GPO Jesse Schuurhuis en Gijs ten Kate
GPO Jesse Schuurhuis en Gijs ten Kate
9.3.9 Je leidt uit een stamboom af of een eigenschap op een autosoom of op een X-chromosoom ligt.
9.4.10 Je leidt de kans op een bepaald genotype en fenotype af bij nakomelingen uit een monohybride kruising met een dominant en recessief allel.
Wat denk jij dat genetica inhoudt?
Genetica betekent erfelijkheid: Hoe eigenschappen van ouders naar kinderen gaan.
Wat is een stamboom?
Schema waarin erfelijke eigenschappen in te zien zijn
Waarom zou dit handig zijn?
Symbolen
Man: Zieke man:
Vrouw:
Zieke vrouw
Wat zijn Allelen
Allelen zijn verschillende varianten van DNA bijvoorbeeld van oogkleur die bepalen uiteindelijk welke oogkleur je krijgt ook wel je fenotype genoemd
Er zijn dominante allelen en recessieve allelen
Dominante allelen worden vaak aangegeven in een stamboom met de grote versie van een letter en recessief met de kleine bijvoorbeeld dominant A recessief a
Homozygoot en Heterozygoot
Als je homozygoot bent heb je 2 dezelfde allelen bijvoorbeeld je hebt 2 recessieve allelen voor bruin haar dan wordt je fenotype dus bruin haar of 2 dominante allelen voor krullend haar wordt je haar krullend.
Als je heterozygoot bent dan heb je twee verschillende Allelen. Een dominant en een Recessief allel. In dit geval bepaald het dominante allel altijd je fenotype.
Fenotype en Genotype
Fenotype is waarvoor je beide allelen voor zorgen dat je krijgt dus bij allelen voor oogkleur is dat de kleur van je ogen of type haar wat je haar is, krullend stijl of golvend. Fenotype kun je zien aan de buitenkant van mensen.
Genotype is de allelen zelf dus als je heterozygoot bent dan is dus je genotype Aa een dominant allel en een recessief. Als je homozygoot bent is het aa of AA twee keer recessief of dominant allel.
Autosomale en X chromosomale overerving
Bij autosomale overerving ligt de ziekte op een niet-geslachtschromosoom. Daarom komt de aandoening even vaak voor bij mannen en vrouwen.
Bij X-chromosomale overerving ligt het gen op het X-chromosoom. Mannen (XY) hebben maar één X-chromosoom, dus als dat een fout bevat, worden ze meteen ziek. Vrouwen (XX) hebben twee X-chromosomen; een gezond allel kan een ziek allel vaak compenseren. Daarom zijn vrouwen vaker drager en minder vaak ziek.
Signalen voor X chromosomale overerving
Signalen autosomale overerving
Mannen en vrouwen even vaak ziek
Overerving kan van vader op zoon
De ziekte is dominant, want beide ouders zijn ziek, maar niet alle kinderen zijn ziek. De vader is ziek, de moeder gezond, en de zoon is ziek. Omdat de zoon altijd het Y-chromosoom van zijn vader krijgt, kan hij de ziekte niet via het X-chromosoom erven. Daarom komt het zieke allel van de vader en ligt het niet op het X-chromosoom.
De ziekte is recessief omdat je anders geen drager kunt zijn. De vrouw is drager en de zoon is ziek, wat betekent dat één ziek allel genoeg is om de zoon ziek te maken. Dit kan alleen als het gen op het X-chromosoom ligt.
Monohybride kruising
Kruising waarbij je kijkt naar een eigenschap (een gen) kijkt dus twee mensen met een genotype voor bijvoorbeeld kleur haar of oogkleur.
Voorbeeld monohybride kruising allebei heterozygoot Aa
Zoals je ziet is hier 1 keer AA
2 keer Aa en 1 keer aa
Kans op genotype
AA 1 op 4 is 25%
Aa 2 op 4 is 50%
aa 1 op 4 is 25%
Monohybride kruising een Heterozygoot en eentje Homozygoot dominant
Hier is 2 keer AA en 2 keer Aa
Kans op genotype
AA 2 op 4 is 50%
Aa 2 op 4 is 50%
Monohybride kruising een heterozygoot en een Homozygoot recessief
Hier is 2 keer Aa en twee keer aa
Kans op genotype
Aa 2 op 4 is 50%
aa 2 op 4 is 50%
Monohybride kruising een homozygoot dominant en een homozygoot recessief
Hier is 4 keer Aa
Kans genotype
Aa 4 op 4 is 100%
Opdracht voor jezelf
Een plant met rode bloemen (R) is dominant over witte bloemen (r).
Een plant die heterozygoot is voor bloemkleur (Rr) wordt gekruist met een plant met witte bloemen (rr).
Vraag:
Welke genotypen en fenotypen kunnen de nakomelingen hebben, en wat is de kans op deze geno/fenotypen?
Antwoord vraag vorige dia
Genotype met R is Standaard rood door dominant allel R
50% Rr
50% rr
Rr is rood en rr is wit dus voor beide 50% kans