Verlichting 1650-1789 (Geschiedenis vwo), les 2: Examentraining

• newEditor
• Geschiedenis
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Introductie

Oefen examenvragen over oorzaken en gevolgen, standplaatsgebondenheid, bruikbaarheid van bronnen en continuïteit en verandering, toegepast op verlichte ideeën en vorsten.

VERLICHTING · 1650-1789

Examentraining

Verlichting 1650-1789: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Joseph Wright of Derby / Wikimedia Commons, publiek domein

VERLICHTING · 1650-1789

Wat ga je kunnen?

Ik kan examenvragen over de ideeën van de Verlichting (1650-1789) beantwoorden met oorzaken en gevolgen, standplaats, bronnen en verandering.

VERLICHTING · 1650-1789

Zo pak je een examenvraag aan

• 1. Lees: wat is de vraagstelling en welke bron of situatie krijg je?

• 2. Zoek: welk begrip of welke denker uit de stof past erbij?

• 3. Beredeneer: onderbouw met de situatie en benoem het soort oorzaak, de standplaats of de verandering

VERLICHTING · 1650-1789

Vraagtype 1: oorzaken en gevolgen

• Onderscheid aanleiding en diepere oorzaak, direct en indirect, korte en lange termijn

• Soorten: politiek-bestuurlijk, sociaaleconomisch en cultureel-mentaal

Newtons natuurwetten leidden tot debat over godsdienst. Wat voor gevolg is dat?

A

Politiek-bestuurlijk gevolg op korte termijn

B

Sociaaleconomisch gevolg van de handel

C

Directe aanleiding voor het absolutisme

D

Cultureel-mentaal gevolg van een nieuwe ontdekking

Het ging om denken over geloof: cultureel-mentaal. Verwachte fout: politiek-bestuurlijk, omdat vorsten ook meespeelden.

Noem een oorzaak van de wetenschappelijke revolutie.

Goed: ontdekkingsreizen, ambachtelijke technieken, humanistische tekstanalyse, het rationalisme van Descartes of het empirisme van Locke. Verwachte fout: de Franse Revolutie, die kwam later.

VERLICHTING · 1650-1789

Vraagtype 2: standplaatsgebondenheid

• Verklaar gedrag vanuit de kennis en waarden van de mensen toen en daar

• Let op waardesystemen, belangen, kennis en de positie van de groep of persoon

Frederik II schreef met Voltaire, maar deelde zijn macht niet. Hoe verklaar je dat?

A

Hij kende de ideeën van Voltaire niet echt

B

Hervormen versterkte zijn staat zonder macht te delen

C

Hij vond dat het volk zelf moest regeren

D

Het volk dwong hem de macht te houden

Standplaats: voor een vorst was verlichte hervorming een middel om zijn staat sterker te maken. Verwachte fout: terugredeneren vanuit onze democratische waarden.

Waarom verbood Lodewijk XIV het protestantisme?

Goed: voor hem hoorde bij één vorst één geloof (eenheid, centralisatie, droit divin). Verwachte fout: antwoorden vanuit het idee van godsdienstvrijheid van nu.

Een avond in de salon van Madame Geoffrin in Parijs, negentiende-eeuws schilderij van Lemonnier

VERLICHTING · 1650-1789

Vraagtype 3: bruikbaarheid van bronnen

• Weeg de betrouwbaarheid af: wie maakte de bron, wanneer en met welk doel?

• Kijk ook naar representativiteit: is de bron typerend voor de hele groep of periode?

Image credit: Anicet Charles Gabriel Lemonnier / Wikimedia Commons, publiek domein

Een censor noemt de Encyclopédie gevaarlijk. Wat beperkt de bron?

A

Een censor kent de Encyclopédie niet

B

Bronnen van tegenstanders zijn altijd waardeloos

C

Hij beoordeelt het werk vanuit zijn opdracht te bewaken

D

Een bron uit de 18e eeuw is onbetrouwbaar

Het doel en de positie van de maker: een censor bewaakte. De bron is niet waardeloos, wel eenzijdig. Verwachte fout: de bron waardeloos noemen.

Parijse salon op doek: representatief?

Goed: nee, het toont één elitair gezelschap in Parijs; de publieke opinie was breder. Let ook op dat het schilderij negentiende-eeuws is. Verwachte fout: alleen betrouwbaarheid bespreken.

VERLICHTING · 1650-1789

Vraagtype 4: continuïteit en verandering

• Verandering heeft een tempo (snel of langzaam), een duur (kort of lang) en een schaal (klein of groot)

• Let ook op wat gelijk bleef: dat is continuïteit

Vorsten hervormden, maar de standenmaatschappij bleef. Wat is dat?

A

Continuïteit: het ancien régime bleef bestaan

B

Snelle verandering op grote schaal

C

Een keerpunt dat het absolutisme beëindigde

D

Verandering door de publieke opinie alleen

Verlicht absolutisme veranderde bestuur maar liet het ancien régime intact. Verwachte fout: dit een keerpunt noemen.

Wat veranderde in het denken over gezag en traditie?

Goed: gezag en traditie moesten voortaan redelijk zijn en getoetst worden aan het verstand. Verwachte fout: alleen beschrijven wat de wetenschappelijke revolutie was.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Oorzaken en gevolgen

2

Standplaatsgebondenheid

3

Bruikbaarheid van bronnen

4

Continuïteit en verandering

VERLICHTING · 1650-1789

Tips voor op het examen

• Gebruik de begrippen uit de stof: noem de denker én het begrip erbij

• Bij een bron: vraag wie, wanneer en waarom, en of de bron typerend is

• Bij verandering: benoem tempo, duur en schaal, en ook wat gelijk bleef