WERELD · GESCHIEDENIS
Globalisering en geopolitiek
Examenstof aardrijkskunde vwo
WERELD · GESCHIEDENIS
Globalisering en geopolitiek
Examenstof aardrijkskunde vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: B1 3a.1. Image credit: Alf van Beem / Wikimedia Commons, CC0
WERELD · GESCHIEDENIS
Wat ga je kunnen?
Ik kan globaliseringsprocessen sinds de koloniale periode beschrijven, de rol van hegemoniale staten en geopolitiek verklaren en de veranderende posities van landen in het wereldsysteem vergelijken.
Deze slide heeft geen instructies
Waarom is jouw telefoon, jas of auto niet in Nederland gemaakt?
Laat leerlingen woorden noemen en schrijf ze op een tijdlijn op het bord: koloniën, Koude Oorlog, fabrieken in Azië, China, handelsoorlog. Vraag: sinds wanneer is dit zo, en wie bepaalde de regels? Dat opent het eerste blok: globalisering heeft een geschiedenis en wordt gestuurd door machtige staten.
Spotprent over de Berlijnse Conferentie (1884-1885): Afrika wordt als taart verdeeld
WERELD · GESCHIEDENIS
Koloniale periode: imperialisme
Imperialisme: het streven van een land om zijn macht over andere gebieden uit te breiden.
Kolonialisme: een land bezet een gebied en bestuurt het, vaak voor grondstoffen en afzetmarkten.
Op de Berlijnse Conferentie (1884-1885) regelden Europese landen de kolonisatie van Afrika.
Europeanisering: Europese talen, wetten en cultuur werden in de koloniën verspreid.
Syllabus 3a.1: globaliseringsprocessen sinds de koloniale periode. De Berlijnse Conferentie liep van 15 november 1884 tot 26 februari 1885 en regelde Europese kolonisatie en handel in Afrika; er zaten geen Afrikaanse vertegenwoordigers aan tafel. De spotprent toont Afrika als taart. Europeanisering is een begrip uit de syllabus: de verspreiding van Europese cultuur, taal, religie en bestuur. Veelgemaakte fout: imperialisme en kolonialisme als hetzelfde zien. Imperialisme is het streven, kolonialisme het bezetten en besturen. Image credit: Anoniem / Wikimedia Commons, CC0
Kaart van het gekoloniseerde Afrika in 1912
WERELD · GESCHIEDENIS
Hegemonen en het wereldsysteem
Een hegemoniale staat heeft economisch, politiek en militair overwicht en bepaalt de spelregels.
Die rol ging van Nederland naar het Verenigd Koninkrijk en later naar de Verenigde Staten.
De koloniale grootmachten legden de basis van het centrum-periferiemodel van nu.
Het model werkt op alle schaalniveaus: ook binnen een centrumland ligt (semi)periferie.
Syllabus 3a.1: de rol van hegemoniale staten en mondiale centrum-periferieverhoudingen. Volgens de wereldsysteemtheorie ging de hegemonie in de afgelopen eeuwen van Nederland via het Verenigd Koninkrijk naar de Verenigde Staten. De kaart toont Afrika in 1912, bijna helemaal verdeeld onder Europese landen; de grenzen zijn nog zichtbaar op de huidige kaart. Het centrum-periferiemodel zelf is al behandeld in de les over ontwikkelingspeil; hier gaat het om de historische oorsprong. Veelgemaakte fout: denken dat de periferie pas na 1945 ontstond. Image credit: Harry H. Johnston / Wikimedia Commons, publiek domein
De Berlijnse Muur bij de Brandenburger Tor, het symbool van de verdeelde wereld
WERELD · GESCHIEDENIS
Dekolonisatie en een bipolaire wereld
Dekolonisatie: koloniën worden onafhankelijk, zoals India (1947) en Ghana (1957).
Na 1945 stonden de VS en de Sovjet-Unie tegenover elkaar: een bipolaire wereld.
Globalisering bleef tot de jaren 1980 vooral binnen (post)koloniale machtsrelaties.
Ex-koloniën bleven vaak grondstoffen leveren: neokolonialisme (economische afhankelijkheid).
Syllabus 3a.1: tot de jaren 1980 vond globalisering vooral plaats in de context van (post)koloniale machtsrelaties. India werd onafhankelijk in 1947 (Indian Independence Act); Ghana was in 1957 de eerste kolonie in Sub-Sahara-Afrika die onafhankelijk werd. De Berlijnse Muur (1961-1989) is het symbool van de bipolaire wereld; neokolonialisme komt in de syllabus onder de periode vanaf de jaren 1980 en wordt hier alvast genoemd. Veelgemaakte fout: denken dat dekolonisatie de afhankelijkheid beëindigde. Image credit: Thomas Roessler / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Wat kenmerkt globalisering tot de jaren 1980?
Ze verliep vooral via vrijhandelsverdragen en offshoring
Ze werd bepaald door opkomende economieën zoals China
Ze verliep vooral binnen (post)koloniale machtsrelaties
Ze verliep vooral tussen gelijkwaardige landen
Goed: de koloniale grootmachten bepaalden de handel. Vrijhandel en offshoring horen bij de periode vanaf de jaren 1980, China bij de jaren 2010.
Vul in: koloniale begrippen
Een land dat zijn macht uitbreidt voert imperialisme; het bezetten en besturen van een gebied heet kolonialisme en daarna volgt vaak dekolonisatie, waarbij het gebied onafhankelijk wordt.
Veelgemaakte fout: imperialisme en kolonialisme omdraaien. Imperialisme is het streven naar macht, kolonialisme het feitelijk bezetten en besturen.
WERELD · GESCHIEDENIS
Neoliberalisme en een unipolaire wereld
Neoliberalisme: minder overheid, meer markt, vrijhandel en privatisering.
Vrijhandelsverdragen haalden handelsbelemmeringen weg, zodat goederen en kapitaal vrij stroomden.
Met de val van de Sovjet-Unie (1991) bleven de VS als enige grootmacht over: unipolair.
De VS en hun bondgenoten bepaalden grotendeels de regels van de wereldeconomie.
Syllabus 3a.1: vanaf de jaren 1980 maakten vrijhandelsverdragen en offshoring globalisering verder mogelijk. De Sovjet-Unie werd formeel ontbonden op 26 december 1991. Neoliberalisme is een economische denkrichting: een kleine rol voor de overheid en vertrouwen in de markt. Handelsbelemmeringen zijn bijvoorbeeld invoerrechten en quota. Veelgemaakte fout: unipolair betekent niet dat de VS alles kunnen bepalen, maar dat er geen tegenmacht van gelijke omvang is.
Hoogbouw in Shenzhen (China), sinds de jaren 1980 een speciale economische zone
WERELD · GESCHIEDENIS
Offshoring en de global shift
Offshoring: een bedrijf verplaatst productie naar het buitenland, vaak naar lage-lonenlanden.
Outsourcing: werk uitbesteden aan een ander bedrijf, in eigen land of daarbuiten.
Global shift: de industrie verschuift van het centrum naar Oost-Azië en andere regio's.
Zo veranderde de internationale arbeidsverdeling: Azië maakt, het centrum ontwerpt en verkoopt.
Syllabus 3a.1: verschuiving in de internationale arbeidsverdeling, global shift. Shenzhen werd begin jaren 1980 de eerste speciale economische zone van China, dichtbij Hongkong, en trok buitenlandse investeringen en migranten aan. Offshoring is het verplaatsen van een bedrijfsproces naar een ander land; outsourcing is uitbesteden, ook binnen het eigen land mogelijk. Veelgemaakte fout: offshoring en outsourcing door elkaar halen. Image credit: Fumikas Sagisavas / Wikimedia Commons, CC0
Het verlaten Michigan Central Station in Detroit (Verenigde Staten), 2010
WERELD · GESCHIEDENIS
Nieuwe industrielanden en de-industrialisatie
Nieuwe industrielanden groeiden snel: eerst Hongkong, Singapore, Zuid-Korea en Taiwan.
Deze Pacific Rim-landen werden semi-periferie of zelfs centrum, daarna volgde China.
In oude industrielanden verdween industriewerk: de-industrialisatie.
Gevolg: werkloosheid en krimp in oude industriegebieden, zoals rond Detroit.
Syllabus 3a.1: nieuwe industrielanden, Pacific Rim, de-industrialisatie. Hongkong, Singapore, Zuid-Korea en Taiwan staan bekend als de Aziatische tijgers. De foto toont het verlaten Michigan Central Station in Detroit, een stad die het autoverval en industrieverlies symboliseert. De-industrialisatie komt ook door automatisering, niet alleen door offshoring. Veelgemaakte fout: denken dat alle banen naar het buitenland gingen. Image credit: Albert duce / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Leg uit waarom offshoring leidde tot de-industrialisatie in oude industrielanden.
Goed antwoord: bedrijven verplaatsten productie naar lage-lonenlanden (global shift), waardoor in het centrum fabrieken sloten en industriebanen verdwenen; de regio kreeg werkloosheid en krimp. Verwachte fout: alleen 'banen gaan weg' zonder het verband met lonen, vrijhandel en de verschuiving van de arbeidsverdeling.
Passagierstrein op de spoorlijn Mombasa-Nairobi in Kenia
WERELD · GESCHIEDENIS
De opkomst van China
China werd de fabriek van de wereld en daarna een investeerder en grootmacht.
Chinese MNO's investeren steeds meer in het buitenland, bijvoorbeeld in Afrika en Azië.
De Nieuwe Zijderoute (sinds 2013) bouwt havens, spoorwegen en wegen in tientallen landen.
De wereld wordt multipolair: naast de VS speelt ook China een leidende rol.
Syllabus 3a.1: vanaf de jaren 2010 spelen de opkomst van China en nationalistische bewegingen een grotere rol. De Nieuwe Zijderoute (Belt and Road Initiative) werd in 2013 door Xi Jinping aangekondigd tijdens een bezoek aan Kazachstan. De foto toont de spoorlijn Mombasa-Nairobi in Kenia, een Chinees gefinancierd en gebouwd project; leerlingen kunnen zoeken naar wie profiteert. Veelgemaakte fout: de Nieuwe Zijderoute alleen als één weg zien; het zijn spoor-, weg-, haven- en energieprojecten. Image credit: TTC dude / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
WERELD · GESCHIEDENIS
Nationalisme, handelsbelemmeringen, reshoring
Na de crises kwam er meer aandacht voor de negatieve effecten van globalisering.
Nationalistische bewegingen in centrumlanden willen minder open grenzen en meer eigen beleid.
Handelsbelemmeringen keren terug: invoerheffingen, bijvoorbeeld in de handelsoorlog VS-China (2018).
Reshoring: bedrijven halen productie terug naar het thuisland of dichter bij huis.
Syllabus 3a.1: nationalistische bewegingen, negatieve effecten van globalisering, handelsbelemmeringen, reshoring. De handelsoorlog begon in januari 2018 toen de VS invoerheffingen op Chinese producten invoerden. Brexit past hierbij: het Verenigd Koninkrijk stemde in 2016 voor vertrek uit de EU en verliet de unie op 31 januari 2020. Veelgemaakte fout: denken dat globalisering is gestopt; handel groeit nog steeds, maar de regels en richting veranderen.
Het Europees Parlement in Straatsburg (Frankrijk), 2015
WERELD · GESCHIEDENIS
Geopolitiek en de Europese Unie
Geopolitiek: grootmachten zetten economische, politieke en militaire middelen in voor invloed.
Voorbeelden: investeringen en leningen, handelssancties, bondgenootschappen en militaire macht.
Handels- en investeringsstromen lopen vooral tussen de drie centra: Noord-Amerika, Europa en Oost-Azië.
De EU zoekt haar positie tussen de VS, China en Rusland.
Syllabus 3a.1: geopolitiek en de positie van de EU tussen China, Rusland en de VS. De drie mondiale centrumgebieden worden in de literatuur vaak genoemd als Noord-Amerika, Europa en Oost-Azië (de triade); gebruik de indeling van je eigen methode. Opkomende economieën en hun MNO's krijgen een groter aandeel. Veelgemaakte fout: geopolitiek alleen als militair zien; economische middelen zijn minstens zo belangrijk. Image credit: Mehr Demokratie / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
Zet de periodes op volgorde, van vroeg naar laat
Goed: koloniaal, bipolair (na 1945), neoliberaal en unipolair (vanaf de jaren 1980, vooral na 1991), multipolair (vanaf de jaren 2010). Veelgemaakte fout: bipolair en unipolair omdraaien.
Welke term hoort bij het zoeken van de EU naar haar positie in de wereld?
Dekolonisatie in een bipolaire wereld
Neokolonialisme in een unipolaire wereld
Geopolitiek in een multipolaire wereld
De-industrialisatie in een koloniale wereld
Goed: de EU moet zich verhouden tot meerdere machten (VS, China, Rusland). De andere opties noemen een passend begrip met een verkeerde periode.
Wat vond je vandaag het lastigst?
Koloniale periode en hegemonen
Bipolair, unipolair en multipolair
Offshoring, global shift en de-industrialisatie
Nieuwe Zijderoute en geopolitiek
Gebruik de uitslag om les 2 te starten: begin bij het onderdeel dat de meeste stemmen krijgt.
Welke grootmacht bepaalde de regels van de wereldeconomie en hoe veranderde dat?
Goed antwoord: eerst Europese koloniale mogendheden (Nederland, later het Verenigd Koninkrijk), na 1945 de VS, na 1991 unipolair, vanaf de jaren 2010 multipolair met de opkomst van China. Verwachte fout: één grootmacht noemen zonder de verschuiving in de tijd.
WERELD · GESCHIEDENIS
Begrippen (1/2)
hegemoniale staat: land met economisch, politiek en militair overwicht
imperialisme en kolonialisme: streven naar macht, en het bezetten en besturen van een gebied
dekolonisatie: een kolonie wordt onafhankelijk
bipolaire en unipolaire wereld: twee grootmachten (VS en Sovjet-Unie), later alleen de VS
multipolaire wereld: meerdere grootmachten, zoals VS, China en de EU
Deze slide heeft geen instructies
WERELD · GESCHIEDENIS
Begrippen (2/2)
neoliberalisme en vrijhandel: meer markt, minder handelsbelemmeringen
offshoring en global shift: productie verplaatst naar het buitenland, industrie verschuift naar Azië
nieuwe industrielanden en Pacific Rim: snel gegroeide industrielanden, eerst in Oost-Azië
de-industrialisatie: afname van industriewerk in oude industrielanden
geopolitiek en Nieuwe Zijderoute: machtspolitiek met economische en militaire middelen, zoals Chinese infrastructuurprojecten
Deze slide heeft geen instructies