Les geschiedenis havo 5 tijdvak 10 en HC Duitsland deelvraag 3 HSH
HC Duitsland in Europa deelvraag 3 (1961-1991)
Eindexamenonderwerp havo, HSH
Onderdelen in deze les
HC Duitsland in Europa deelvraag 3 (1961-1991)
Eindexamenonderwerp havo, HSH
Chronologisch overzicht HC Duitsland deelvraag 3 (havo 5)
Start detente en Ostpolitik van Brandt (jaren 1960)
BRD en DDR erkennen elkaar als gelijkwaardige staten (Brandt en Honecker) (1972)
Duits eenwording o.l.v. Kohl en start integratie DDR (1990)
Val van de Sovjet-Unie (1991)
Val Berlijnse Muur (1989)
Start hervormingen Gorbatsjov (glasnost en perestrojka), loslaten Brezjnevdoctrine (1985)
Planning + lesdoel
Terugblikvragen: invullen schema, chronologie + spotprent Berlijnse Muur.
Bekijken huiswerkvragen.
Uitleg/checkvragen: Ostpolitik (verandering) en hervormingen Gorbatsjov.
Oefenen: spotprenten glasnost en perestrojka.
Liedje luisteren.
Lesdoelen:
Je kunt uitleggen welke veranderingen Willy Brandt doorvoerde in de BRD (de Ostpolitik).
Je kunt uitleggen waarom Gorbatsjov (Sovjet-Unie) overging tot glasnost en perestrojka.
Terugblikvraag… invullen schema BRD/DDR
Oefenen: spotprent Berlijnse Muur
Gebruik de bron.
De tekenaar van de spotprent, die kort na de bouw van de Berlijnse Muur (1961) in een krant verscheen, wilde hiermee een bepaalde boodschap afgeven.
Licht dit toe door:
Te beargumenteren of deze tekening in een West-Duitse of in een Oost-Duitse krant verscheen;
Uit te leggen welke boodschap de tekenaar met deze tekening wilde afgeven.
Bron. De grote zittende man is Walter Ulbricht, van 1950 tot 1971 secretaris-generaal van de SED (communistische partij in Oost-Duitsland), dus de leider van de DDR. In zijn hand houdt hij een sikkel vast. De titel van de tekening luidt: ‘Operatie Sikkelsnede’.
Checkvraag tussendoor: bij beleid Adenauer (BRD) of Ulbricht (DDR)?
Horen de volgende zinnen bij het beleid van Adenauer (BRD) of het beleid van Ulbricht (DDR)?
A. Totalitaire dictatuur, geen vrijheid van meningsuiting.
B. Gebruik maken van de Marshallhulp.
C. Aansluiting zoeken bij West-Europese organisaties, zoals Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS).
D. Gebruik maken van de Comecon.
E. Neerslaan van een volksopstand in 1953.
F. Weinig economische groei door beleid planeconomie.
G. Lid van Warschaupact.
H. Streven naar Duitse hereniging van Oost en West.
Bespreken huiswerk
Ik weet…, ik zie…, dus…
Geef een kritiek (in je eigen woorden)
Koude Oorlog in jaren 1960 en 1970
Vanaf jaren 1960: besef bij VS en Sovjet-Unie dat de Koude Oorlog kan uitlopen op een onbeheersbaar nucleair conflict (zeker na Cubacrisis):
- Kernwapenwedloop kan tot een kernoorlog leiden (wederzijdse afschrikking?).
- Financiële kosten kernwapenwedloop te hoog (vooral voor Oostblok).
Gevolg vanaf eind jaren 1960 = détente (ontspanning, afname spanning) = periode van ontspanning tussen de VS en Sovjet-Unie (eind jaren 1960-eind jaren 1970).
Overzicht leiders BRD, DDR en Sovjet-Unie
Verandering: Ostpolitik van Brandt (BRD)
Houding BRD tijdens de détente = de Ostpolitik van kanselier Willy Brandt (1969-1974)
- Ostpolitik = politiek van de BRD om toenadering te zoeken tot de DDR en andere Oost-Europese landen, met als doel met de relatie met de DDR en andere Oost-Europese landen te verbeteren.
- Brandt erkend de grens tussen de BRD en DDR.
Verandering met beleid van Adenauer (Westpolitik, jaren 1950): hij wilde snelle integratie van de BRD in de westerse wereld, maar daardoor slechte relatie met Oost-Europa.
Nu verandering vanaf einde jaren 1960: Ostpolitik doel: wantrouwen in Oost-Europa minder.
In 1970 bracht bondskanselier Brandt een bezoek aan de Poolse hoofdstad Warschau. Op de foto staat hij voor het moment voor de slachtoffers van de opstand in de getto van Warschau.
1972: BRD en DDR komen dichter tot elkaar
Verandering relatie BRD (Brandt) en DDR (Honecker) vanaf 1972: erkennen elkaar als gelijkwaardige staten in de internationale politiek.
Maar: wel verschil in mening over toekomst Duitsland:
- Brandt (BRD) streeft naar Duitse eenheid (net als Adenauer).
- Honecker (DDR) staat open voor de Ostpolitik (blij mee), maar Honecker ziet de deling van Duitsland als definitief.
Continuïteit: inzet door Europese integratie door Brandt (BRD)
Continuïteit met beleid Adenauer: voor goede relatie met Westen behouden zet Willy Brandt (BRD) zich ook actief in voor de Europese integratie, bijv. door:
- Brandt neemt voortouw binnen de EEG (Europese Economische Gemeenschap), gehele economische samenwerking tussen Europese landen.
- West-Duitsland blijft belangrijke partner binnen NAVO.
- BRD trouwe bondgenoot van de VS.
Waarom is dit een goed voorbeeld van Ostpolitik?
In 1970 bracht BRD-bondskanselier Brandt een bezoek aan de Poolse hoofdstad Warschau. Op de foto staat hij voor het moment voor de slachtoffers van de opstand in de getto van Warschau tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Checkvraag: chronologie
Zet de volgende gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde:
Bouw Berlijnse Muur.
Blokkade van Berlijn.
Ontstaan vier bezettingszones in Duitsland.
Vrede van Versailles.
Start Ostpolitik van BRD-leider Willy Brandt.
Deling van Duitsland tussen BRD en DDR.
Volksopstand in de DDR als kritiek op de politieke en economische slechte situatie.
Hitler kwam aan de macht in Duitsland na de Rijksdagbrand.
Checkvraag: overzichtsschema
Geef bij de volgende gebeurtenissen en/of ontwikkelingen aan of ze horen bij Adenauer (BRD), Brandt (BRD), Ulbricht (DDR) of Honecker (DDR):
Westpolitik (politiek gericht op het Westblok).
Ostpolitik (politiek gericht op het Oostblok).
Streven naar Duitse eenwording (bij elkaar horen).
Deling van Duitsland is definitief.
Wirtschaftswunder.
Détente.
Relatie met het Oostblok verbeteren.
Grens tussen BRD en DDR erkennen.
Inzet voor Europese integratie (samenwerken met West-Europa).
Bron over de Koude Oorlog: hoe terugzien?
Leg uit hoe je het kenmerkend aspect terugziet in de bron: ‘De verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog.’
Checkvraag: bronvraag Berlijnse Muur
Gebruik de bron.
Bedenk waarom de DDR de Muur een ‘beschermingsmuur tegen het fascisme’ noemde.
Deze postzegel is een goed voorbeeld van DDR-propaganda. Leg dat uit, aan de hand van drie bronelementen.
In de buurt
Casus: Tsjernobyl: een radioactieve ramp (1986)
Wat
In de buurt
Straling Tsjernobyl
In de buurt
Crisis in de Sovjet-Unie
Begin jaren 1980: economische crisis in de Sovjet-Unie (overheid heeft te weinig geld en de mensen in het land zijn arm), achterstand op Westen.
Oorzaken economische crisis:
Planeconomie werkt niet goed (overheid bepaalt productie);
Tekorten aan voedsel en kleding, slechte kwaliteit, technologische achterstand, weinig economische groei
Oorlogen en de (kern)wapenwedloop zijn te duur;
Bureaucratie (veel regels en procedures, dus weinig economische groei en efficiëntie).
Gevolg: verlies vertrouwen in communisme Michael Gorbatsjov vanaf 1985 de nieuwe leider van de Sovjet-Unie en hij wilde verandering…
In de buurt
Bureaucratie
Wat
Bureaucratie werkt sloom: steeds nieuwe ambtenaren moeten beslissen weinig economische groei
In de buurt
Binnenlandse hervormingen van Gorbatsjov
Grote veranderingen in beleid communistische partij (Sovjet-Unie) door Sovjetleider Gorbatsjov:
Glasnost (‘openheid’): mensen mogen hun mening meer uiten en protesteren, afschaffing censuur op de media (mogen kritiek uiten op bestuur).
Perestrojka (‘hervorming’, economisch): hervormen (veranderen) economie en vrijemarkteconomie iets meer toestaan:
Onderdelen vrijemarkteconomie: mensen mogen eigen bedrijfjes oprichten en op kleine schaal productie bepalen (grote bedrijven blijven bij de staatscontrole).
Bezuinigen op leger en eindigen wapenwedloop atoomwapens.
Investeren in nieuwe technologieën.
Gorbatsjov regeren: 1985-1991
Buitenlandse hervormingen Gorbatsjov
Gorbatsjov heeft medewerking van het Westen nodig om zijn hervormingen te laten slagen, maar Gorbatsjov laat ook de Brezjnevdoctrine los… (niet meer volledig volgen beleid van de Sovjet-Unie).
Gevolg: landen in het Oostblok krijgen toestemming voor het invoeren van een democratie met meerdere politieke partijen (bijv. Hongarije), Sovjet-Unie zou niet militair ingrijpen.
- Maar: DDR-leiding/Ulbricht keert zich af van deze liberale koers, omdat ze bang is voor de gevolgen van deze hervormingen (bang voor einde macht communisme en ook DDR)…
Geen hervormingen in de DDR (jaren 1980)
Door Gorbatsjov kwam er meer vrijheid in de Sovjet-Unie (glasnost en perestrojka, loslaten Brezjnevdoctrine, democratie iets meer mogelijk.)
Maar: geen hervormingen in de DDR, want Honecker (leider DDR) is bang voor de gevolgen in de DDR, want grote ontevredenheid onder de bevolking, want:
- totalitaire staat;
via de TV mag men hoe het leven in West-Duitsland was en dat was veel beter (economische groei).
Honecker (DDR) voert glasnost en perestrojka niet uit, want hij is bang dat er einde komt aan de DDR / zijn macht / opstand onder de bevolking.
Sovjet-Unie, Gorbatsjov
DDR, Honecker
In de buurt
Spotprent reactie DDR-leider op glasnost en perestrojka
Sputnik = Russische tijdschrift dat de politiek van Gorbatsjov uitdraagt (positief over is).
- Wat is de binnenlandse politiek van Gorbatsjov?
- Welke mening heeft de tekenaar over de reactie van de regering van de DDR op de hervormingen van Gorbatsjov?
Aan de slag… spotprenten en oefenexamenvragen
Maken spotprent geef een kritiek…
Ik weet…
Ik zie/lees…
Dus… mening in eigen woorden.
Planning + lesdoel
Herhalen: 6 in 3 + beleid van leiders BRD en DDR + reactie DDR.
Bespreken: twee spotprenten beleid Gorbatsjov en reactie DDR.
Uitleg: Europese eenwording.
Samen oefenen: betrouwbaarheid en aard van de bron.
Huiswerk = maken topo én herhalen tijdvak 5 + 6 + Duitsland (via filmpjes) foto’s sturen via Teams.
Lesdoelen:
Je kunt het beleid van de leiders van Duitsland tijdens de Koude Oorlog uitleggen.
Je kunt uitleggen waarom Honecker (DDR) de hervormingen van Gorbatsjov niet overnam.
Checkvraag: overzichtsschema
Geef bij de volgende gebeurtenissen en/of ontwikkelingen aan of ze horen bij Adenauer (BRD), Brandt (BRD), Ulbricht (DDR) of Honecker (DDR):
Westpolitik (politiek gericht op het Westblok).
Ostpolitik (politiek gericht op het Oostblok).
Streven naar Duitse eenwording (bij elkaar horen).
Deling van Duitsland is definitief.
Wirtschaftswunder.
Détente.
Relatie met het Oostblok verbeteren.
Grens tussen BRD en DDR erkennen.
Inzet voor Europese integratie (samenwerken met West-Europa).
Terugblikopdracht: 6 in 3 (3 min.)
Beantwoord in stilte zoveel mogelijk van deze vragen in je schrift, voor jezelf, geen overleg. Je weet altijd meer dan je denkt (!)
In de buurt
Binnenlandse hervormingen van Gorbatsjov
Grote veranderingen in beleid communistische partij (Sovjet-Unie) door Sovjetleider Gorbatsjov:
Glasnost (‘openheid’): mensen mogen hun mening meer uiten en protesteren, afschaffing censuur op de media (mogen kritiek uiten op bestuur).
Perestrojka (‘hervorming’, economisch): hervormen (veranderen) economie en vrijemarkteconomie iets meer toestaan:
Onderdelen vrijemarkteconomie: mensen mogen eigen bedrijfjes oprichten en op kleine schaal productie bepalen (grote bedrijven blijven bij de staatscontrole).
Bezuinigen op leger en eindigen wapenwedloop atoomwapens.
Investeren in nieuwe technologieën.
Gorbatsjov regeren: 1985-1991
Terugblikvraag: welke mening in bron? Wat zie je?
Toelichting:
De man in het midden is DDR-leider Erich Honecker. Op de vlaggen op de achtergrond staat Freiheit (Duits: vrijheid), Glasnost, Perestrojka, Szabadsag (Hongaars: vrijheid), Solidarnosc (Pools: solidariteit), Unabhängigkeit (Duits: onafhankelijkheid) en Demokratie (Duits: democratie).
Geen hervormingen in de DDR (jaren 1980)
Door Gorbatsjov kwam er meer vrijheid in de Sovjet-Unie (glasnost en perestrojka, loslaten Brezjnevdoctrine, democratie iets meer mogelijk.)
Maar: geen hervormingen in de DDR, want Honecker (leider DDR) is bang voor de gevolgen in de DDR, want grote ontevredenheid onder de bevolking, want:
- totalitaire staat;
via de TV mag men hoe het leven in West-Duitsland was en dat was veel beter (economische groei).
Honecker (DDR) voert glasnost en perestrojka niet uit, want hij is bang dat er einde komt aan de DDR / zijn macht / opstand onder de bevolking.
Sovjet-Unie, Gorbatsjov
DDR, Honecker
In de buurt
Spotprent reactie DDR-leider op glasnost en perestrojka
Sputnik = Russische tijdschrift dat de politiek van Gorbatsjov uitdraagt (positief over is).
- Wat is de binnenlandse politiek van Gorbatsjov?
- Welke mening heeft de tekenaar over de reactie van de regering van de DDR op de hervormingen van Gorbatsjov?
Terugblikvraag: spotprent Gorbatsjov: welke mening geeft de bronmaker over de hervormingen van Gorbatsjov? Leg uit met bronverwijzing…
Bron: In augustus 1988 verschijnt deze prent van Michael Cummings in een Britse krant: Vertaling: "Als ze als baby al zo is, hoe zal ze dan zijn als ze is opgegroeid?" In het vlaggetje staat: 'Democratie, vrijheid!’
Toelichting: Op de baby staat 'Glasnost'.
BRD: Bondsrepubliek Duitsland: politiek beleid
BRD wordt in de jaren 1950 een stabiele, westerse democratie, want kanselier Konrad Adenauer wil een snelle integratie met de westerse wereld, dus beleid:
Invoering democratische staat met parlement en grondwet (westers voorbeeld).
Toetreding tot EGKS: goed voor eigen economie en integratie BRD met westen.
Toetreding tot NAVO.
Opnemen van Heimatvertriebenen in de samenleving: stabiele samenleving worden , met een plek voor iedereen.
Streven naar Duitse hereniging en niet erkennen DDR (!).
Afrekenen met nazi-verleden (is verleden tijd).
Economische groei: Wirtschaftswunder.
BRD: Bondsrepubliek Duitsland: economisch beleid
In BRD ontstaat het Wirtschaftswunder (economisch wonder), sterke economische groei vanaf jaren 1950, want:
Stimuleren export door goederen tegen lage prijzen te produceren:
Investeren in de industrie (o.a. met Marshallhulp).
Lonen laag, want dan productiekosten laag.
Gevolgen:
West-Duitse economie groeit tot een van de sterkste ter wereld.
Stijging lonen en welvaart.
Verbeteren sociale voorzieningen (sociaal vangnet).
In de buurt
Europese samenwerking: Europese eenwording/integratie (k.a.)
West-Europa wilde nooit meer een oorlog (zoals WO II) en ging samenwerken:
1951: oprichting EGKS (Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal), 6 lidstaten (landen).
Doel: wapenproductie en ijzerindustrie verdelen en een sterkere economie krijgen.
1957: oprichting EEG (Europese Economische Gemeenschap).
Doel: groter en verdere economische samenwerking.
1993: oprichting EU (Europese Unie).
Doel: samenwerking op economisch, politiek, sociaal, juridisch en cultureel gebied.
2004: 10 lidstaten bij de EU, vooral uit het voormalig Oostblok.
2020: Brexit: Groot-Brittannië uit de Europese Unie.
Eenwording/integratie = samenwerking, samengaan, ontwikkeling tot één
Voorkomen nieuwe oorlog, want West-Dui bij EGSK (wilde VS ook)
Planning + lesdoel
Terugblikvragen: 9 in 5, chronologie bestuursvormen, spotprent Gorbatsjov/Honecker…
Uitleg: loslaten Breznjevdoctrine, val Muur, hereniging Duitsland.
Checkvraag einde Koude Oorlog.
Lesdoelen:
Je kunt uitleggen wat de binnenlandse en buitenlandse hervormingen van Gorbatsjov waren.
Je kunt uitleggen hoe er een einde aan de Koude Oorlog kwam.
Je kunt uitleggen welke rol Duitsland innam na de hereniging in 1990.
Samen doornemen: herhaling: 9 in 5
Terugblikvraag: overzichtsschema
Geef bij de volgende gebeurtenissen en/of ontwikkelingen aan of ze horen bij Adenauer (BRD), Brandt (BRD), Ulbricht (DDR) of Honecker (DDR):
Westpolitik (politiek gericht op het Westblok).
Ostpolitik (politiek gericht op het Oostblok).
Streven naar Duitse eenwording (bij elkaar horen).
Deling van Duitsland is definitief.
Wirtschaftswunder.
Détente.
Relatie met het Oostblok verbeteren.
Grens tussen BRD en DDR erkennen.
Inzet voor Europese integratie.
Checkvraag: bestuursvormen Duitsland in chronologische volgorde zetten (1 min.)
Zet de volgende bestuursvormen in de juiste chronologische volgorde (tijdsvolgorde):
A. Duitsland wordt een democratie, met grondwet en verkiezingen (Weimarrepubliek), maar weinig vertrouwen en steun voor democratie.
B. Duitsland wordt verdeeld in vier bezettingszones (FR/G-B/VS/S-U).
C. Duitsland is een keizerrijk tijdens de loopgravenoorlog.
D. Duitsland wordt een totalitaire staat onder Hitler.
E. Duitsland wordt weer een democratie na de Val van de Berlijnse Muur en de eenwording van Oost- en West-Duitsland.
F. Duitsland wordt gesplitst in de kapitalistische BRD en communistische DDR.
Herhaling: spotprenten over beleid Gorbatsjov (Sovjet-Unie) en Honecker (DDR): boodschap bronmaker?
Onderdelen binnenlandse hervormingen Gorbatsjov?
Reactie Honecker (DDR) op deze hervormingen? Verklaring?
Bron: prent van Michael Cummings over Gorbatsjov: Vertaling: "Als ze als baby al zo is, hoe zal ze dan zijn als ze is opgegroeid?" In het vlaggetje staat: 'Democratie, vrijheid!’
Toelichting: Op de baby staat 'Glasnost’. De man is Gorbatsjov.
Bron: de man in het midden is DDR-leider Honecker.
Beeld over beleid Honecker? Beeld over toekomst DDR?
De Brezjnevdoctrine
Voor Gorbatsjov was Brezjnev de leider van de Sovjet-Unie.
Brezjnevdoctrine (buitenlandse beleid) =
- idee dat iedereen het communisme van de Sovjet-Unie moet volgen.
- bij bedreiging van het communisme in een land in het Oostblok (Warschaupact) hebben de andere communistische landen de plicht dat land te hulp te komen.
- dus: ergens een opstand, dan andere landen militair de opstand neerslaan.
Doel: iedereen moet communistisch blijven.
Buitenlandse hervormingen Gorbatsjov: loslaten Brezjnevdoctrine
Gorbatsjov heeft medewerking van het Westen nodig om zijn hervormingen te laten slagen, maar Gorbatsjov laat ook de Brezjnevdoctrine los… (niet meer volledig volgen beleid van de Sovjet-Unie).
Gevolg: landen in het Oostblok krijgen toestemming voor het invoeren van een democratie met meerdere politieke partijen (bijv. Hongarije) én Sovjet-Unie zou niet militair ingrijpen.
- Maar: DDR-leiding/Ulbricht keert zich af van deze liberale koers, omdat ze bang is voor de gevolgen van deze hervormingen (bang voor einde macht communisme en ook DDR)…
In de buurt
Verdwijnen Oostblok
Gevolg beleid Gorbatsjov (glasnost en perestrojka):
Oostbloklanden mochten hun politiek veranderen (hervormen) en de Sovjet-Unie zou niet militair ingrijpen (loslaten Brezjnevdoctrine): toestemming voor democratie met meerdere politieke partijen.
Door gedeeltelijke vrijemarkteconomie (perestrojka) stegen prijzen, maar lonen bleven laag: onvrede onder burgers.
Protesten van mensen op straat in Oostbloklanden (glasnost).
Gevolg: einde van communistische regimes tussen 1989-1991, eerst in Hongarije (openen grens met Westen), ook in Polen bijvoorbeeld.
Geen hervormingen in de DDR (jaren 1980)
Door Gorbatsjov kwam er meer vrijheid in de Sovjet-Unie (glasnost en perestrojka, loslaten Brezjnevdoctrine, democratie/vrije markt iets meer mogelijk.)
Maar: geen hervormingen in de DDR, want Honecker (leider DDR) is bang voor de gevolgen in de DDR (eigen macht kwijtraken, einde communistische partij), want grote ontevredenheid onder de bevolking van de DDR, want:
- totalitaire staat;
- via de TV zag men hoe het leven in West-Duitsland was en dat was veel beter (economische groei).
Protest in de DDR (1989)
In Leipzig (DDR) werd in 1989 elke maandagavond een protestmars gehouden. In het begin waren er een paar duizend deelnemers. Begin november was dit aantal gegroeid tot meer dan de helft van alle inwoners van de stad. Deze demonstraties verliepen ordelijk en vreedzaam: ‘Geen ruit sneuvelde, geen neus bloedde.’
1989: protestbeweging in de DDR
Zomer 1989:
- ontstaan protestbeweging voor meer vrijheid en politiek hervorming in de DDR.
- DDR-burgers trekken naar het westen via Oost-Europese landen, die grenzen wel open stellen (bijv. via Hongarije naar Oostenrijk).
9 november 1989: makkelijker reizen van oost naar west, want hoge regeringsfunctionaris zegt per ongeluk dat de grens naar West-Duitsland per direct wordt geopend.
Gevolg: Val van de Berlijnse Muur (1989): symbool Koude Oorlog weg…
In de buurt
Val van de Berlijnse Muur (1989)
Door het beleid van Gorbatsjov gingen de meeste regeringen van Oostbloklanden hervormen, maar de DDR niet.
Gevolg: veel Oost-Duitsers vluchtten via Hongarije (daar inmiddels minder streng aan de grens) naar West-Europa én veel Oost-Duitsers gingen protesteren voor de vrijheid van meningsuiting.
Het leger van de Sovjet-Unie greep niet in voor protesten neerslaan (want Brezjnevdoctrine losgelaten), dus val Muur in 1989 en Oost- en West-Berlijn weer samen.
https://www.youtube.com/watch?v=CETAG80rfoQ
In de buurt
Duitse eenwording (1990)
In 1990 werden de BRD (West-Duitsland) en DDR (Oost-Duitsland) weer één democratisch, kapitalistisch land onder leiding van de West-Duitse regeringsleider Helmut Kohl = Duitse eenwording (1990).
Duitsland blijft wel lid van NAVO en EEG.
Oost-Duitsland had wel een achterstand op West-Duitsland: slechtere infrastructuur, industrie, landbouw en veel armer... Nog steeds kloof.
In de buurt
Einde Oostblok (1989-1991)
Wat
Onverwachts en vrij geweldloos einde van het Oostblok
In de buurt
Gevolgen uiteenvallen Sovjet-Unie (1991)
Uiteindelijk viel de Sovjet-Unie uit elkaar in 1991: het communisme was verdwenen in Europa, net als het Oostblok…
Dit was nooit de bedoeling geweest van de hervormingen van Gorbatsjov (onbedoeld gevolg), hij wilde het communisme veranderen zodat het verder kon…
Gevolgen einde Oostblok voor Oostbloklanden:
Invoering parlementaire democratie / afschaffing dictatuur;
Invoering kapitalisme / vrijemarkteconomie;
Invoering democratische vrijheden / grondrechten rechtsstaat en opleving nationalisme
Sommige Oostbloklanden treden toe tot de EU en NAVO.
Landen vallen uit elkaar, bijvoorbeeld Tsjecho-Slowakije.
Ontstaan werkloosheid.
Verenigd Duitsland neemt een leidende rol in Europa
Verenigd Duitsland wordt belangrijk in Europa en bij de Europese eenwording:
- ze liggen centraal in Europa (schakel tussen Oost en West), - ze hebben 80 miljoen inwoners, en - een van de sterkste economieën van Europa.
Helmut Kohl neemt met zijn herenigde Duitsland een centrale plaats in in Europa. Hij neemt, samen met Frankrijk, de leidende rol in de verdere Europese samenwerking in de Europese Unie (Europese integratie/eenwording).
Frankrijk heeft eerst nog wantrouwen, maar steunt uiteindelijk de Duitse hereniging (en toetreding van Oost-Europese landen tot de Europese Unie), omdat Duitsland de euro accepteert als hun munt.
Kohl (DUI) en Mitterrand (FRA)
Problemen in verenigd Duitsland
Bondskanselier Helmut Kohl is de eerste politieke leider van verenigd Duitsland, maar wel binnenlandse problemen in Duitsland:
Integratie van voormalig DDR is veel duurder dan verwacht: hogere belastingen en solidariteit west voor oost.
Verschil in mentaliteit Oost- en West-Duitsers: anders over zaken denken door verleden (Ostalgie).
Omvorming naar vrije markt geeft meer efficiëntie, maar daardoor hoge werkloosheid in voormalig DDR + koopkracht.
Immigratie zorgt voor spanningen onder de Duitse bevolking (bijv. uit Joegoslavië, Bosnië, Kroatië, Sovjet-Unie): geeft racistische demonstraties en aanslagen.
Kohl
Onbedoeld gevolg van beleid Gorbatsjov?!
Checkvragen: spotprent + chronologie
Zet de volgende gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde:
Val van de Berlijnse Muur.
Blokkade van Berlijn.
Start Ostpolitik.
Start hervormingen van Gorbatsjov.
Ontstaan BRD en DDR.
Bouw van de Berlijnse Muur.
Checkvraag
Planning + lesdoel
Terugblikvragen.
Herhalen: vaardigheden, topografie en eeuwen/tijdvakken.
Samen oefenen: betrouwbaarheid.
Herhalen: betekenis k.a.’s tijdvak 5 en 6.
Herhalen: ik weet/zie/dus: goed antwoord.
Samen oefenen: twee moeilijke examenvragen.
Nabespreken SO.
Lesdoel: je bereidt je voor op het komende SE en weet hoe je een volledig antwoord geeft op bronvragen (ik weet…, ik zie/lees…, dus…)
Samen doornemen: 9 in 5: herhalingsvragen
Checkvragen: spotprent + chronologie
Zet de volgende gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde:
Val van de Berlijnse Muur.
Blokkade van Berlijn.
Start Ostpolitik.
Start hervormingen van Gorbatsjov.
Ontstaan BRD en DDR.
Bouw van de Berlijnse Muur.
Bespreken huiswerk
Topografie periode 2
Europa in 1933:
A = Groot-Brittannië
B = Nederland
C = Frankrijk
D = Duitsland
E = Tsjecho-Slowakije
F = Joegoslavië
G = Polen
H = Sovjet-Unie
Europa in 1951:
i = West-Duitsland / BRD
ii = Oost-Duitsland / DDR
iii = Polen
iv = Tsjechië
v = Sovjet-Unie.
Nabespreken SE: tips + aandachtspunten kwaliteit
Wat kan over het algemeen nog beter:
Uit je hoofd leren van aantekeningen/begrippen (!) Deze moet je echt volledig kennen.
Kennen: betekenis van alle kenmerkende aspecten.
Niet gebruiken woorden als ‘ze’, ‘zij’, ‘dingen’, ‘mensen’, ‘groepen’, etc.: wees precies.
Leg uit / verklaar / licht toe / toon aan = uitleggen in meerdere zinnen.
Altijd begrippen / personen / gebeurtenissen in vraag eerst uitleggen (ik weet…: bijv. abolitionisten, Verlichting, Reform Bill, socialisten, sociale kwestie)
Redeneren met bron: ik weet…, ik zie/lees… (bronelement of bronverwijzing), dus… (uitleggen bron in eigen woorden, antwoord geven op vraag)
Tijdbalk en chronologie + overzicht tijdvakken en eeuw.
Betrouwbaarheid: ooggetuige en doel/intentie bronmaker (daarvoor weten: wat is identiteit van de bronmaker?) + uitleg…
Eenzijdig: welk perspectief/beeld laat bron zien én welk perspectief/beeld wordt dus verzwegen (niet laten zien)?
Invullen reflectievragen op je blad en inleveren. (5 min.)
Overzicht tijdvakken:
Tijdvak 5 = 16e eeuw = 1500-1600
Tijdvak 6 = 17e eeuw = 1600-1700
Tijdvak 7 = 18e eeuw = 1700-1800
Tijdvak 8 = 19e eeuw = 1800-1900
Tijdvak 9 = 1e helft 20e eeuw = 1900-1950
Tijdvak 10 = 2e helft 20e eeuw = 1950-nu
In de buurt
Vaardigheid: betrouwbaarheid
Bij geschiedenis gebruiken we bronnen om te kunnen onderzoeken wat er gebeurde in het verleden. Maar niet alle bronnen kun je gebruiken!
Je moet bijvoorbeeld nadenken over de betrouwbaarheid van een bron: Spreekt de bron de waarheid? Kun je de informatie uit een bron geloven? (waarheidsgetrouw, onbevooroordeeld)
Twee vragen om de betrouwbaarheid van bronnen te beoordelen:
Is de bron primair (ooggetuige, uit de tijd zelf)? Een primaire bron is betrouwbaarder, want dat is vaak een ooggetuige.
Wat is het doel/intentie van de maker van de bron? Alleen informatie geven of ook overtuigen van een mening? Neutraal of met vooroordelen? Wat voor soort bron is het (aard)?
Vragen: wat is de identiteit van de bronmaker en het schrijfdoel?
Hulp bij bepalen intentie: aard van de bron
Aard van de bron = wat soort bron is het geeft veel info over doel/intentie bron.
Voorbeeld oefenen: hoe betrouwbaar zijn de volgende bronnen?
Dagboek.
Brief aan een persoonlijke vriend.
Brief van een soldaat aan je ouders.
Twee bijzondere types:
Preek = kerkelijke toespraak.
Memoires (= gedenkschrift, levensherinneringen, herinneringen die iemand zelf opstelt, vaak zeer positief voor schrijver zelf (eenzijdig), goedpraten);
Tips bij betrouwbaarheid
- Goed lezen bovenschrift, bekijken jaartal en intentie bronmaker.
- Goed opletten: wordt er gevraagd om bronverwijzing of niet.
zo niet: vaak bovenschrift alleen voldoende kijken naar intentie (dus aard van de bron).
Hulp bij bepalen intentie: aard van de bron
Hoe betrouwbaar zijn de volgende bronnen?
- brief aan een persoonlijke vriend;
- brief van een soldaat in de loopgraven naar huis;
- wetstekst/verordening/overeenkomst
- dagboek;
- foto van Nagasaki waar de atoombom viel;
- Memoires van een Stasi-agent (agent van de Geheime Dienst van de DDR) (= gedenkschrift, levensherinneringen, herinneringen die iemand zelf opstelt, vaak zeer positief voor schrijver zelf (eenzijdig), goedpraten);
- geschiedenisboeken;
propaganda;
Verslag van een verhoor van krijgsgevangenen van de nazi’s in 1943;
TV-toespraak door DDR-leider Honecker aan het volk;
column/ingezonden brief.
Herinneringen van een soldaat tijdens de bouw van de Berlijnse Muur, opgeschreven in 2024
Memoires van een Stasi-agent: ‘Ik heb alleen mensen gemarteld omdat zij een gevaar waren voor de samenleving.’
Preekstoel: ‘Wij hebben een goede koning. Hij beschermt de godsdienst en is goed voor het land.’
Aan de slag… mate van betrouwbaarheid (10 min.)
Maken: balk van bronnen: mate van betrouwbaarheid…
- Per bron inschatten én argument erbij: korte uitleg, in hele zinnen.
Twee vragen bij betrouwbaarheid:
Ooggetuige?
Intentie/doel? (daarvoor weten: wie is bronmaker en wat voor soort bron, aard)
Ooggetuigeverslag, want informatie uit eerste hand, eigen ervaringen
Hoe betrouwbaar zijn de volgende bronnen?
1. brief aan een persoonlijke vriend;
2. brief van een soldaat in de loopgraven naar huis;
3. wetstekst/verordening/overeenkomst
4. dagboek;
5. foto van Nagasaki waar de atoombom viel;
6. Memoires van een Stasi-agent (agent van de Geheime Dienst van de DDR) (= gedenkschrift, levensherinneringen, herinneringen die iemand zelf opstelt, vaak zeer positief voor schrijver zelf (eenzijdig), goedpraten);
7. geschiedenisboeken;
8. propaganda;
9. Verslag van een verhoor van krijgsgevangenen van de nazi’s in 1943;
10. TV-toespraak door DDR-leider Honecker aan het volk;
11. column/ingezonden brief.
12. Herinneringen van een soldaat tijdens de bouw van de Berlijnse Muur, opgeschreven in 2024
Memoires van een Stasi-agent: ‘Ik heb alleen mensen gemarteld omdat zij een gevaar waren voor de samenleving.’
Hoe volledig antwoord op een bronvraag?
Oefenen: schrijf het perfecte antwoord op je blad bij de opgave.
Veel uitleggen (!)
Opbouw antwoord:
- ik weet… (geleerde begrippen/ontwikkelingen in vraag uitleggen).
- ik zie/ik lees… (wat uit de bron gehaald: beschrijven wat je ziet of citaat: ‘De man t/m huis gegaan.’).
- dus… (antwoord geven op de vraag, eigen woorden antwoorden, bron verwerken).
Waarom volledig antwoord?
‘- Ik weet dat de VS kapitalistisch en de DDR communistisch waren. Ik weet dat de VS hulp aanbiedt om de mensen in Oost-Duitsland kapitalistisch te maken. Ik zie in het plaatje staan dat de VS voedselhulp aanbieden aan de mensen in het Oosten, maar dat de DDR hun hulp weigert. De kritiek dat de tekenaar geeft is dat de communisten de voedselhulp weigeren, terwijl de bevolking die hulp hard nodig heeft, dus dat betekent dat hun imago belangrijker is dan de honger van hun bevolking. ’
Kenmerkende aspecten 16e eeuw (tijdvak 5, 1500-1600)
Renaissance: nieuwe mens- en wereldbeeld; nieuwe wetenschappelijke belangstelling
Renaissance: Klassieke Oudheid wordt weer populair
De Europese overzeese expansie
De protestantse Reformatie splitst de kerk in West-Europa
De Nederlandse Opstand
Kenmerkende aspecten 17e eeuw (tijdvak 6, 1600-1700)
Streven van vorsten naar absolute macht
De republiek bloeit economisch en cultureel; en heeft een bijzondere staatsvorm
Handelskapitalisme zorgt voor wereldwijde handelscontacten
De wetenschappelijke revolutie
Samen oefenen: twee moeilijke eindexamenvragen
Eenzijdig = van één kant/perspectief, waarbij je ook een perspectief niet laat zien (verzwijgt)
Besef van kwaliteit: bronvraag Rijksdagbrand (SO)
Welk antwoord is goed en volledig? Waarom?
‘Ik weet dat de Rijksdagbrand plaats vond net voor de verkiezingen. Ik weet dat Hitler daarvoor aan de macht was gekomen. Ik zie in de prent staan dat Hitler een pot aan het koken is met daarop verkiezingen geschreven en dat als vuur de Rijksdag wordt gebruikt. Dus dat betekent dat de bronmaker denkt dat Hitler de Rijksdagbrand-’vuur’ gebruikt om de verkiezingen/’pot’ te winnen en dus heet te maken, en dat de bronmaker het hoogst merkwaardig vindt dat er precies tijdens de verkiezingen een brand is ontstaan. Dus ik denk dat Jordaan tegen Hitler is en dat hij het oneerlijk vindt dat hij aan de macht is gekomen.’
‘Ik weet dat Hitler zijn partij (NSDAP) maar één concurrent had, dit waren de communisten (KPD). Dus toen de Rijksdagbrand gebeurde, zag Hitler zijn perfecte kans en zorgde ervoor dat de communisten als dader gezien zouden worden. Zo schakelde hij zijn enige concurrent uit en kreeg hij de macht. Ik denk dat Jordaan in zijn prent duidelijk maakt dat hij zijn plan door heeft met de tekst ‘Zoo juist als dat vuurtje van pas komt…’. In mijn ogen is dit een hele sarcastische en beschouwende opmerking. Jordaan is er allemaal niet mee eens en vindt het belachelijk oneerlijk.’
‘De mening die Jordaan in deze bron uit is dat de Rijksdagbrand is gedaan door Hitler, omdat de verkiezingen eraan komen en Hitler wil winnen, waardoor hij alles wat er verkeerd gaat schuift op de andere partij, de communisten, zodat mensen voor hem gaan stemmen.’
Nabespreken SE: tips + aandachtspunten kwaliteit
Wat kan over het algemeen nog beter:
Uit je hoofd leren van aantekeningen/begrippen (!) Deze moet je echt volledig kennen.
Kennen: betekenis van alle kenmerkende aspecten.
Niet gebruiken woorden als ‘ze’, ‘zij’, ‘dingen’, ‘mensen’, ‘groepen’, etc.: wees precies.
Leg uit / verklaar / licht toe / toon aan = uitleggen in meerdere zinnen.
Altijd begrippen / personen / gebeurtenissen in vraag eerst uitleggen (ik weet…: bijv. abolitionisten, Verlichting, Reform Bill, socialisten, sociale kwestie)
Redeneren met bron: ik weet…, ik zie/lees… (bronelement of bronverwijzing), dus… (uitleggen bron in eigen woorden, antwoord geven op vraag)
Tijdbalk en chronologie + overzicht tijdvakken en eeuw.
Betrouwbaarheid: ooggetuige en doel/intentie bronmaker (daarvoor weten: wat is identiteit van de bronmaker?) + uitleg…
Eenzijdig: welk perspectief/beeld laat bron zien én welk perspectief/beeld wordt dus verzwegen (niet laten zien)?
Invullen reflectievragen op je blad en inleveren. (5 min.)
Overzicht tijdvakken:
Tijdvak 5 = 16e eeuw = 1500-1600
Tijdvak 6 = 17e eeuw = 1600-1700
Tijdvak 7 = 18e eeuw = 1700-1800
Tijdvak 8 = 19e eeuw = 1800-1900
Tijdvak 9 = 1e helft 20e eeuw = 1900-1950
Tijdvak 10 = 2e helft 20e eeuw = 1950-nu
Checkvraag prent deling Duitsland
Gebruik de bron.
(Zonder bron) De prent werd gemaakt in 1949. Waarom is dit jaartal zo belangrijk voor de Duitse geschiedenis?
Welke gevolgen verwachtte de tekenaar van de splitsing van Duitsland? Ondersteun je antwoord met twee bronverwijzingen.
Noem twee redenen waarom dat verwachte gevolg uitbleef (niet plaatsvond).
Bekijk de middelste afbeelding. Welk contrast (verschil) tussen West en Oost laat de tekenaar zien? Hoe kun je dat economisch verklaren?
Bron. Politieke prent van H.E. Köhler uit 1949. Tekst van boven naar onder: ‘1945: ‘Broer!’’, ‘1955: ‘Beste neef’’, ‘1965: ‘Ach ja, we hebben nog een of ander ver familielid in het buitenland.’’
Checkvraag: visie op opstand in de DDR
Vragen + eenzijdigheid…
Bron. Gedeelte uit een Oost-Duits geschiedenisboek voor de bovenbouw voortgezet onderwijs. In onderstaand gedeelte komt de officiële interpretatie van de DDR-regering over de volksopstand in 1953 in de DDR naar voren:
Aanhangers van het imperialisme bereidden sinds het voorjaar van 1953, gesteund door vijanden en weifelaars in het binnenland, een contrarevolutionaire omwenteling voor. Op 17 juni legde ongeveer vijf procent van de beroepsbevolking het werk neer. Daarbij bevonden zich heel wat ex-nazi’s. binnengesmokkelde provocateurs plaatsen zich aan het hoofd van de ontevredenen, ruiden hen op, bezoedelden en vernielden symbolen van de staat en de arbeidersbeweging, mishandelden en vermoordden functionarissen en klassebewuste arbeiders.
De krachtsverhoudingen lieten echter niet toe, dat het socialisme in de DDR kon worden uitgeschakeld. De troepen uit de Sovjet-Unie hadden een wezenlijk aandeel in de nederlaag van de contrarevolutionairen. Het ingrijpen van de Sovjet-Unie maakte duidelijk da zij geen buitenlandse interventie duldde in de DDR.
Aan de slag… oefenen oefentoetsvraag verschil BRD/DDR
In de buurt
Verandering: Wind of Change? (1991)
The Scorpions: Wind of Change (1991)
https://www.youtube.com/watch?v=n4RjJKxsamQ
Aan de slag… (20 min.)
Maken: oefeneindexamenvragen + tijdsoverzicht.
- Oefenvragen: let op je redenatie: verwijzen naar bron en eigen informatie.
- Tijdbalk maken: lees de syllabus en maak voor jezelf een tijdbalk of overzicht van de belangrijkste jaartallen met gebeurtenissen.
Volgende les: verder werken aan oefenvragen + tijdbalk.
Huiswerk: bekijk site: https://www.slideshare.net/SaladeHistoria/50-cartoons-gorbachev , kies 1 spotprent uit en stuur de prent + uitleg van de bronmaker (wat je ziet in de bron + boodschap bronmaker) naar HSH op Teams.
