ZUID-AMERIKA · SAMENLEVING
Zuid-Amerika: samenleving
Examenstof aardrijkskunde vwo
ZUID-AMERIKA · SAMENLEVING
Zuid-Amerika: samenleving
Examenstof aardrijkskunde vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: D1 7a.2 (sociaal-geografisch). Image credit: ProtoplasmaKid / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
ZUID-AMERIKA · SAMENLEVING
Wat ga je kunnen?
Ik kan Zuid-Amerika afbakenen als formele regio en de economische, sociale, etnische en politieke verschillen in en tussen landen beschrijven, verklaren en aan elkaar relateren.
Deze slide heeft geen instructies
Waar denk jij aan bij de samenleving van Zuid-Amerika?
Verwachte woorden: arm en rijk, favela's, voetbal, koffie, soja, regenwoud, corruptie, geweld, inheemse volken, migratie. Sorteer op het bord naar de vijf dimensies: economie, sociaal-cultureel, politiek, demografie en natuur. Wijs op wat ontbreekt: meestal de politieke en demografische dimensie. Deze les gaat over het sociaal-geografische deel van syllabus 7a.2; het stereotiepe beeld en de natuur komen in andere onderwerpen aan bod.
ZUID-AMERIKA · SAMENLEVING
Zuid-Amerika als formele regio
Een formele regio is een gebied met één of meer gelijke kenmerken en duidelijke grenzen. Zo baken je Zuid-Amerika af.
Criteria: ligging op één continent, grotendeels Spaanstalig (Brazilië: Portugees) en overwegend rooms-katholiek.
Verder: een gedeeld koloniaal verleden onder Spanje en Portugal, en vergelijkbare economische patronen.
Elk criterium geeft een iets andere grens: Suriname, Guyana en Frans-Guyana vallen op taal buiten het patroon.
Syllabus 7a.2: Zuid-Amerika afbakenen als formele regio aan de hand van verschillende criteria. Een formele regio is homogeen op een of meer kenmerken; dat staat tegenover een functionele regio (rond een kern) en een perceptieregio (in het hoofd van mensen). Veelgemaakte fout: denken dat er maar één juiste grens is. Het criterium bepaalt de afbakening.
Open kopermijn Chuquicamata in Chili, luchtfoto uit 2004
ZUID-AMERIKA · SAMENLEVING
Grondstoffen in het exportpakket
Het exportpakket is vooral grondstoffen: koper (Chili), olie (Venezuela), soja en ijzererts (Brazilië).
De handelsbalans is de waarde van de export min de waarde van de import.
Lage mondiale grondstofprijzen betekenen minder belastinginkomsten voor de overheid.
Dan is er minder geld voor onderwijs, zorg en infrastructuur: de economie is kwetsbaar.
Syllabus: het exportpakket bestaat voor een heel groot deel uit grondstoffen, dus de economieën zijn sterk afhankelijk van de mondiale grondstofprijzen; bij lage prijzen hebben overheden minder belastinginkomsten. Het importpakket bestaat veel uit industrieproducten en machines. Veelgemaakte fout: denken dat een hoge export automatisch ontwikkeling betekent. Het gaat om wat er wordt geëxporteerd: grondstoffen leveren weinig toegevoegde waarde op en de prijs schommelt. Image credit: Owen Cliffe / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Bananenplantage in Ecuador
ZUID-AMERIKA · SAMENLEVING
Landbouw en grondbezit
Landbouw verschilt sterk: exportplantages (bananen in Ecuador, soja in Brazilië) naast kleine boerenbedrijven.
Oorzaken: natuurlijke omstandigheden, mondiale vraag naar exportproducten en het ontwikkelingsniveau.
Ook de grondbezitverhouding telt: wie bezit het land, en hoeveel?
Vaak bezit een kleine groep grootgrondbezitters veel land, terwijl veel boeren weinig of geen land hebben.
Syllabus: de verschillen in de landbouw hangen samen met natuurlijke omstandigheden, mondiale vraag naar exportproducten, het economisch ontwikkelingsniveau en de lokale machts- en grondbezitsverhoudingen. Laat leerlingen de vier factoren koppelen aan de foto: plantage voor export, veel kapitaal, weinig eigenaren. Veelgemaakte fout: alleen het klimaat noemen. Macht en grondbezit zijn sociaal-politieke verklaringen. Image credit: Dave Lonsdale / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
Waarom bestaan grote plantages naast kleine boerenbedrijfjes?
Kleine boeren telen liever geen exportgewassen
Op plantages valt altijd meer regen dan elders
Het land is zeer ongelijk verdeeld onder boeren
Plantages hoeven geen grond te kopen of te huren
Goed: de grondbezitverhouding en lokale machtsverhoudingen. Verwachte fout: een natuurlijke verklaring kiezen, terwijl plantage en kleine boer naast elkaar dezelfde omstandigheden kunnen hebben.
Zet het gevolg van een prijsdaling in de juiste volgorde
Een verticale keten van oorzaak naar gevolg. Veelgemaakte fout: de belastinginkomsten vóór de exportinkomsten zetten. Eerst daalt de export, dan pas de belasting.
ZUID-AMERIKA · SAMENLEVING
Lorenzcurve en Gini-coëfficiënt
De Lorenzcurve zet het cumulatieve percentage bevolking (arm naar rijk) uit tegen het cumulatieve percentage inkomen.
De diagonaal is volledige gelijkheid: de armste 50% heeft dan 50% van het inkomen.
Hoe verder de curve onder de diagonaal ligt, hoe ongelijker de verdeling.
De Gini-coëfficiënt drukt dat uit in één getal: 0 is volledig gelijk, 1 is maximaal ongelijk.
Zuid-Amerika behoort tot de regio's met de grootste inkomensongelijkheid ter wereld, tussen en binnen landen.
Syllabus: de tegenstellingen in welvaart en welzijn, zowel tussen als binnen landen, zijn groot (Gini-coëfficiënt/Lorenzcurve). Teken samen een curve op het bord. Veelgemaakte fouten: de percentages niet cumulatief lezen, en denken dat een hogere Gini-coëfficiënt meer gelijkheid betekent. Let op: sommige bronnen geven de Gini op een schaal van 0 tot 100.
Arm en rijk naast elkaar: zelfbouwwijk Paraisópolis en wijk Morumbi, São Paulo, 2015
ZUID-AMERIKA · SAMENLEVING
Gated communities en zelfbouwwijken
Binnen steden zijn de contrasten groot: gated communities (ommuurde, bewaakte wijken) naast zelfbouwwijken.
Zelfbouwwijken (favelas) ontstaan als mensen zelf huizen bouwen, vaak zonder vergunning of voorzieningen.
De informal city is het deel van de stad dat buiten de formele regels is gebouwd en georganiseerd.
Op de foto: Paraisópolis in São Paulo, vlak naast het welgestelde Morumbi.
Syllabus: de contrasten binnen steden zijn groot, met als uitersten de gated communities en zelfbouwwijken. Zelfbouwwijken heten in Brazilië favela's, in Argentinië villas (de omslagfoto toont Villa 31 in Buenos Aires). Vraag: welke dimensies zie je op de foto? Economisch (inkomen), sociaal-cultureel (veiligheid, voorzieningen) en demografisch (verstedelijking). Veelgemaakte fout: zelfbouwwijken gelijkstellen aan de informele sector; het gaat hier om wonen, niet om werk. Image credit: 2RPD2015 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Straatverkoper met koopwaar op een overdekte loopbrug van een BRT-station, Brazilië
ZUID-AMERIKA · SAMENLEVING
Informele sector en sociale mobiliteit
De informele sector is werk zonder contract, vergunning of belasting, zoals straatverkoop.
Veel mensen trekken naar de stad, maar er zijn te weinig formele banen.
Sociale mobiliteit: de kans om maatschappelijk op te klimmen, bijvoorbeeld met onderwijs.
Toch blijven de kansen ongelijk, onder meer door verschillen in onderwijs, netwerk en woonplaats.
Syllabus: de informele sector speelt in veel landen een grote rol; ondanks toenemende sociale mobiliteit zijn er grote welvaartsverschillen met bijbehorende verschillen in ontwikkelingskansen. Voordeel van de informele sector: inkomen en vangnet voor mensen zonder formele baan. Nadeel: geen belasting en geen sociale zekerheid. Veelgemaakte fout: informeel gelijkstellen aan illegaal of aan werkloos. Image credit: Jonas.Feitosa / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Vul in
De lijn van volledige gelijkheid in een Lorenzcurve is de diagonaal; hoe verder de curve daaronder ligt, hoe hoger de Gini-coëfficiënt is.
Verwachte fout: 'lager' invullen. Een grotere afstand tot de diagonaal betekent meer ongelijkheid en dus een hogere Gini.
Waarom is een straatverkoper informeel werk?
Goed antwoord: de verkoper werkt zonder contract, vergunning en belastingafdracht. Verwachte fout: zeggen dat hij werkloos of crimineel is.
Quechua-vrouwen in Cusco, Peru, 2012
ZUID-AMERIKA · SAMENLEVING
Een diverse bevolking
De bevolking is zeer divers: inheemse, Afrikaanse, Europese en Aziatische bevolkingsgroepen.
Etniciteit is het gevoel bij een volk te horen, door afkomst, taal en cultuur.
Inheemse groepen vormen in de Andes (bijvoorbeeld in Peru en Bolivië) een groot deel van de bevolking.
De grootte van de groepen en de mate van menging verschilt sterk per land.
Syllabus: de bevolking bestaat van oorsprong uit inheemse, Afrikaanse, Europese en Aziatische groepen; de grootte van de groepen en de mate van menging verschilt sterk per land. Vraag: waarom verschilt de samenstelling per land? (herkomst van de kolonisten, slavenhandel, migratie). Veelgemaakte fout: etniciteit gelijkstellen aan nationaliteit. Image credit: Rod Waddington / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
Wijk Liberdade in São Paulo, met Oost-Aziatische invloed zichtbaar in de straat
ZUID-AMERIKA · SAMENLEVING
Sociale en etnische verschillen
Afrikaanse afstammelingen zijn het talrijkst in Brazilië, als gevolg van de slavenhandel.
Aziatische groepen kwamen later; São Paulo heeft een grote Japanse gemeenschap.
In het dagelijks leven spelen sociale en etnische verschillen en racisme een grote rol.
Mensen van Afrikaanse en inheemse afkomst zijn gemiddeld vaker arm en hebben minder kansen.
Syllabus: in het dagelijks leven spelen sociale en etnische verschillen en racisme een grote rol. Leg het verband met de vorige blokken: ruimtelijke segregatie in steden, ongelijke kansen op onderwijs en werk. Veelgemaakte fout: denken dat menging van groepen betekent dat er geen racisme is. Image credit: Gaf.arq / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
ZUID-AMERIKA · SAMENLEVING
Polarisatie, corruptie en geweld
Politieke polarisatie: de samenleving valt uiteen in twee tegenover elkaar staande kampen.
Corruptie: macht misbruiken voor eigen gewin. Geld verdwijnt, vertrouwen daalt en investeringen blijven weg.
Cliëntelisme: politici geven gunsten of banen in ruil voor steun en stemmen.
Geweld, zoals bendegeweld en drugscriminaliteit, maakt wijken onveilig en schrikt investeerders af.
Samen belemmeren deze vier factoren de ontwikkeling van Zuid-Amerikaanse landen.
Syllabus: polarisatie, corruptie en geweld vormen belemmeringen in de ontwikkeling; cliëntelisme staat bij de begrippen. Dit is de politieke dimensie. Laat leerlingen een relatie leggen met eerdere dia's: corruptie en lage belastinginkomsten raken dezelfde onderwijs- en zorgbudgetten. Veelgemaakte fout: cliëntelisme zien als gewone dienstverlening.
Wat is cliëntelisme?
Burgers dienen een klacht in bij de overheid
Politici geven gunsten in ruil voor steun en stemmen
Een regering deelt haar macht met de provincies
Een land verkoopt grondstoffen aan vaste klanten
Goed: wederzijdse gunsten tussen politicus en kiezer. Verwachte fout: de laatste optie, door 'cliënt' als 'klant' te lezen.
Hoe belemmert corruptie de ontwikkeling?
Goed antwoord: geld voor onderwijs, zorg en infrastructuur verdwijnt, het vertrouwen in de overheid daalt en buitenlandse investeerders blijven weg, daardoor groeit de economie minder. Verwachte fout: alleen 'het is oneerlijk' zeggen, zonder gevolg voor ontwikkeling.
Wat vond je vandaag het lastigst?
Export en landbouw
Lorenzcurve en Gini-coëfficiënt
Steden en informele sector
Bevolking en politiek
Gebruik de uitslag om les 2 te starten: de examentraining oefent het lezen van een Lorenzcurve, het analyseren vanuit dimensies en het leggen van relaties.
Welk verband viel jou vandaag op?
Goede antwoorden leggen een verband tussen dimensies, bijvoorbeeld grondstofprijzen en belastinginkomsten, trek naar de stad en de informele sector, of grondbezit en armoede. Verwachte fout: twee kenmerken opsommen zonder uit te leggen hoe ze samenhangen.
ZUID-AMERIKA · SAMENLEVING
Begrippen (1/2)
exportpakket: de producten die een land uitvoert, in Zuid-Amerika vooral grondstoffen
grondbezitverhouding: de verdeling van het land over eigenaren, vaak zeer ongelijk
Gini-coëfficiënt/Lorenzcurve: maat en grafiek voor ongelijkheid: 0 is gelijk, 1 is maximaal ongelijk
zelfbouwwijken (favelas): wijken die bewoners zelf bouwen, vaak zonder vergunning of voorzieningen
informal city: het deel van de stad buiten de formele regels
Deze slide heeft geen instructies
ZUID-AMERIKA · SAMENLEVING
Begrippen (2/2)
informele sector: werk zonder contract, vergunning of belasting
sociale mobiliteit: de kans om maatschappelijk op te klimmen
etniciteit: het gevoel bij een volk te horen door afkomst, taal en cultuur
politieke polarisatie: een samenleving die uiteenvalt in twee tegenover elkaar staande kampen
cliëntelisme: gunsten of banen geven in ruil voor politieke steun
Deze slide heeft geen instructies