instructies
Circulatieapparaat
Deze slide heeft geen instructies
Het circulatieapparaat
Vervoert stoffen door het hele lichaam
Brengt zuurstof en voedingsstoffen naar cellen
Voert afvalstoffen af
Verbindt organen functioneel met elkaar
Deze slide heeft geen instructies
Hart, bloed en bloedvaten
Hart: pompt bloed rond
Slagaders: voeren bloed van het hart weg
Aders: voeren bloed terug naar het hart
Haarvaten: uitwisseling met weefsels
De nadruk ligt op basisherkenning en functie, niet op gedetailleerde bloedsomloop bij specifieke diersoorten.
Waarom bloedtransport nodig is
cellen hebben voortdurend zuurstof nodig
opgenomen voedingsstoffen moeten worden verspreid
afvalstoffen moeten worden afgevoerd
warmte en signaalstoffen kunnen worden verplaatst
Deze slide heeft geen instructies
Verbinding tussen stelsels
Longen of ademhalingsoppervlak leveren zuurstof aan het bloed, de darm levert voedingsstoffen aan het bloed, en het hart zorgt dat deze stoffen alle organen bereiken.
Hoewel ademhaling geen apart subtopic is, mag die hier alleen genoemd worden als koppeling aan circulatie.
Anatomie hart
Slide tekst
Deze slide heeft geen instructies
De kleine en de grote bloedsomloop
Slide tekst
Deze slide heeft geen instructies
De kleine en de grote bloedsomloop
Slide tekst
Deze slide heeft geen instructies
De plaats van het hart
Het hart ligt in de borstholte, goed beschermd en centraal ten opzichte van de grote bloedvaten. Die ligging ondersteunt een efficiënte verdeling van bloed door het lichaam.
Deze slide heeft geen instructies
Welk bloedvat voert bloed van het hart weg?
haarvat
ader
slagader
zenuw
Veelgemaakte fout is verwarring tussen ader en slagader.
Transport door het lichaam
Het hart pompt bloed rond. Haarvaten zorgen voor uitwisseling met weefsels. Opgenomen voedingsstoffen uit de darm en zuurstof moeten via het bloed door het lichaam worden verspreid.
Verbindt de functies van hart, haarvaten en bloed aan de samenwerking tussen stelsels.
Animals
Module bloedsomloop
Module ademhalingsstelsel
Boek: Anatomie, Fysiologie, Pathologie 3, 4 en 5
Deze slide heeft geen instructies
Slide titel
Slide tekst
Deze slide heeft geen instructies
Ademhalingsstelsel
Deze slide heeft geen instructies
Waarom dieren ademen
Zuurstof is nodig voor verbranding in lichaamscellen
Bij verbranding komt energie vrij voor beweging, groei en warmte
Daarbij ontstaat koolstofdioxide als afvalstof
Het ademhalingsstelsel zorgt voor opname van zuurstof en afgifte van koolstofdioxide
Benadruk dat 'verbranding' hier celademhaling betekent: een proces in cellen, niet echt vuur of rook.
Gaswisseling
Gaswisseling is het uitwisselen van zuurstof en koolstofdioxide
Zuurstof gaat het lichaam in
Koolstofdioxide gaat het lichaam uit
Dit gebeurt via een ademhalingsoppervlak, zoals longen, kieuwen, luchtpijpen of huid
Leg uit dat gaswisseling alleen goed werkt als het ademhalingsoppervlak dun en vochtig is en contact heeft met water of lucht.
Van omgeving naar cellen
Om energie vrij te maken moet zuurstof uit de omgeving uiteindelijk bij de lichaamscellen komen. Het ademhalingsstelsel neemt zuurstof op, en daarna wordt die in het lichaam verder vervoerd. Tegelijk wordt koolstofdioxide uit de cellen afgevoerd naar buiten.
Houd het op hoofdlijnen: opname, vervoer, gebruik in cellen, afvoer. Vermijd hier al te veel detail over bloedsomloop als dat niet centraal staat.
Vier hoofdtypen
Longen bij veel landdieren
Kieuwen bij veel waterdieren
Luchtpijpen bij insecten
Huidademhaling bij sommige kleine of vochtige dieren
Deze slide zet de structuur van de rest van de les neer: elk type ademhalingsorgaan is een oplossing voor dezelfde taak.
Longen: bouw en functie
Longen liggen in het lichaam en zijn geschikt voor ademhalen in lucht
Via neus of mond komt lucht binnen
Lucht gaat door de luchtpijp naar de longen
In de longen vindt gaswisseling plaats
Gebruik zoogdieren als bekend voorbeeld, maar houd de formulering algemeen genoeg voor longademhaling bij landdieren.
Longen en groot oppervlak
Longen hebben veel kleine vertakkingen en blaasjes
Daardoor ontstaat een groot oppervlak voor gaswisseling
Een groot oppervlak helpt om veel zuurstof op te nemen
Koolstofdioxide kan zo ook snel worden afgegeven
Als passend voor niveau: noem longblaasjes als plaats waar zuurstof en koolstofdioxide worden uitgewisseld.
Kieuwen: ademhalen in water
Kieuwen nemen zuurstof op uit water
Water stroomt langs dunne kieuwplaatjes
Daar gaat zuurstof het lichaam in
Koolstofdioxide gaat vanuit het lichaam naar het water
Benadruk dat water veel minder zuurstof bevat dan lucht, waardoor kieuwen een groot uitwisselingsoppervlak nodig hebben.
Waarom kieuwen in water werken
Kieuwen zijn dun en kwetsbaar
In water blijven ze uitgespreid en vochtig
Buiten water kunnen ze inzakken of uitdrogen
Daarom passen kieuwen bij een leven in water
Dit is een mooi moment om de link tussen bouw en leefomgeving expliciet te maken.
Huidademhaling
Sommige dieren nemen gassen op via hun huid
De huid moet dan dun en vochtig zijn
Zuurstof gaat door de huid naar binnen
Koolstofdioxide gaat door de huid naar buiten
Noem dat huidademhaling vooral goed werkt bij kleine dieren of dieren die in een vochtige omgeving leven.
Amfibieën combineren
Amfibieën kunnen longen en huidademhaling gebruiken
Hun vochtige huid helpt bij gaswisseling
Zo kunnen zij leven op land én in water
Hun ademhaling past dus bij twee leefomgevingen
Kikker is een herkenbaar voorbeeld. Benadruk dat amfibieën daardoor een overgangsgroep lijken tussen water en land.
Leefomgeving bepaalt veel
In water zijn kieuwen handig voor opname van zuurstof uit water
Op land zijn longen geschikt voor ademhalen in lucht
In een vochtige omgeving kan huidademhaling goed werken
De leefomgeving beïnvloedt dus welk ademhalingsorgaan past
Leg het verband expliciet: omgeving stelt voorwaarden, en ademhalingsorganen zijn daarop aangepast.
Animals
Deze slide heeft geen instructies
Plaats en functie organen
Deze slide heeft geen instructies
Van cel tot orgaanstelsel
Cel: kleinste levende eenheid
Weefsel: groep gelijke cellen
Orgaan: meerdere weefsels met één taak
Orgaanstelsel: organen die samenwerken
Het hele dier bestaat uit samenwerkende stelsels
Deze slide heeft geen instructies
Plaats en functie van organen
Organen liggen niet willekeurig in het lichaam
Hun plaats hangt samen met bescherming, verbindingen en functie
Herkenning vraagt dus altijd: waar ligt het en wat doet het?
Deze slide heeft geen instructies
Anatomische herkenning
Bij anatomische herkenning let je op:
vorm van een orgaan
plaats in het lichaam
verbindingen met andere structuren
functie binnen een orgaanstelsel
Zo kun je organen niet alleen benoemen, maar ook onderscheiden.
Deze slide heeft geen instructies
Herkennen door vergelijking
Je kunt organen onderscheiden door te letten op:
ligging in een lichaamsholte
grootte en vorm
kleur en stevigheid
aansluiting op buizen, vaten of zenuwen
Nuttig bij practicum of afbeeldingen: laat studenten niet alleen memoriseren maar vergelijken.
Voorbeelden van ligging en functie
Hersenen: in de schedel, voor besturing
Hart: in de borstholte, voor transport
Maag: in de buikholte, voor vertering
Nieren: in de buikholte, voor filtratie van bloed
Blaas: in de bekkenholte, voor opslag van urine
Deze slide verbreedt de orgaanherkenning met nieren en blaas, passend binnen plaats en functie van organen.
Organen werken zelden alleen
Een orgaan heeft een eigen taak, maar werkt bijna altijd samen met andere organen. Daarom kijk je bij anatomische herkenning ook naar bloedvaten, zenuwen en verbindingen met aangrenzende structuren.
Deze slide heeft geen instructies
Bouw en functie horen bij elkaar
Wie de bouw van een orgaan kent, begrijpt beter wat het orgaan kan doen. En wie de functie kent, kan vaak verklaren waarom het orgaan juist daar in het lichaam ligt.
Dit is de inhoudelijke landingsslide van de les.
Welk orgaan ligt in de bekkenholte en slaat urine op?
nier
maag
blaas
lever
Gebaseerd op de voorbeelden van ligging en functie van organen.
Hoe kun je twee organen van elkaar onderscheiden?
Bespreek dat studenten vergelijking kunnen noemen op basis van ligging in een lichaamsholte, grootte, vorm, kleur, stevigheid en aansluitingen op buizen, vaten of zenuwen.
Hoe herken je een orgaan anatomisch?
Bespreek dat een volledig antwoord elementen bevat als: vorm, plaats in het lichaam, verbindingen met andere structuren en functie binnen een orgaanstelsel.
Vul de kernbegrippen in
Een orgaan bestaat uit meerdere weefsels met één taak. In het lichaam liggen het hart en de longen in de borstholte. Voor herkenning let je onder andere op de plaats van een orgaan en op de verbindingen met andere structuren.
De drie invulwoorden zijn rechtstreeks gekoppeld aan de basis van anatomie: organisatieniveau, lichaamsholten en herkenning.
Welk orgaan is het grootst?
Huid
Voortplantingsorganen
Deze slide heeft geen instructies
Voortplantingsorganen
Zorgen voor vorming, transport en samenkomst van geslachtscellen
Verschillen in bouw tussen mannelijke en vrouwelijke dieren
Ligging hangt samen met bescherming en functie
Houd het biologisch en functioneel, zonder onnodige uitwerking buiten de lesdoelen.
Mannelijke voortplantingsorganen
Belangrijke structuren zijn onder andere teelballen, bijballen, zaadleiders en penis. Deze organen zijn betrokken bij de productie, rijping en afvoer van zaadcellen.
Deze slide heeft geen instructies
Vrouwelijke voortplantingsorganen
Belangrijke structuren zijn onder andere eierstokken, eileiders, baarmoeder en vagina. Deze organen zijn betrokken bij eicelvorming, transport, bevruchting en ontwikkeling van nakomelingen.
Deze slide heeft geen instructies
Ligging en bescherming
Veel voortplantingsorganen liggen in of nabij de buik- en bekkenholte. Die ligging biedt bescherming en zorgt voor verbinding met andere structuren, zoals bloedvaten en afvoerwegen.
Deze slide heeft geen instructies
Voortplanting als orgaanstelsel
Ook het voortplantingsstelsel bestaat uit samenwerkende organen. Net als bij andere stelsels kun je de functie alleen goed begrijpen als je kijkt naar de onderlinge verbinding en de plaats in het lichaam.
Verbind dit afsluitend aan de algemene lesgedachte: anatomie en fysiologie horen samen.
Welke structuur hoort bij het vrouwelijke voortplantingsstelsel?
bijbal
zaadleider
eierstok
teelbal
Toetst herkenning van mannelijke versus vrouwelijke voortplantingsorganen.
Voortplantingsorganen
Bij mannelijke dieren zijn teelballen betrokken bij de productie van zaadcellen. Bij vrouwelijke dieren zorgen eierstokken voor eicelvorming. Veel van deze organen liggen in of nabij de bekkenholte voor bescherming en verbinding met andere structuren.
Herhaalt bouw, functie en ligging binnen het voortplantingsstelsel.
Animals
Deze slide heeft geen instructies
Wat is één inzicht dat je uit deze les meeneemt?
Deze slide heeft geen instructies
Welk onderdeel vond je het lastigst om te begrijpen?
Deze slide heeft geen instructies
Wat hielp jou het meest bij het herkennen van organen?
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
anatomie - leer van de bouw van het lichaam
fysiologie - leer van de werking van het lichaam
orgaan - deel van het lichaam met een specifieke taak
orgaanstelsel - groep organen die samenwerken
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
skelet - geheel van botten dat steun en bescherming geeft
gewricht - verbinding tussen botten
spiercontractie - samentrekking van een spier
slokdarm - buis die voedsel naar de maag voert
dunne darm - deel van de darm waar vooral opname plaatsvindt
zenuw - structuur die signalen geleidt
ruggenmerg - deel van het centraal zenuwstelsel in de wervelkolom
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
hart - spierorgaan dat bloed rondpompt
slagader - bloedvat dat bloed van het hart wegvoert
ader - bloedvat dat bloed naar het hart terugvoert
haarvat - klein bloedvat voor uitwisseling van stoffen
eierstok - orgaan waarin eicellen worden gevormd
teelbal - orgaan waarin zaadcellen worden gevormd
baarmoeder - orgaan waarin ontwikkeling van nakomelingen kan plaatsvinden
Deze slide heeft geen instructies