Cursus 1 - paragraaf 2 - 2GL

• newEditor
• Nederlands
• Middelbare school
• vmbo g
• Leerjaar 2

Woordraadstrategieën in teksten

Open met het herkenbare probleem: je leest een tekst en ineens staat er een onbekend woord. Deze les laat zien hoe je de betekenis toch kunt vinden en hoe je daar als schrijver ook rekening mee kunt houden.

Lesdoel

Ik kan de betekenis van een onbekend woord vinden met een tegenstelling of een bekend woorddeel, en ik kan deze strategieën gebruiken in mijn eigen tekst.

Onbekend woord? Kijk eerst in de tekst

• Probeer eerst de betekenis uit de tekst te halen

• Gebruik een woordraadstrategie

• Eerder geleerd: synoniem, omschrijving, voorbeeld

• In deze les leer je nog twee nieuwe strategieën

Benadruk dat leerlingen niet meteen naar een woordenboek hoeven te grijpen. De tekst zelf geeft vaak al aanwijzingen.

Strategie 1: een tegenstelling zoeken

• Een tegenstelling is het tegenovergestelde van een woord

• Via die tegenstelling kun je de betekenis raden

• Voorbeelden: hoog ↔ laag, veilig ↔ gevaarlijk

Gebruik eenvoudige tegenstellingen die leerlingen al kennen. Zo wordt duidelijk hoe de redenering werkt.

Signaalwoorden bij een tegenstelling

Let op woorden die vaak een tegenstelling aankondigen:

• maar

• echter

• toch

• daarentegen

Deze woorden helpen je om het tegenovergestelde in de zin te vinden.

Wijs erop dat signaalwoorden niet automatisch de betekenis geven, maar wel laten zien waar je moet zoeken.

Voorbeeld met een tegenstelling

Nieuwe games zijn vaak prijzig, maar in de uitverkoop zijn ze goedkoop.

• maar laat een tegenstelling zien

• goedkoop is het tegenovergestelde van prijzig

• Dus prijzig betekent: duur

Laat stap voor stap zien hoe je van de zin naar de betekenis komt. Dat modelen is hier belangrijker dan extra voorbeelden.

Zo pak je deze strategie aan

• Zoek het onbekende woord

• Kijk of er een signaalwoord staat

• Zoek het tegenovergestelde woord

• Leid daarna de betekenis af

Maak duidelijk dat leerlingen eerst moeten zoeken naar een aanwijzing in dezelfde zin of vlak erbij in de tekst.

Welk woord laat in deze zin een tegenstelling zien?

A

prijzig

B

goedkoop

C

uitverkoop

D

maar

Sluit aan op het voorbeeld: 'Nieuwe games zijn vaak prijzig, maar in de uitverkoop zijn ze goedkoop.' Veel leerlingen kiezen een inhoudswoord, maar het signaalwoord is 'maar'.

Vul de juiste woorden in

Bij een onbekend woord kun je een tegenstelling zoeken. Let dan op een signaalwoord zoals maar. Daarna zoek je het tegenovergestelde woord en leid je de betekenis af.

tegenstelling

signaalwoord

tegenovergestelde

voorbeeld

voorvoegsel

bekende deel

omschrijving

De kern van deze strategie is de volgorde: tegenstelling herkennen, signaalwoord zien, tegenovergestelde zoeken.

Strategie 2: een bekend woorddeel zoeken

• Sommige woorden bestaan uit delen die je al kent

• Met die bekende delen kun je de betekenis afleiden

• Dat kan bij samengestelde woorden

• Ook bij woorden met een voorvoegsel of achtervoegsel

Leg kort uit dat deze strategie vooral werkt als een woord is opgebouwd uit herkenbare stukken.

Bekende delen in een samengesteld woord

Inkoopmedewerker

• bekend deel: inkoop

• bekend deel: medewerker

• betekenis: iemand die in een bedrijf meehelpt met de inkoop

Benadruk dat leerlingen niet elk woord volledig hoeven te kennen. Soms zijn twee bekende delen al genoeg.

Bekende voorvoegsels

• on- = niet / zonder

- ongezond = niet gezond

• her- = opnieuw

- hergebruiken = opnieuw gebruiken

Houd het bij de voorvoegsels uit de theorie. Voeg geen extra reeksen toe, zodat de les overzichtelijk blijft.

Bekende achtervoegsels

• -loos = zonder

• naamloos betekent: zonder naam

• Je kijkt dus naar het eind van het woord

• Dat woorddeel helpt je bij de betekenis

In de theorie worden ook -vol en -rijk genoemd als voorbeelden van achtervoegsels; op de slide blijft de uitwerking bij -loos, omdat dat voorbeeld volledig is uitgelegd.

Zo pak je deze strategie aan

• Kijk welke delen van het woord je al kent

• Let op een voorvoegsel aan het begin

• Let op een achtervoegsel aan het eind

• Combineer die informatie tot een betekenis

Benadruk dat leerlingen hun voorkennis gebruiken: wat herken ik al in dit woord?

Wat betekent 'ongezond' met hulp van het voorvoegsel?

A

heel gezond

B

niet gezond

C

opnieuw gezond

D

zonder naam

Toetst of leerlingen weten dat 'on-' betekent: niet of zonder. De andere opties komen uit andere behandelde woorddelen en zijn dus plausibel.

Vul de juiste woorden in

Bij een bekend woorddeel kijk je eerst naar delen die je al kent. Let ook op een voorvoegsel aan het begin en een achtervoegsel aan het eind van het woord.

kent

voorvoegsel

achtervoegsel

zegt

tegenstelling

signaalwoord

voorbeeld

Echoot precies de aanpak van slide 11 en helpt leerlingen de drie stappen onthouden.

Hoe raad je 'inkoopmedewerker'?

Bespreek dat een goed antwoord verwijst naar herkenbare woorddelen, zoals inkoop + medewerker, of naar een voor-/achtervoegsel. Laat leerlingen hun denkstappen verwoorden.

Schrijven voor je lezer

Ook als jij zelf schrijft, kun je lezers helpen.

Gebruik in je tekst aanwijzingen, zodat iemand onbekende woorden beter begrijpt.

Dit is de overgang van lezen naar schrijven: dezelfde strategieën helpen niet alleen de lezer, maar ook de schrijver.

Gebruik synoniemen en omschrijvingen

• Voeg een synoniem toe

• Omschrijf een onbekend woord

• Zet een omschrijving tussen haakjes of komma’s

Noem eventueel mondeling dat je een woordenboek of synoniemen.net kunt gebruiken als je zelf geen synoniem weet.

Gebruik voorbeelden en tegenstellingen

• Voorbeelden kondig je aan met: zoals, bijvoorbeeld, een voorbeeld van

• Tegenstellingen maak je duidelijk met: maar, echter, toch, daarentegen

Laat zien dat signaalwoorden niet alleen helpen bij lezen, maar ook een hulpmiddel zijn voor duidelijk schrijven.

Gebruik bekende woorddelen

• Kies woorden waarvan een deel al bekend is

• Dan kan je lezer de betekenis makkelijker afleiden

• Zo wordt je tekst duidelijker en beter te begrijpen

Houd het praktisch: als een moeilijk woord te ingewikkeld is opgebouwd, kun je soms beter een duidelijker woord kiezen.

Overzicht van de strategieën

• Betekenis zoeken via de tekst

• Eerder geleerd: synoniem, omschrijving, voorbeeld

• Nieuw: tegenstelling

• Nieuw: bekend woorddeel

• Deze strategieën helpen bij lezen én schrijven

Gebruik deze slide als samenvatting van de hele lesroute.

Welk signaalwoord past het best bij een voorbeeld?

A

echter

B

zoals

C

toch

D

daarentegen

Controleert of leerlingen lezen en schrijven koppelen: voor voorbeelden gebruik je woorden als 'zoals' en 'bijvoorbeeld'; de andere opties horen bij tegenstellingen.

Wat helpt een lezer het meest bij een onbekend woord?

1

synoniem

2

omschrijving

3

voorbeeld

4

tegenstelling

5

woorddeel

Aan de slag!

Opdracht 1 t/m 4
Bladzijde 11.

Wat heb jij vandaag geleerd?

Laat leerlingen één concrete leeropbrengst noemen, bijvoorbeeld een strategie of een signaalwoord. Er is geen fout antwoord zolang het past bij de les.

Wat vond jij nog lastig?

Gebruik dit als afsluitende check op moeilijkheden. Verwacht antwoorden als: tegenstellingen vinden, voor- en achtervoegsels herkennen, of betekenis afleiden.

Begrippen

woordraadstrategie - manier om de betekenis van een onbekend woord te vinden

synoniem - woord met ongeveer dezelfde betekenis

omschrijving - uitleg van wat een woord betekent

voorbeeld - iets dat laat zien wat een woord betekent

tegenstelling - woord met de tegenovergestelde betekenis

voorvoegsel - woorddeel dat voor een woord staat

achtervoegsel - woorddeel dat achter een woord staat