§6.1 Productie van voedsel (Nova 3 havo)

• newEditor
• Scheikunde
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 3

Introductie

Leerlingen leren hoe voedsel wordt geproduceerd en bewerkt, hoe bemesting werkt, waarom voedsel bederft en met welke methoden je het langer houdbaar maakt. Les bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie, hoofdstuk 6 Voeding en verzorging, paragraaf 6.1. Met startvraag, theorie, opdrachten Kennis en Toepassing, een verdieping en de checklist leerdoelen.

6

Voeding en verzorging

Paragraaf 6.1

Productie van voedsel

Een blik soep blijft jaren goed, verse soep na een paar dagen niet. Hoe krijgen we voedsel op ons bord en houden we het goed?

Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie

Les bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie, hoofdstuk 6 Voeding en verzorging, paragraaf 6.1 Productie van voedsel. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: W.carter, Wikimedia Commons (CC0)

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.1

6.1  Productie van voedsel

Leerdoelen

6.1.1

Je kunt uitleggen wat planten uit de bodem nodig hebben en hoe bemesting werkt.

6.1.2

Je kunt methoden noemen om voedsel te conserveren en uitleggen hoe ze werken.

6.1.3

Je kunt scheidingsmethoden herkennen in de productie van voedsel.

Practica en vaardigheden

V A A R D I G H E I D

Een productieproces in stappen beschrijven

De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.1

Foto: Kerem Delialioğlu (CC BY-SA 4.0)

Startvraag

Waarom blijft het goed?

Soep in een blik blijft jaren goed, verse soep niet. Wat is de belangrijkste reden?

A

Het metaal houdt de soep koud

B

In blik zit geen water

C

De soep is verhit en afgesloten

D

Er zit altijd conserveermiddel in

Laat eerst stemmen. Bij inblikken wordt de soep verhit, waardoor bacteriën worden gedood, en luchtdicht afgesloten zodat er geen nieuwe bij kunnen. Zo blijft de soep lang goed. Wie B kiest, denkt aan drogen: dat is een andere methode. Conserveermiddelen zijn niet altijd nodig bij blik. Image credit: Kerem Delialioğlu, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.1

Van akker naar bord

Foto: Bob Harvey (CC BY-SA 2.0)

Planten maken hun eigen voedsel uit water, koolstofdioxide en zonlicht. Uit de bodem halen ze ook voedingsstoffen: stikstof, fosfor en kalium.

Boeren voegen die toe met mest of kunstmest. Door de oogst verdwijnen die stoffen uit de bodem, dus moet je ze aanvullen.

Dit is een eerste kennismaking: de reactie van fotosynthese komt later. Kunstmest bevat stikstof, fosfor en kalium in een vorm die planten kunnen opnemen. Dieren eten planten en worden zelf voedsel. Op deze manier begint de voedselketen bij de bodem. Image credit: Bob Harvey, Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0) Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.1

Voedsel langer houdbaar maken

Bederf komt vooral door bacteriën en schimmels. Je werkt ze tegen.

Koelen en invriezen

Bacteriën groeien in de kou langzamer of staan stil.

Drogen en zouten

Bacteriën hebben water nodig. Drogen of zouten onttrekt dat.

Verhitten en afsluiten

Hitte doodt bacteriën, een luchtdichte verpakking houdt nieuwe weg.

Andere voorbeelden: inleggen in azijn (zuur), suikeren (jam), vacuüm verpakken. Alles komt op hetzelfde neer: bacteriën en schimmels laten groeien kan niet meer. Een gekoelde melk is niet steriel; hij blijft maar langer goed. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.1

Opdrachten Kennis

1

Waarom zet je melk in de koelkast?

A

Dan wordt melk dikker

B

Bacteriën groeien in de kou langzamer

C

Dan verdwijnt de smaak niet

D

Dan zijn alle bacteriën dood

Lage temperatuur remt de groei van bacteriën. Ze gaan niet dood: in de koelkast blijven ze bestaan en groeien ze langzaam. Pas bij verhitten gaan ze dood. Wie D kiest, verwart koelen met verhitten.

Vul de zinnen aan.

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.1

Opdrachten Kennis

2

Kunstmest bevat stikstof, fosfor en kalium.

Drogen werkt, want bacteriën hebben water nodig.

Bij pasteuriseren wordt voedsel kort verhit.

kalium

water

verhit

natrium

zuurstof

gekoeld

Kalium, water, verhit. Natrium zit in zout (keukenzout bevat natriumchloride) en is geen hoofdbestanddeel van kunstmest. Pasteuriseren is verhitten tot een temperatuur waarop veel bacteriën doodgaan.

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.1

Scheiden in de voedselindustrie

In een fabriek komen scheidingsmethoden uit hoofdstuk 1 terug:

• zeven: meel van grove delen scheiden

• filtreren: koffiedik uit de koffie halen

• centrifugeren: room uit melk halen

• indampen: zout uit zeewater of suiker uit suikersap winnen

Laat leerlingen per voorbeeld zeggen welk verschil in eigenschap de scheiding mogelijk maakt: deeltjesgrootte (zeven, filtreren), dichtheid (centrifugeren) en kookpunt (indampen). Vraag door: waarom wordt melk wel in een centrifuge ontroomd maar nooit gefilterd? Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.1

Opdrachten Toepassing

3

Een boer bemest te veel. Wat kan er gebeuren met het sloot- en grondwater?

A

Het water wordt helderder

B

De mest lost niet op in water

C

Planten gaan eerder dood

D

Nitraat en fosfaat spoelen mee, algen groeien

Overtollige voedingsstoffen spoelen uit naar het oppervlaktewater. Daar laten ze algen en waterplanten sterk groeien, wat tot zuurstoftekort en vissterfte kan leiden. Dit heet eutrofiëring. Daarom bestaan er regels voor bemesten.

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.1

Opdrachten Toepassing

4

Noem drie manieren om voedsel langer houdbaar te maken en zeg bij elk waarom het werkt.

Goede antwoorden: koelen of invriezen (bacteriën groeien langzamer), drogen of zouten (water onttrekken), verhitten en afsluiten (bacteriën doden, nieuwe buiten houden), inleggen in azijn (zuur remt groei), suikeren zoals bij jam (water gebonden). Eén goede reden per methode is genoeg.

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.1

Opdrachten Toepassing

★ 5

Verse melk wordt verhit tot ongeveer 72 °C, houdbare melk tot ongeveer 140 °C. Waarom blijft de laatste langer goed?

A

Meer bacteriën gaan bij hitte dood

B

Er zit meer vet in de melk

C

Houdbare melk is koud

D

De temperatuur voegt conserveermiddel toe

Bij pasteuriseren (ongeveer 72 °C, kort) gaan de meeste bacteriën dood, maar niet alle: gepasteuriseerde melk moet in de koelkast. Bij UHT (ongeveer 140 °C, enkele seconden) worden ook de hardnekkigste bacteriën en hun sporen gedood. Daarom is UHT-melk ongeopend maandenlang houdbaar.

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.1

V E R D I E P I N G

Van suikerbiet naar suiker

Zet de stappen van de suikerfabriek op volgorde.

1

het suikersap indampen tot stroop

2

bieten wassen en snijden tot snippers

3

suikerkristallen laten groeien

4

kristallen afscheiden en drogen

5

suiker uit de snippers lossen in heet water

Een mooi voorbeeld van scheidingsmethoden in de praktijk: extractie met heet water (suiker lost op), indampen en kristalliseren, daarna centrifugeren om de kristallen van de stroop te scheiden. Een groot deel van de Nederlandse suiker komt uit bieten, die in het najaar worden geoogst.

Hoofdstuk 6

Paragraaf 6.1

Checklist leerdoelen

Welk leerdoel vind je nog het lastigst?

1

6.1.1 Planten en bemesting

2

6.1.2 Voedsel conserveren

3

6.1.3 Scheiden in de voedselindustrie

4

Ik kan ze allemaal

In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.

6.1

Klik hier

voor meer kant-en-klare themalessen

Image credit: LessonUp