Leestekens goed gebruiken
Leestekens goed gebruiken
Open de les met het idee dat leestekens helpen om betekenis en ritme duidelijk te maken. Deze les zoomt in op vier leestekens: komma, dubbele punt, aanhalingstekens en puntkomma.
Leerdoel
Ik kan komma's, dubbele punten, aanhalingstekens en puntkomma's op de juiste manier gebruiken.
Deze slide heeft geen instructies
Welke leestekens vind jij het lastigst?
Gebruik de antwoorden als startpunt. Verwachte woorden: komma, dubbele punt, aanhalingstekens, puntkomma, citaat, opsomming. Koppel kort terug dat de les precies over deze lastige gevallen gaat.
Komma
Een komma laat zien waar in een zin een rustmoment zit.
Let op drie veelvoorkomende plaatsen:
voor of na een aanspreking
tussen twee persoonsvormen
tussen een hoofdzin en een lange bijzin
Gebruik deze slide als opbouw naar de theorie. Benoem dat leerlingen vaak te weinig of juist te veel komma's plaatsen. Nog geen volledige regels uitleggen; dat gebeurt op de volgende slide.
Komma
Bij een aanspreking: Sorry, zouden jullie even stil kunnen zijn, jongens?
Tussen twee persoonsvormen: Als je nu al goed geleerd hebt, hoef je volgende week alleen nog alles te herhalen.
Wanneer gebruik je een komma?
Tussen hoofdzin en lange bijzin: De herfstvakantie begon precies op tijd, omdat iedereen na acht weken school al behoorlijk moe is.
De komma maakt de zin duidelijker en prettiger leesbaar.
Let op: de komma staat vóór het woord 'omdat'.
Leg kort uit wat een persoonsvorm is als opfrisser. Benadruk dat de komma niet zomaar op gevoel wordt gezet, maar vaak samenhangt met zinsdelen en leesbaarheid.
Wat is ook alweer het verschil tussen een hoofdzin en een bijzin?
In de hoofdzin staan het onderwerp en de persoonsvorm altijd naast elkaar. Er kunnen geen woorden tussen worden geplaatst. In een bijzin kan dit wel. Kijk maar eens naar de volgende zinnen:
Groen = hoofdzin
Rood = bijzin
Joris loopt altijd naar school, terwijl hij een elektrische fiets in de schuur heeft staan.
Omdat Joris slechts 5 minuten hoeft te lopen, heeft hij zijn fiets niet nodig.
Joris vindt lopen leuk en Joris houdt niet van fietsen.
Deze slide heeft geen instructies
Komma onthouden
Denk bij een komma aan even pauzeren.
Een komma helpt de lezer om:
de zin sneller te begrijpen
delen van de zin te scheiden
een aanspreking meteen te herkennen
Sluit het onderdeel af met de kern: een komma ondersteunt de structuur van de zin. Eventueel extra voorbeelden mondeling geven.
Waar gebruik je een komma?
Bij een aanspreking
Voor elke opsomming
Na elke hoofdzin
Voor een uitleg
De juiste keuze sluit aan bij de komma-slide: aanspreking, tussen persoonsvormen en tussen hoofdzin en lange bijzin. 'Voor een uitleg' past juist bij de dubbele punt.
Vul de juiste woorden in
Een komma laat een rustmoment in een zin zien. Je gebruikt een komma bij een aanspreking en soms tussen een hoofdzin en een lange bijzin. Zo wordt een zin duidelijker leesbaar.
Alle drie de kernwoorden komen letterlijk uit het theorieblok over komma's.
Dubbele punt
Een dubbele punt kondigt iets aan.
Na de dubbele punt verwacht je dus nog iets, bijvoorbeeld:
een citaat
een gedachte
een opsomming
een uitleg of toelichting
Gebruik het woord 'aankondigen' steeds opnieuw, zodat leerlingen één duidelijke kapstok hebben voor de dubbele punt.
Dubbele punt
Veelgebruikte situaties
Nog twee situaties
Opsomming met aankondiging: Ze verkopen de volgende lekkernijen: brownies, muffins en worteltaart.
Uitleg: Iedereen heeft stroopwafels gekocht: ze zijn deze week in de aanbieding.
Citaat: De lerares zei: ‘Spelling leer je alleen door veel te oefenen.’
Gedachte: De klas dacht: ik hoop dat mevrouw Van Dongen niet de hele les dit soort voorbeeldzinnen gebruikt.
Benadruk dat je bij een gedachte geen aanhalingstekens gebruikt. Laat ook horen dat een gewone opsomming zonder aankondiging geen dubbele punt nodig heeft.
Dubbele punt onthouden
Gebruik een dubbele punt als de eerste zin of zinshelft zegt:
nu komt er iets belangrijks, namelijk ...
Deze onthoudzin helpt goed bij citaat, opsomming en toelichting. Koppel terug aan de vier gevallen van de vorige slide.
Wanneer gebruik je een dubbele punt?
Bij een rustmoment
Bij letterlijke woorden
Als iets wordt aangekondigd
Tussen losse zinnen
De kernzin van dit onderdeel is: een dubbele punt kondigt iets aan.
Vul de juiste woorden in
Een dubbele punt kondigt iets aan. Daarna kan een citaat volgen, maar ook een opsomming of een uitleg.
Laat eventueel ook benoemen dat een gedachte na een dubbele punt geen aanhalingstekens krijgt.
Aanhalingstekens
Aanhalingstekens gebruik je als je woorden letterlijk weergeeft of extra nadruk geeft.
Ze komen vaak voor bij:
citaten
woorden die je als woord bedoelt
woorden die je spottend of opvallend gebruikt
Benoem dat aanhalingstekens meer doen dan alleen 'iemand praat'. Ze kunnen ook laten zien dat je een woord bijzonder gebruikt.
Aanhalingstekens
Bij citaten
Bij woorden zelf
Woord als woord: Het begrip ‘Triple T’ verslaat '67' misschien in populariteit.
Spottend of bijzonder: Zo 'fijn' dat de wekker weer ging deze ochtend.
Roos zei: ‘Wat ga jij morgen doen?’
‘Ik ga morgen naar de film’, zei Tessa.
'Leuk,' zei Roos, 'ik denk dat ik meega.'
Wijs op de plaats van komma, vraagteken en uitroepteken bij citaten. Je hoeft niet alle varianten uit het bronmateriaal op de slide te zetten; noem ze eventueel mondeling als extra voorbeelden.
Aanhalingstekens onthouden
Vraag jezelf af:
Zijn dit iemands letterlijke woorden?
Of bedoel ik het woord zelf?
Of gebruik ik het woord op een speciale manier?
Deze drie controlevragen geven leerlingen een praktisch besliskader bij schrijven.
Wanneer gebruik je aanhalingstekens?
Bij een lange bijzin
Bij letterlijke woorden
Bij elke uitleg
Bij twee hoofdzinnen
De juiste keuze verwijst naar citaten. De andere opties horen bij komma, dubbele punt of puntkomma.
Vul de juiste woorden in
Aanhalingstekens gebruik je bij citaten, maar ook als je een woord als woord bedoelt. Soms laat je er ook mee zien dat een woord spottend is gebruikt.
Deze invuloefening vat de drie toepassingen van aanhalingstekens samen.
Puntkomma
Een puntkomma zit tussen komma en punt in.
Je gebruikt hem:
tussen hoofdzinnen die sterk samenhangen
aan het einde van onderdelen in een lange opsomming onder elkaar
Leerlingen kennen dit leesteken vaak minder goed. Leg daarom vooral de functie uit: sterker verbonden dan twee losse zinnen, maar toch duidelijk gescheiden.
Puntkomma
Isaac nam een grote slok cola en liet daarna een boer; dat vond ik niet zo chic.
Beide delen zijn hoofdzinnen.
De inhoud hoort duidelijk bij elkaar.
In een lange opsomming
Onderdelen onder elkaar eindigen met een puntkomma.
Het laatste onderdeel eindigt met een punt.
Zo blijft een lange opsomming overzichtelijk.
Tussen hoofdzinnen
Noem eventueel mondeling het voorbeeld met meerdere leestekens uit de bron. Het belangrijkste is dat leerlingen het verschil tussen punt en puntkomma begrijpen.
Waarvoor gebruik je een puntkomma?
Voor een vraag
Voor een citaat
Tussen samenhangende hoofdzinnen
Na een aanspreking
Controleer of leerlingen het verschil zien tussen komma, punt en puntkomma.
Vul de juiste woorden in
Een puntkomma zit tussen komma en punt in. Je gebruikt hem tussen hoofdzinnen die sterk samenhangen. In een lange opsomming krijgt het laatste onderdeel een punt.
Twee keer hetzelfde antwoord is hier functioneel: beide keren gaat het om de relatie tussen punt en puntkomma.
Wat is één regel die jij nu beter begrijpt?
Bespreek kort welke regel of welk ezelsbruggetje leerlingen echt meenemen, bijvoorbeeld: komma = rustmoment, dubbele punt = aankondigen, aanhalingstekens = letterlijke woorden, puntkomma = samenhangende hoofdzinnen.
Welk leesteken vind jij nu nog het lastigst?
Laat leerlingen benoemen welk onderdeel nog onzeker voelt. Mogelijke thema's: komma tussen persoonsvormen, dubbele punt bij opsomming, plaats van leestekens bij citaten, verschil tussen punt en puntkomma.
Huiswerk voor donderdag:
Maak opdracht 1 t/m 4 op bladzijde 253.
Geef eventueel aan wanneer het huiswerk af moet zijn en of leerlingen hun boek of schrift nodig hebben.
Samenvatting
Komma: geeft een rustmoment aan.
Dubbele punt: kondigt iets aan.
Aanhalingstekens: geven letterlijke woorden of bijzonder gebruik aan.
Puntkomma: verbindt hoofdzinnen of sluit lange opsommingen af.
Gebruik deze slide als afronding van de centrale vraag: hoe gebruik je deze vier leestekens op de juiste manier? Laat zien dat elk leesteken een eigen functie heeft.
Nog een keer de toetsstof:
Spelling §6: komma, dubbele punt, aanhalingstekens, puntkomma (blz. 252)
Spelling §9: herhaling werkwoordspelling (alleen online)
Spelling §10: Engelse werkwoorden (blz. 254)
Spelling §11: Homofone werkwoorden (blz. 257)
leer de theorie
maak de oefeningen uit je boek
oefen online (op NN online)
Deze slide heeft geen instructies