SoR Magazine #1: Koude Oorlog
SCHOOL OF ROCK · SOR MAGAZINE #1
Koude Oorlog
Muziek als wapen en als brug, 1945 tot 1991: jazz op tournee, rock achter het IJzeren Gordijn, liedjes over de bom en Nederland tegen de kruisraketten.
Introductie
Onderdelen in deze les
SCHOOL OF ROCK · SOR MAGAZINE #1
Koude Oorlog
Muziek als wapen en als brug, 1945 tot 1991: jazz op tournee, rock achter het IJzeren Gordijn, liedjes over de bom en Nederland tegen de kruisraketten.
Les bij SoR Magazine #1 (sorock.nl/magazine). Elk blok volgt een verhaal uit het magazine; de fragmenten zijn voorbeelden van dertig seconden. Duur ongeveer 50 minuten. Image credit: Nancy Wong / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
LINER NOTES · LEERDOEL
Na deze les kun je…
uitleggen hoe muziek in de Koude Oorlog werd gebruikt als wapen van regeringen, als smokkelwaar en verzet achter het IJzeren Gordijn en als uitlaatklep voor de angst voor de bom, en dat laten horen met voorbeelden.
CENTRALE VRAAG
Hoe kan muziek een wapen zijn in een oorlog waarin niet wordt geschoten?
Deze slide heeft geen instructies
Waar denk je aan bij de Koude Oorlog?
Opwarmer. Verzamel wat de groep al weet; kom er aan het eind op terug: welke muziek hoort er nu bij? Image credit: Nancy Wong / CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
SOR MAGAZINE #1 · INLEIDING
Een oorlog zonder schoten
Van 1945 tot 1991 staan Amerika en de Sovjet-Unie tegenover elkaar
Rechtstreeks vechten ze nooit, wel via andere landen, zoals in Korea en Vietnam
Wapenwedloop: wie heeft de meeste en sterkste kernwapens?
Spionage en propaganda: wiens manier van leven is de beste?
Muziek doet mee: als wapen van regeringen, als smokkelwaar en als uitlaatklep voor angst
Castle Bravo, een Amerikaanse waterstofbomtest in de Stille Oceaan, 1954.
Let op de nuance: de grootmachten vochten nooit rechtstreeks tegen elkaar. Het ging om de wapenwedloop, spionage en propaganda, en om oorlogen via andere landen. Image credit: United States Department of Energy / Public domain, via Wikimedia Commons
SOR MAGAZINE #1 · VERHAAL 1
Jazz als geheim wapen
1956: Dizzy Gillespie gaat met een gemengde bigband op tournee, betaald door de Amerikaanse regering
Zwarte en witte muzikanten samen laten een ander Amerika zien dan de Sovjetpropaganda
1958: Dave Brubeck speelt in Polen, Turkije en India; een Turks ritme van negen tellen wordt Blue Rondo à la Turk
Vanaf 1955: Willis Conover draait elke avond jazz op de Voice of America, voor luisteraars achter het IJzeren Gordijn
1957: Louis Armstrong zegt een tournee af, uit protest tegen de rassenscheiding in Little Rock
Dizzy Gillespie
A Night in Tunisia (1956)
The Dave Brubeck Quartet
Blue Rondo à la Turk (1959)
Duke Ellington and His Famous Orchestra
Take the A Train (1941)
LUISTERTIP
Tel mee bij Blue Rondo à la Turk: twee, twee, twee en drie. Take the A Train was de herkenningsmelodie van Conovers programma.
Deze slide heeft geen instructies
Waarom stuurde de Amerikaanse regering juist gemengde jazzbands de wereld rond?
Jazz was goedkoper dan een symfonieorkest
Een gemengde band liet een vrij en democratisch Amerika zien
Jazzmuzikanten werkten ook als spion
Jazz was in de Sovjet-Unie verboden
B. De Sovjet-Unie wees de wereld graag op de rassenscheiding in Amerika. Een band met zwarte en witte muzikanten, die vrij improviseerde en toch samenspeelde, was het tegenbeeld. Het plan had een zwakke plek: Little Rock (zie Armstrong). Image credit: Carl Van Vechten / Public domain, via Wikimedia Commons
SOR MAGAZINE #1 · SMOKKELWAAR
Jazz op botten
Westerse platen waren in de Sovjet-Unie bijna niet te krijgen
Fans sneden muziek in oude röntgenfoto's uit ziekenhuizen
Op de plaat zag je de botten van een onbekende patiënt: ribben, of jazz op botten
Eerst jazz, later Elvis en de Beatles
Het geluid was slecht en na vijf tot tien keer draaien was de plaat versleten, maar je had iets wat de staat je niet wilde laten horen
Een ribbenplaat: muziek gesneden in een röntgenfoto.
Image credit: Alexander Nevzorov / Public domain, via Wikimedia Commons
SOR MAGAZINE #1 · VERHAAL 2
Rock achter het IJzeren Gordijn
1968: na de inval in Praag begint The Plastic People of the Universe; in 1976 gaan de muzikanten de cel in
1976: zanger Wolf Biermann mag na een tournee in het Westen niet meer terug naar de DDR
1977: David Bowie neemt Heroes op in West-Berlijn, een paar honderd meter van de Muur
1986: Kino zingt Хочу перемен: ik wil verandering
1988: Bruce Springsteen speelt in Oost-Berlijn voor meer dan 300.000 mensen
The Plastic People Of The Universe
Magické noci (1974)
David Bowie
Heroes (1977)
Bruce Springsteen
Chimes of Freedom (1988)
Кино
Хочу перемен (1986)
LUISTERTIP
Vergelijk Magické noci met Heroes: rauw en traag tegenover groot en steeds luider. Wat zegt dat over de plek waar ze zijn gemaakt?
Deze slide heeft geen instructies
Waarom werden de muzikanten van The Plastic People of the Universe in 1976 veroordeeld?
Voor spionage voor Amerika
Voor het verstoren van de openbare orde
Omdat ze naar het Westen wilden vluchten
Omdat ze in het Engels zongen
B. Ze kregen acht tot achttien maanden cel voor het georganiseerd verstoren van de openbare orde. Het proces was een van de redenen voor Charta 77, de verklaring over mensenrechten van onder anderen Václav Havel. Image credit: Uhlemann, Thomas / CC BY-SA 3.0 de, via Wikimedia Commons
SOR MAGAZINE #1 · VERHAAL 3
Leven met de bom
1951: de film Duck and Cover leert Amerikaanse kinderen onder hun tafel te kruipen bij een atoombom
1959: Tom Lehrer maakt er een vrolijk liedje van: we gaan er allemaal tegelijk aan
1962: de Cubacrisis, dertien dagen op de rand van een kernoorlog
1983 tot 1985: nieuwe raketten, nieuwe angst: 99 Luftballons, Two Tribes, Russians
1990: Wind of Change klinkt als het einde van de Koude Oorlog
Tom Lehrer
We Will All Go Together When We Go (1959)
Nena
99 Luftballons (1983)
Frankie Goes to Hollywood
Two Tribes (1984)
Sting
Russians (1985)
LUISTERTIP
Two Tribes en 99 Luftballons zijn dansbaar. Hoe kan een lied over het einde van de wereld vrolijk klinken?
Deze slide heeft geen instructies
Luister naar 99 Luftballons en Two Tribes. Hoe laten ze angst horen in een nummer waarop je kunt dansen?
Goede antwoorden wijzen iets aan in de muziek: het contrast tussen een opgewekte melodie en een donkere tekst (Nena), de marcherende baslijn en de zakelijke voorlichtingsstem van Patrick Allen (Two Tribes). Ironie en spot als manier om met angst om te gaan, net als bij Tom Lehrer. Image credit: United States Department of Energy / Public domain, via Wikimedia Commons
SOR MAGAZINE #1 · VERHAAL 4
Nederpop in de Koude Oorlog
1979: de NAVO besluit tot nieuwe kernraketten; 48 kruisraketten zijn bestemd voor Woensdrecht
1981: meer dan 400.000 demonstranten in Amsterdam; Bots zingt in Bonn voor zo'n 300.000 mensen
1982: Doe Maar staat vier weken op nummer één met De bom
1983: 550.000 mensen in Den Haag, de grootste demonstratie ooit in Nederland; Klein Orkest zingt Over de muur
1987: Reagan en Gorbatsjov tekenen het INF-verdrag: de raketten komen nooit
Doe Maar
De bom (1982)
Klein Orkest
Over de muur (1983)
Golden Earring
Twilight Zone (1982)
Bots
Sieben Tage lang (1980)
LUISTERTIP
Luister naar het slot van De bom: een rijtje Duitse voorzetsels en het getik van een geigerteller.
Deze slide heeft geen instructies
Zet deze gebeurtenissen in de goede volgorde.
1956, 1959, 1977, 1982, 1988, 1989. Image credit: Marcel Antonisse / Anefo / CC0, via Wikimedia Commons
SOR MAGAZINE #1 · VERHAAL 5
We Didn't Start the Fire
1989: Billy Joel wordt veertig en zet veertig jaar nieuws in één lied: ongeveer 119 namen, van 1949 tot 1989
Veel namen komen uit de Koude Oorlog: Stalin, Spoetnik, de U-2, de Varkensbaai, Berlijn
Joel vond het zelf 'een vreselijk stuk muziek', maar als geschiedenisles werkt het
Het lied kwam uit in september 1989; zeven weken later viel de Muur
Billy Joel
We Didn't Start the Fire (1989)
Spoetnik, 1957: de eerste kunstmaan, een van de namen in het lied.
Image credit: NSSDC, NASA[1] / Public domain, via Wikimedia Commons
Kies een naam uit We Didn't Start the Fire die je niet kent. Wat gebeurde er, en wat heeft het met de Koude Oorlog te maken?
Laat studenten in tweetallen zoeken. Goede kandidaten: Panmunjom, Malenkov, de Rosenbergs, Dien Bien Phu, Pasternak, de U-2. Uitleg per naam staat in het magazineverhaal We Didn't Start the Fire, met een tijdlijn. Uitbreiding: schrijf een eigen couplet met gebeurtenissen uit de jaren waarin jij leeft. Neem de tekst van het lied niet over in de klas; de namen noemen en uitleggen mag. Image credit: NSSDC, NASA[1] / Public domain, via Wikimedia Commons
Vul in
Jazzmuzikanten reisden voor de Amerikaanse regering als ambassadeurs. In de Sovjet-Unie sneden fans muziek in oude röntgenfoto's. In 1983 demonstreerden in Den Haag ongeveer 550.000 mensen tegen de kruisraketten. Het lied van Billy Joel kwam uit in 1989, kort voordat de Muur viel.
Image credit: Marcel Antonisse / Anefo / CC0, via Wikimedia Commons
LINER NOTES · BEGRIPPEN
Begrippen
IJzeren Gordijn: de grens tussen het communistische Oost-Europa en het Westen
Wapenwedloop: de strijd om de meeste en sterkste kernwapens
Propaganda: informatie die mensen moet overtuigen van één kant
Voice of America: radiozender van de Amerikaanse overheid, ook voor luisteraars in Oost-Europa
Ribben: muziek gesneden in oude röntgenfoto's, in de Sovjet-Unie
Charta 77: verklaring over mensenrechten in Tsjecho-Slowakije, januari 1977
Kruisraket: laagvliegende raket die een kernkop kon dragen
Hollanditis: spotnaam voor het Nederlandse verzet tegen de kruisraketten
Deze slide heeft geen instructies
SOR MAGAZINE #1 · LEES EN LUISTER VERDER
Verder in het magazine
Alle verhalen, foto's, fragmenten en een tijdlijn bij We Didn't Start the Fire staan in SoR Magazine #1.
Alle muziek uit dit nummer in één playlist:
Deze slide heeft geen instructies
