platentektoniek vereenvoudigde versie
Hoofdstuk 4
platentektoniek
Lesduur is: 100 minOnderdelen in deze les
Hoofdstuk 4
platentektoniek
Inwendige structuur van de aarde
de chemische samenstelling
de fysische eigenschappen.
Isostasie
De lithosfeer heeft een kleinere massadichtheid (ρ) dan de asthenosfeer, die eronder ligt. Daardoor kan de lithosfeer op en neer bewegen naargelang er meer of minder massa aanwezig is. = isostasie.
Als er op een bepaalde plaats massa op de lithosfeer bijkomt (zoals ijskappen tijdens een ijstijd), dan zakt de lithosfeer in de asthenosfeer.
Als er op een bepaalde plaats massa uit de lithosfeer verdwijnt (zoals bij smeltende ijskappen tijdens een tussenijstijd), dan rijst de lithosfeer omhoog.
4.2 mechanisme van platentectoniek
1 een algemeen beeld van de belangrijkste aardplaten onthouden.
2 de atlas toepassen om een regio aan een aardplaat te koppelen.
3 het ontstaan van aardplaten verklaren.
1- de verschillende plaatbewegingen te benoemen.
2- uitleggen wat elke soort plaatbeweging inhoudt.
3- de gevolgen van elke soort plaatbeweging te benoemen.
4- uitleggen hoe de verschillende gevolgen van elke soort plaatbeweging ontstaan.
Oostkust Africa en West kust Zuid-Amerika
Een vroege geschiedenis: fossielen
geologische bewijzen
Pangea
De lithosfeer is verdeeld in verschillende platen
Van continentendrift naar platentektoniek
Het oude model van continentendrift wordt vandaag niet meer gebruikt.
Nieuwe inzichten hebben geleid tot het model van platentektoniek.
Platenkaarten in de atlas
De lithosfeer is verdeeld in grote en kleine platen.
In de atlas vind je kaarten met hoofd- en deelplaten.
Deze platen bewegen en veroorzaken geologische activiteit.
België:
Turkije:
Sri Lanka:
Noord-Korea:
Brazilië:
Madagaskar:
Maleisië:
Euraziatische plaat
Anatolische plaat
Indische plaat
Amurplaat
Sundaplaat
Zuid-Amerikaanse plaat
Somalische plaat
Ontstaan van platen
Convectiestromen
Openbreken van Pangaea
Rol van de zwaartekracht
Diepere lagen, hogere temperatuur
Hoe dieper je in de aarde gaat:
Hoe hoger de temperatuur
Hoe hoger de druk
Hierdoor ontstaan convectiestromen in de mantel
convectiestromen= Bewegingen van gas of vloeistof door temperatuurverschil
Warme delen stijgen op en koude delen zakken
➡️ Hierdoor ontstaat circulatie
Hotspots en gloeipunten
Waar een mantelpluim tegen de lithosfeer duwt:
➡️ Aardkorst wordt omhoog geduwd (midoceanische rug )
➡️ Kan scheuren
Zo’n plaats heet een hotspot of gloeipunt
Als een breuk zich verder zet met drie armen, ontstaat:
➡️ een riftster
Zo ontstaan nieuwe lithosfeerplaten
Openbreken van Pangaea
Van riftster naar slenk
Armen van verschillende riftsterren kunnen met elkaar verbonden raken.
Daardoor ontstaat er een slenk: Een langgerekte, verzakte zone in de aardkorst.
Dit is het begin van een plaatbreuk.
Openbreken van Pangaea
Breken van de lithosfeer
Door de spanning in de slenk scheurt de lithosfeer open.
De lithosfeer breekt in meerdere platen.
Die platen bewegen weg van elkaar → divergerende platen.
Vorming van nieuwe oceaan(bodem)
De onderliggende mantel komt bloot te liggen.
Magma stijgt op en stolt tot basalt.
Dat is de nieuwe oceanische korst = basalt
➡️ Zo wordt de oceaanbodem langzaam gevormd en verbreed.
Een nieuwe oceaan ontstaat
Als de slenk ver genoeg verzakt en water uit de zee instroomt:
➡️ ontstaat een nieuwe oceaan.
3. De rol van zwaartekracht bij platentektoniek
Niet alleen convectiestromen zorgen voor plaatbeweging.
Ook zwaartekracht speelt een belangrijke rol.
Twee belangrijke krachten:
Rugduwkracht bij divergerende platen.
Subductiekracht bij convergerende platen.
4.2.2 plaatbewegingen
Tektonische platen kunnen op drie verschillende manieren bewegen ten opzichte van elkaar --> andere gevolgen
Aardbeving
gebergtevorming
vulkanisme
Platen botsen
convergerend
Platen schuiven langs elkaar
Platen wijken uit elkaar(divergerend)
Subductiekracht (slab pull)
2 platen botsen
Bij botsing: de zwaarste (oudste) plaat duikt onder de andere in.
De zwaartekracht trekt de zwaardere plaat omlaag → subductiekracht.
Dit is een van de krachtigste motoren van plaatbeweging.
Welke uitspraak over zwaartekracht en plaatbeweging is correct?
Rugduwkracht duwt platen omhoog bij subductiezones.
Subductiekracht werkt enkel bij continentale platen.
Rugduwkracht ontstaat doordat nieuwe korst van de rug wegglijdt.
Subductiekracht ontstaat wanneer lichtere platen naar beneden zakken.
Divergentie
= tektonische platen bewegen van elkaar weg.
Vindt plaats aan de opbouwende plaatranden.
Er ontstaat een kloof of breuklijn.
Magma stijgt op uit de mantel en vormt nieuwe korst.
Rugduwkracht (ridge push)
Aan mid-oceanische ruggen komt magma naar boven.
Het magma stolt en vormt nieuwe oceanische korst.
Deze mid-oceanische rug ligt wat hoger
De zwaartekracht trekt aan de midoceanische rug en daardoor wordt de rest van de oceanische korst naar beneden geduwd
Hierdoor duwt ze de rug open → rugduwkracht.
Slide titel
Slide tekst
ontstaan schildvulkanen
Divergentie bij oceanische platen
Voorbeeld: Mid-Atlantische Rug
Ligt tussen:
Noord-Amerikaanse en Euraziatische plaat.
Zuid-Amerikaanse en Afrikaanse plaat.
Zorgt voor:
Groei van de Atlantische Oceaan.
Nieuwe korst uit basalt.
Lengte: ca. 16 000 km.
Beweegtempo: ca. 2,5 cm per jaar.
bathymetrische kaart
toont de diepteverschillen onder het
wateroppervlak
de Mid-Atlantische Rug weergegeven
in lichtblauw (in het midden van de
Atlantische Oceaan).
midoceanische rug = onderzeese
vulkanen
IJsland is de enige plek ter wereld waar de scheiding tussen de tektonische platen van de Mid-Atlantische Rug boven water ligt.
midoceanische ruggen
Slide tekst
Je kan ook tussen de Euraziatische en Noord-Amerikaanse tektonische plaat zwemmen of duiken in de Silfra-kloof in Þingvellir (Thingvellir) National Park in IJsland.
Voorbeeld: Oost-Afrikaanse Rift (= slenk)
Betrokken platen:
Afrikaanse (Nubische) plaat, Somalische plaat en Arabische plaat.
Oorzaak: Convectiestromen
Gevolg:
rode zee is zo ontstaan
In de toekomst: afscheuring van de Hoorn van Afrika.
Wat is een direct gevolg van de divergentie tussen oceanische platen?
Vorming van plooiingsgebergten.
Vernietiging van oceanische korst.
Ontstaan van onderzeese bergketens.
Stilstand van tektonische platen
Waarom is divergentie belangrijk voor de aarde?
Het zorgt voor het ontstaan van bergketens zoals de Alpen.
Het zorgt voor de vorming van nieuwe aardkorst en oceaanbodem.
Het veroorzaakt aardbevingen in subductiezones.
Het zorgt voor de botsing van twee continentale platen.
Convectiestromen en mantelpluimen
Mantelpluimen = hete stromen gesmolten gesteenten in de asthenosfeer
Ze bewegen richting de lithosfeer,
koelen af en zakken terug
Cyclus herhaalt zich
= marianentrog
subductie vulkanen = stratovulkanen = kegelvulkanen
Slide tekst
Andes gebergte.
Text
Welk gebergte ontstond door de botsing tussen de Indische plaat en de Euraziatische plaat?
Andes
Himalaya
Kaukasus
Alpen
Welke trog ontstaat aan de rand van de Pacifische en de Filipijnse plaat?
Marianentrog
Javatrog
Filipijnentrog
Perutrog
Welk gebergte ontstaat door de botsing van de Nazcaplaat en de Zuid-Amerikaanse plaat?
Alpen
Rocky Mountains
Himalaya
Andes
Gevormde bergketens
Divergerende en convergerende bewegingen zorgen voor vulkanen
Er ontstaan ook vulkanen zonder platentecktoniek: hotspots
hotspot = gebied waar magma abnormaal heet is --> litosfeer smelt!
Werkingsmechanisme vulkanen
Soorten vulkanen
Slide tekst
San Andreasbreuk in Californië. Hier schuift de Pacifische plaat langs de Noord-Amerikaanse plaat
Aardbeving als gevolg van opgebouwde spanning
Slide titel
Aardbevingen als gevolg van platentektoniek
Transforme beweging
convergerende platen
= subductiezone's
==> tsunami's
Fukushima 2011
Text
Frequent maar minder heftig.
Slide titel
Slide tekst
Meest seismisch actief gebied
Slide tekst
=> subductie
EN
==> transform
