Marktvormen en marktmacht (Economie havo), les 1: Uitleg

CONCEPT MARKT · MARKTVORMEN

Marktvormen en marktmacht

Examenstof economie havo

1 / 23
volgende
Slide 1: Slide
newEditorEconomieMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4,5

In deze les zitten 23 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Uitleg van marktkenmerken en marktvormen, prijsnemer en prijszetter, prijsdiscriminatie met afromen van consumentensurplus, productdifferentiatie en duopolie.

Onderdelen in deze les

CONCEPT MARKT · MARKTVORMEN

Marktvormen en marktmacht

Examenstof economie havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: D4, D7.5-7.8. Image credit: Fons Heijnsbroek / Wikimedia Commons, CC0

CONCEPT MARKT · MARKTVORMEN

Wat ga je kunnen?

Ik kan marktvormen indelen aan de hand van marktkenmerken en uitleggen hoe prijsdiscriminatie, productdifferentiatie en duopolie werken.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden komen bij je op bij: maar een bedrijf verkoopt het product?

Verwacht: monopolie, geen keuze, duur, concurrentie, vergunning, de enige, macht. Groepeer rond het aantal aanbieders en marktmacht; die twee lijnen werken we in deze les uit.

CONCEPT MARKT · MARKTVORMEN

Fruitkraam op de Albert Cuypmarkt in Amsterdam (2023)

Marktkenmerken

  • Een marktvorm beschrijf je met marktkenmerken: wie koopt, wie verkoopt en wat is het product?

  • Je telt het aantal vragers en het aantal aanbieders; het goed is homogeen of heterogeen.

  • Toetredingsbarrières: drempels voor nieuwe aanbieders. Transparantie: iedereen kent de prijzen.

  • Marktaandeel is het deel van de verkoop van een aanbieder; marktmacht is invloed op de prijs.

Syllabus D4.1. Homogeen goed: alle aanbieders verkopen in feite hetzelfde (tulpen, graan). Heterogeen goed: producten verschillen (merk, kwaliteit, service). Bij een fruitkraam op de markt is het product vaak vrijwel gelijk en zijn de prijzen goed zichtbaar. Veelgemaakte fout: marktmacht en marktaandeel door elkaar halen; marktaandeel is een percentage van de verkoop, marktmacht is de invloed op de prijs. Image credit: Fons Heijnsbroek / Wikimedia Commons, CC0

CONCEPT MARKT · MARKTVORMEN

Filiaal van Jumbo, een van de grote supermarktketens in Nederland

Volledige en onvolledige mededinging

  • Volledige mededinging: veel aanbieders, homogeen goed, geen toetredingsbarrières, hoge transparantie.

  • Monopolistische concurrentie: veel aanbieders met een heterogeen goed en weinig toetredingsbarrières.

  • Oligopolie: weinig aanbieders met grote marktaandelen; een duopolie heeft precies twee aanbieders.

  • Monopolie: een aanbieder en hoge toetredingsbarrières. De rest is onvolledige mededinging.

Syllabus D4.2. Volkomen concurrentie heet in de syllabus ook volledige mededinging; onvolkomen concurrentie heet onvolledige mededinging. Bij de supermarkten hebben in Nederland enkele grote ketens samen een groot marktaandeel: een voorbeeld van een oligopolie. Veelgemaakte fout: een duopolie als losse marktvorm zien; het is een oligopolie met precies twee aanbieders. Image credit: Maurits90 / Wikimedia Commons, publiek domein

CONCEPT MARKT · MARKTVORMEN

Prijsnemer of prijszetter?

  • Zonder marktmacht neem je de marktprijs over: een prijsnemer. Met marktmacht bepaal je de prijs zelf: een prijszetter.

  • Een prijsnemer is een hoeveelheidsaanpasser: hij kiest alleen hoeveel hij aanbiedt. Dat past bij volledige mededinging.

  • Een monopolist is prijszetter: hij kiest een punt op de vraaglijn. Hogere prijs betekent minder afzet.

  • Bij monopolistische concurrentie, oligopolie en duopolie ben je beperkt prijszetter: concurrenten beperken je.

Syllabus D4.3. Op een markt met volledige mededinging ligt de prijs vast door vraag en aanbod; een aanbieder die meer vraagt, verkoopt niets. Veelgemaakte fout: denken dat een monopolist elke prijs kan vragen. Hij kiest een punt op de vraaglijn: de prijs en de afzet kan hij niet allebei vrij kiezen.

Video: Vier marktvormen (havo/vwo), Economiewijzer.com. Kijkvraag: noteer bij elke marktvorm het aantal aanbieders en of het goed homogeen of heterogeen is. Let op: de video noemt volledige mededinging volkomen concurrentie. Duopolie en prijsdiscriminatie komen er niet in voor; die staan in de dia's hierna.

Veel bakkers met elk eigen brood; vrij toetreden. Welke marktvorm?

A

Monopolistische concurrentie

B

Volledige mededinging

C

Oligopolie

D

Monopolie

Veel aanbieders, heterogeen goed (eigen brood), weinig toetredingsbarrières: monopolistische concurrentie. Verwachte fout: volledige mededinging kiezen omdat er veel aanbieders zijn; het goed is hier niet homogeen.

Vul in

Een toetredingsbarrière houdt nieuwe aanbieders buiten; bij een homogeen goed zijn de producten van alle aanbieders gelijk aan elkaar.

toetredingsbarrière
homogeen goed
gelijk
transparantie
heterogeen goed

Toetredingsbarrière en homogeen goed zijn marktkenmerken uit D4.1. Verwachte fout: heterogeen en homogeen omdraaien.

CONCEPT MARKT · MARKTVORMEN

Watertoren in Zwijndrecht: drinkwater is een voorbeeld van een regionaal monopolie

Monopolie en marktmacht

  • Een monopolist is de enige aanbieder: de vraaglijn van de markt is zijn eigen vraaglijn.

  • Toetredingsbarrières, zoals een vergunning of hoge startkosten, houden nieuwe aanbieders buiten.

  • Met veel marktmacht is hij prijszetter en kiest hij een prijs en afzet op de vraaglijn.

  • Voorbeeld: een regionaal drinkwaterbedrijf, want in zijn regio is er geen andere aanbieder.

Drinkwater is in Nederland per regio belegd bij een bedrijf, waardoor kopers geen keuze hebben. Een monopolist stelt zijn eigen doel (meestal winst); hoe hij dat kiest komt in het onderwerp producentengedrag en winst aan bod. Hier gaat het om marktmacht en wat die mogelijk maakt, namelijk prijsdiscriminatie. Image credit: ednl from Utrecht / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

CONCEPT MARKT · MARKTVORMEN

Kaartjes kopen bij een bioscoop, waar vaak verschillende tarieven gelden

Prijsdiscriminatie

  • Prijsdiscriminatie is hetzelfde product tegen verschillende prijzen aan verschillende groepen kopers.

  • Groepen hebben een andere betalingsbereidheid: wat ze maximaal willen betalen.

  • Voorwaarden: marktmacht, groepen die je kunt scheiden en geen doorverkoop tussen de groepen.

  • Doel: een hogere opbrengst en winst dan met een prijs voor iedereen.

Syllabus D7.5, alleen verbaal en grafisch. Voorbeelden: korting voor studenten of ouderen, dag- en avondtarief. Het product is hetzelfde, het verschil in prijs komt niet door verschil in kosten. Veelgemaakte fout: elk prijsverschil prijsdiscriminatie noemen; een duurdere versie van een product is dat niet. Image credit: Infrogmation of New Orleans / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

CONCEPT MARKT · MARKTVORMEN

Prijs 8 voor de eerste 20 kopers, prijs 4 voor de rest

Het consumentensurplus afromen

  • Eerst een prijs van 4 euro voor iedereen: er worden 60 kaartjes per avond verkocht.

  • De eerste 20 kopers willen veel meer betalen. Zij betalen nu een hoge prijs van 8 euro.

  • De gele rechthoek is het afgeroomde consumentensurplus: de monopolist afroomt dit deel.

  • De blauwe driehoeken blijven bij de kopers: dat is het resterende consumentensurplus.

Syllabus D7.6, alleen verbaal en grafisch. Verzonnen voorbeeld met Qv = -10P + 100. De eerste 20 kopers hebben een betalingsbereidheid van minstens 8 euro. Rechthoek: 20 kopers die elk 4 euro meer betalen dan bij de eenheidsprijs. Rest: bovenste driehoek (kopers tot 20) en de driehoek tussen de prijs 8 en 4 voor de overige 40 kopers. Veelgemaakte fout: het hele consumentensurplus afromen; hier gaat een deel naar de aanbieder. Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0

Welke voorwaarde is nodig voor prijsdiscriminatie?

A

De aanbieder heeft geen enkele marktmacht

B

Doorverkoop tussen de groepen is niet mogelijk

C

Alle kopers willen precies evenveel betalen

D

Er zijn geen toetredingsbarrières

Zonder marktmacht moet de aanbieder de marktprijs volgen; met doorverkoop kopen de groepen bij elkaar. Verwachte fout: geen toetredingsbarrières kiezen omdat dat bij concurrentie hoort.

Zet op volgorde: prijsdiscriminatie

1

Zijn opbrengst en winst stijgen

2

Groepen willen verschillend veel betalen

3

Hij vraagt de ene groep een hogere prijs

4

Het consumentensurplus wordt deels afgeroomd

Oorzaak (verschil in betalingsbereidheid), maatregel, effect op het surplus, effect op de winst. Verwachte fout: het afromen voor de hogere prijs zetten.

CONCEPT MARKT · MARKTVORMEN

Kapsalon: elke aanbieder geeft zijn eigen sfeer en stijl mee

Productdifferentiatie

  • Monopolistische concurrentie: veel aanbieders met een heterogeen goed, zoals kappers en restaurants.

  • Productdifferentiatie: je product anders maken door kwaliteit, merk, uiterlijk of service.

  • Klanten krijgen een voorkeur: de aanbieder krijgt meer marktmacht en is beperkt prijszetter.

  • Doel: meer winst of een groter marktaandeel door trouwe klanten.

Syllabus D7.7, alleen verbaal (niet grafisch of rekenkundig). Een kapper met eigen stijl, gezellige sfeer of vaste stylist maakt zijn product anders dan dat van de buurman. Daardoor reageren klanten minder op kleine prijsverschillen. Veelgemaakte fout: productdifferentiatie verwarren met prijsdiscriminatie; bij productdifferentiatie verschilt het product, niet de prijs voor dezelfde kopers. Image credit: Daquella manera / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

CONCEPT MARKT · MARKTVORMEN

Reclames van Coca-Cola en Pepsi, de twee grote namen op de colamarkt

Duopolie

  • In een duopolie zijn er twee aanbieders: elk heeft een groot marktaandeel en veel marktmacht.

  • Hun winst hangt af van de keuze van de ander: ze zijn van elkaar afhankelijk.

  • Verlaagt de een zijn prijs, dan verliest de ander kopers en reageert vaak met een lagere prijs.

  • Voorbeeld: de colamarkt met Coca-Cola en Pepsi, vaak genoemd als duopolie.

Syllabus D7.8, alleen verbaal en grafisch. Wat een duopolist het beste kan doen, hangt af van wat de ander doet. Samen een hoge prijs afspreken kan voor beiden gunstig zijn, maar prijsafspraken (een kartel) zijn verboden en elk heeft de prikkel om af te wijken. De colamarkt is een bekend voorbeeld; het gaat om het principe. Image credit: Andrew Filer / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

CONCEPT MARKT · MARKTVORMEN

Winst per dag (x 100 euro) van twee bakkers bij hoge of lage prijs

Simultaan en sequentieel

  • Simultaan spel: beide kiezen tegelijk, zonder de keuze van de ander te kennen.

  • Beide bakkers kiezen hoge of lage prijs. Lage prijs levert altijd meer op: een dominante strategie.

  • Beide kiezen laag: 30 en 30, terwijl 50 en 50 kon. Dit heet een gevangenendilemma.

  • Sequentieel spel: de een kiest eerst, de ander ziet dat en reageert daarop.

Koppeling met het onderwerp speltheorie (F1). Controle van de matrix: als B hoog kiest, krijgt A bij laag 70 en bij hoog 50; als B laag kiest, krijgt A bij laag 30 en bij hoog 20. Lage prijs is dus altijd beter voor A, en door de symmetrie ook voor B. De opbrengsten zijn winst per dag in honderden euro. Veelgemaakte fout: denken dat beiden hoog kiezen omdat 50 en 50 het beste is voor beiden; zonder afspraak is dat geen uitkomst. Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0

Welke maatregel is productdifferentiatie?

A

Een kapper die kinderen een lagere prijs rekent

B

Een kapper die alle prijzen met 5 procent verlaagt

C

Twee kappers die samen de prijzen afspreken

D

Een kapper met een eigen stijl en sfeer in de salon

Het product wordt anders gemaakt. Het tweede antwoord is prijsdiscriminatie, het vierde een kartel. Verwachte fout: prijsdiscriminatie kiezen.

Waarom let een duopolist op zijn concurrent?

Goed antwoord: er zijn maar twee aanbieders, dus de winst van de een hangt af van de keuze (prijs) van de ander; de ander reageert op wat jij doet. Verwachte fout: alleen noemen dat ze concurreren, zonder de afhankelijkheid.

Wat vond je het lastigst in deze les?

1

Marktvormen indelen

2

Prijsnemer of prijszetter

3

Prijsdiscriminatie en afromen

4

Duopolie en simultaan spel

Gebruik de uitkomst om de examentraining te sturen.

Waarom geeft prijsdiscriminatie meer winst?

Goed antwoord: de monopolist rekent groepen met een hoge betalingsbereidheid een hogere prijs en roomt zo een deel van het consumentensurplus af, zonder de andere groep te verliezen.

CONCEPT MARKT · MARKTVORMEN

Begrippen (1/2)

  • marktkenmerken: Aantal vragers en aanbieders, homogeen of heterogeen goed, toetredingsbarrières, transparantie en marktaandeel.

  • toetredingsbarrière: Een drempel die nieuwe aanbieders buiten de markt houdt.

  • marktmacht: De mate waarin een aanbieder invloed heeft op de prijs.

  • volledige mededinging: Veel aanbieders van een homogeen goed, geen toetredingsbarrières en hoge transparantie.

  • monopolistische concurrentie: Veel aanbieders met een heterogeen goed en weinig toetredingsbarrières.

Deze slide heeft geen instructies

CONCEPT MARKT · MARKTVORMEN

Begrippen (2/2)

  • oligopolie en duopolie: Weinig aanbieders met grote marktaandelen; bij een duopolie zijn het er precies twee.

  • monopolie: Een aanbieder met hoge toetredingsbarrières en veel marktmacht.

  • prijsnemer en prijszetter: Een prijsnemer past alleen zijn hoeveelheid aan; een prijszetter bepaalt (beperkt) zelf de prijs.

  • prijsdiscriminatie: Hetzelfde product tegen verschillende prijzen aan verschillende groepen; zo roomt een monopolist consumentensurplus af.

  • productdifferentiatie: Je product anders maken dan dat van de concurrent om klanten aan je te binden.

Deze slide heeft geen instructies