K L I N I S C H E B L I K
M B O - V E R P L E E G K U N D I G E · N I V E A U 4
Acute situaties en de ABCDE-methode
Een zorgvrager wordt ineens benauwd en suf. Er is weinig tijd. Met de ABCDE-methode weet je waar je begint, wat je eerst aanpakt en wanneer je moet reanimeren.
Les 8 · Handelt in onvoorziene en acute situaties
K L I N I S C H E B L I K
M B O - V E R P L E E G K U N D I G E · N I V E A U 4
Acute situaties en de ABCDE-methode
Een zorgvrager wordt ineens benauwd en suf. Er is weinig tijd. Met de ABCDE-methode weet je waar je begint, wat je eerst aanpakt en wanneer je moet reanimeren.
Les 8 · Handelt in onvoorziene en acute situaties
Over deze les: les 8 van de serie Klinische blik, beroepslessen voor de opleiding Mbo-Verpleegkundige (mbo niveau 4), ongeveer 40 minuten. Studenten leren een acuut zieke zorgvrager systematisch te beoordelen met de ABCDE-methode, beredeneren welk probleem ze eerst aanpakken en oefenen de volgorde van basale reanimatie volgens de richtlijnen 2025 van de Nederlandse Reanimatie Raad. Vroeg herkennen met een vroegsignaleringsmethode kwam in les 5 aan bod; overdragen met SBARR komt uitgebreid in les 10.
Koppeling: kwalificatiedossier Verzorging en verpleging (crebo 23453, geldig vanaf 1 augustus 2026), kwalificatie Mbo-Verpleegkundige (crebo 27145). Basisdeel B1-K1 Biedt zorg, ondersteuning en begeleiding, werkproces B1-K1-W5 Handelt in onvoorziene en/of acute situaties. Leerresultaat uit de body of knowledge van de MBO Raad, aanvulling Mbo-VP: analyseert in onvoorziene en acute situaties de mogelijke interventies en voert de best passende interventie uit. De body of knowledge noemt bij dit werkproces reanimatie en AED, en bij P2-K1 de ABCDE-methode als redeneerhulp.
Foto: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: Direct Media (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 8
Na deze les:
1
Je kan een acuut zieke zorgvrager systematisch beoordelen met de ABCDE-methode.
2
Je kan beredeneren welk probleem je als eerste aanpakt en wanneer je hulp inschakelt.
3
Je kan de stappen van basale reanimatie volgens de NRR-richtlijnen 2025 in de goede volgorde zetten.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les kiezen studenten welk doel ze nog lastig vinden.
S T A R T V R A A G
LES 8
Je vindt meneer Wójcik benauwd en suf in bed. Wat doe je als eerste?
Zijn bloeddruk meten
De arts bellen
Kijken of zijn luchtweg vrij is
Zijn familie bellen
Startvraag: laat studenten kiezen zonder uitleg vooraf. Vraag een paar studenten waarom ze hun keuze maakten. Veel studenten kiezen de bloeddruk, omdat meten vertrouwd voelt. Maar een zorgvrager zonder vrije luchtweg overlijdt eerder dan een zorgvrager met een lage bloeddruk. Hulp inschakelen is ook belangrijk, en dat kan tegelijk. Kom aan het eind van de les terug op deze vraag.
K E R N B E G R I P
LES 8
K E R N B E G R I P
ABCDE-methode
Een vaste volgorde om een acuut zieke zorgvrager te beoordelen en te behandelen: airway, breathing, circulation, disability, exposure. Een levensbedreigend probleem behandel je eerst, voordat je naar de volgende letter gaat. Na elke actie beoordeel je opnieuw.
Kernbegrip: de body of knowledge noemt de ABCDE-methode als redeneerhulp bij het stellen van een verpleegkundige diagnose. De Nederlandse Reanimatie Raad gebruikt de ABCDE-benadering ook in de zorg direct na een reanimatie. De uitgangspunten komen van de Resuscitation Council UK: behandel levensbedreigende problemen voordat je verder gaat, beoordeel regelmatig opnieuw, schakel vroeg hulp in en werk als team. De volgorde volgt wat het snelst levensbedreigend is: zonder vrije luchtweg helpt geen ademhaling, en zonder ademhaling krijgt het bloed geen zuurstof.
P E R L E T T E R
LES 8
Waar kijk je naar?
A, airway: is de luchtweg vrij? Let op geluiden en op hoe de borstkas beweegt.
B, breathing: ademfrequentie, diepte, saturatie.
C, circulation: pols, bloeddruk, huidskleur, capillaire refill.
D, disability: bewustzijn, bloedglucose, pupillen.
E, exposure: ontbloot en bekijk het lichaam, voorkom afkoeling.
Uitleg: capillaire refill betekent dat je op het nagelbed drukt en kijkt hoe snel de kleur terugkomt. Bewustzijn beoordeel je met een vaste schaal, zoals de AVPU-score of de EMV-score. Beide staan in de body of knowledge. AVPU staat voor alert, reageert op stem, reageert op pijn, reageert niet. Bij D hoort bloedglucose omdat een te lage glucose iemand suf kan maken, en dat is snel te behandelen. Bij E respecteer je de waardigheid van de zorgvrager. Normaalwaarden verschillen per organisatie: volg de waarden en afspraken van je organisatie of de vroegsignaleringsmethode.
V R A A G
LES 8
Bij welke letter van de ABCDE-methode hoort het meten van de bloedglucose?
Bij de A
Bij de C
Bij de D
Bij de E
Antwoord: C. Bloedglucose hoort bij D, disability, samen met bewustzijn en pupillen. Een te lage bloedglucose is een veelvoorkomende en goed te behandelen oorzaak van sufheid of verwardheid. Daarom meet je die bij elke zorgvrager met een verminderd bewustzijn.
C A S U S
LES 8
M E N E E R W Ó J C I K , 7 1 , C H I R U R G I E
L U C H T W E G
Vrij, hij praat in korte zinnen
A D E M H A L I N G
Snel en oppervlakkig, saturatie lager dan gisteren
C I R C U L A T I E
Pols snel, huid klam en bleek
B E W U S T Z I J N
Reageert op aanspreken, is wat verward
W O N D
Buikwond rood en warm, temperatuur verhoogd
Waar begin je?
Loop de letters langs. Welk probleem pak je als eerste aan? Wie schakel je in, en hoe snel?
Casus: meneer Wójcik is twee dagen geleden aan zijn buik geopereerd. Laat studenten eerst zelf de letters langslopen. A is vrij: hij praat. Het eerste probleem zit bij B. Daar handel je eerst: rechtop zetten en zuurstof volgens protocol of de afspraken met de arts. Je schakelt direct de arts in, of het spoedteam volgens de afspraken van je organisatie, en je geeft je informatie gestructureerd door met SBARR. Daarna C, D en E. Samen kunnen deze signalen wijzen op een ernstige infectie, maar de arts stelt de diagnose. Na elke actie beoordeel je opnieuw.
Hulp voor wie vastloopt: begin bij A en vraag bij elke letter: is hier iets levensbedreigend?
V R A A G
LES 8
Bij de B zie je bij meneer Wójcik een probleem. Wat doe je volgens de ABCDE-methode?
Eerst alle letters afmaken, dan pas handelen
Het probleem bij B aanpakken en hulp inschakelen
Wachten tot de arts er is en niets doen
Meteen naar de E om de wond te bekijken
Antwoord: B. In de ABCDE-methode behandel je een levensbedreigend probleem voordat je naar de volgende letter gaat. Tegelijk schakel je hulp in: in een team kunnen beoordelen en behandelen naast elkaar gebeuren. Daarna ga je verder met C, D en E, en beoordeel je opnieuw of je actie bij B effect heeft.
O P D R A C H T
LES 8
ABCDE hardop
1
Een van jullie speelt de zorgvrager en krijgt een kaartje met gegevens.
2
De verpleegkundige loopt hardop de letters A tot en met E langs.
3
De derde let op de volgorde en of er eerst gehandeld wordt.
4
Wissel van rol met een nieuw kaartje.
minute
second
in groepjes van drie
Opdracht: ongeveer 6 minuten, in groepjes van drie. Maak vooraf kaartjes met korte gegevens per letter. Ideeën: een zorgvrager in de ggz die suf is na het innemen van te veel medicatie, met een normale luchtweg maar een trage ademhaling. Een bewoner in de gehandicaptenzorg die zich verslikt en een piepend geluid maakt bij A. Een bewoner van het verpleeghuis die is gevallen, wat verward is en een lage bloedglucose heeft bij D. De zorgvrager geeft alleen antwoord als de verpleegkundige naar die letter vraagt. Bespreek na afloop: waar stopte je om eerst te handelen?
Hulp voor wie vastloopt: leg de uitlegdia per letter erbij.
Extra voor snelle studenten: bedenk zelf een kaartje waarin het probleem bij C zit.
A B C D E O F R E A N I M A T I E
LES 8
Reageert de zorgvrager?
Reageert wel
Beoordeel met ABCDE
Behandel eerst het gevaarlijkste
Schakel op tijd hulp in
Beoordeel opnieuw na elke actie
Reageert niet, ademt niet normaal
Mogelijk een circulatiestilstand
Laat 112 of het reanimatieteam bellen
Laat een AED halen
Start direct met reanimeren
Uitleg: reageert de zorgvrager niet op aanspreken en schudden, en ademt hij niet normaal, dan start je met reanimeren. In het ziekenhuis alarmeer je het reanimatieteam volgens de afspraken van je organisatie, daarbuiten bel je 112. Let op: een zorgvrager die af en toe naar adem hapt, ademt niet normaal. Dit heet gaspen of agonale ademhaling. De Nederlandse Reanimatie Raad benadrukt dat gaspen in de praktijk vaak ten onrechte voor normale ademhaling wordt aangezien.
R E A N I M E R E N
LES 8
Basale reanimatie, NRR 2025
Zorg dat het veilig is.
Reageert de zorgvrager niet? Laat 112 bellen en een AED halen.
Open de luchtweg en beoordeel de ademhaling, hoogstens 10 seconden.
Ademt hij niet normaal? Geef 30 borstcompressies en 2 beademingen.
Druk 5 tot 6 cm diep, 100 tot 120 keer per minuut.
Zet de AED aan zodra die er is en volg de opdrachten.
Uitleg: dit is de volgorde van handelen bij basale reanimatie van volwassenen uit de richtlijnen 2025 van de Nederlandse Reanimatie Raad, uitgegeven in oktober 2025. Ben je alleen, haal dan zelf een AED als die binnen één minuut beschikbaar is. Laat de borstkas na elke compressie helemaal omhoogkomen en onderbreek de compressies zo kort mogelijk. Wissel iedere 2 minuten van hulpverlener die de compressies geeft. Keert de circulatie terug, laat de AED dan aan staan en de elektroden zitten. Na een reanimatie gebruikt het team weer de ABCDE-benadering.
Z E T O P V O L G O R D E
LES 8
Zet de stappen van basale reanimatie bij een volwassene in de goede volgorde.
Volgorde: reageren, 112 en AED, luchtweg en ademhaling, 30:2, AED. Vraag na afloop: waarom laat je 112 bellen voordat je de ademhaling beoordeelt? Antwoord: zo is hulp en een AED al onderweg op het moment dat je begint met reanimeren. Elke minuut zonder circulatie telt.
V R A A G
LES 8
Hoe diep en hoe snel druk je de borstkas in bij een volwassene?
3 tot 4 cm, 60 tot 80 keer per minuut
4 tot 5 cm, 80 tot 100 keer per minuut
6 tot 7 cm, 120 tot 140 keer per minuut
5 tot 6 cm, 100 tot 120 keer per minuut
Antwoord: D. De Nederlandse Reanimatie Raad houdt 5 tot 6 cm diep aan, met een frequentie van 100 tot 120 keer per minuut. Je drukt midden op de borstkas en laat die na elke compressie helemaal omhoogkomen. Te ondiep of te langzaam drukken geeft te weinig bloedstroom naar hersenen en hart.
C A S U S
LES 8
Verpleeghuis, huiskamer, 14.00 uur
Mevrouw Kramer is 79. Ze zit in de huiskamer en zakt ineens onderuit. Verzorgende IG Eva spreekt haar aan en schudt haar: geen reactie. Verpleegkundige Rayan komt aanlopen. Stagiair Stijn staat in de keuken. Op de gang hangt een AED. In het zorgdossier staat dat mevrouw Kramer gereanimeerd wil worden.
Wie doet wat?
Verdeel de taken. Wat doen Eva, Rayan en Stijn in de eerste minuut?
Casus: voorbeeldantwoord. Eva blijft bij mevrouw Kramer, roept om hulp, opent de luchtweg en beoordeelt de ademhaling. Rayan stuurt Stijn om 112 te bellen en haalt zelf de AED, zodat beide tegelijk gebeuren. Ademt mevrouw Kramer niet normaal, dan start Eva direct met 30 borstcompressies en 2 beademingen. Zodra de AED er is, zet Rayan die aan en volgt hij de gesproken opdrachten. Ze wisselen iedere 2 minuten de compressies af. Als coördinerend verpleegkundige houdt Rayan het overzicht. Afspraken over reanimeren leg je vooraf vast in het zorgdossier, zodat iedereen ze in een acute situatie kent.
Hulp voor wie vastloopt: gebruik de volgorde van de sorteerdia en geef elke stap aan een persoon.
T E R U G N A A R D E S T A R T
LES 8
Meneer Wójcik is benauwd en suf. Wat doe je nu als eerste, en waarom?
Voorbeeldantwoord: meneer Wójcik reageert nog, dus ik beoordeel hem met de ABCDE-methode en begin bij A: is zijn luchtweg vrij? Tegelijk schakel ik hulp in. Een probleem dat ik tegenkom, pak ik eerst aan voordat ik naar de volgende letter ga. Reageert hij niet meer en ademt hij niet normaal, dan laat ik het reanimatieteam alarmeren, laat ik een AED halen en start ik met reanimeren. Vergelijk met de startvraag: wie koos er eerst voor de bloeddruk, en zou je dat nu anders doen?
T E R U G B L I K
LES 8
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Een acuut zieke zorgvrager systematisch beoordelen met de ABCDE-methode
Beredeneren welk probleem je als eerste aanpakt en wanneer je hulp inschakelt
De stappen van basale reanimatie volgens de NRR-richtlijnen 2025 in de goede volgorde zetten
Geen, alle drie lukken me
Terugblik: kies op basis van de uitslag wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Voorlichting en gezondheidsvaardigheden
Een zorgvrager knikt en zegt dat hij het begrijpt. Maar begrijpt hij het echt? Volgende les leer je voorlichting geven die past bij de gezondheidsvaardigheden van de zorgvrager.
Je kan uitleggen wat gezondheidsvaardigheden zijn en waarom je ze niet aan de buitenkant ziet.
Je kan voorlichting geven in begrijpelijke taal en met beeld.
Volgende les: les 9 van de serie, werkproces B1-K1-W6 Geeft informatie en advies over zorg en gezondheid.
Image credit: LessonUp