Barok 6V
Learning objective
Barok 6V
Learning objective
Na deze lessen:
Herken je de technische termen/compositie technieken uit de barok:
je weet wat een klavecimbel is en kunt dit herkennen.
je weet het verschil tussen een kerkorgel en een elektrisch orgel.
ken je de kenmerken en herken je een basso contiuno en het barokorkest.
hoor je het verschil tussen terassendynamiek en echodynamiek.
weet je wat een ostinate bas is en kun je dit ook horen.
weet je wat barokke motoriek is en kun je dit ook horen.
ken en herken je de verschillende compositietechnieken: sequens, voortspinning, motorisch ritme en contrastwerking.
kun je de verschillende instrumentale vormen: suite, sarabande, menuet, soloconcert en concerto grosso.
ken en herken je de verschillende onderdelen van een fuga.
Tijdsbeeld 1600-1750
Aan het begin van de zeventiende eeuw, het begin van de stijlperiode barok, had men in de kunsten behoefte aan een meer menselijke invalshoek in plaats van de rationele benadering van de renaissance. Niet alleen in de muziek, maar ook in beeldende kunst, architectuur en literatuur zochten kunstenaars naar manieren om hun kunst dichter naar de 'echte' mens te brengen. Schilders begonnen realistischer te schilderen met meer emotie in de gezichten, architecten ontwierpen hun gebouwen met onregelmatige vormen zoals in de natuur en ook componisten zochten naar manieren om menselijke emoties in hun muziek uit te drukken. De focus verschoof van kunst vanuit ratio naar kunst vanuit emotie.
Text
Instrumenten en ensembles
Een klavecimbel is een toetsinstrument dat veel gebruikt wordt in barokmuziek. Het klavecimbel bevat snaren die geplukt worden bij het aanslaan van de toetsen. Daarin verschilt het instrument van de piano, waar de snaren worden aangeslagen met een hamer.
Van het instrument kennen we twee varianten. Het kerkorgel en het elektrisch orgel. Het kerkorgel bestaat uit een aantal pijpen in verschillende lengtes voor de verschillende toonhoogtes. De organist bespeelt met zijn handen de toetsen en met zijn voeten de pedalen van het orgel. Wanneer een toets of een pedaal wordt ingedrukt, wordt er lucht door de bijbehoorende pijp heen geblazen. Op deze manier wordt het geluid geproduceerd. De werking van het kerkorgel lijkt daarmee op de werking van een blaasinstrument. In moderne muziek, zoals de jazz- en popmuziek, wordt het orgel ingezet in de vorm van een elektronisch orgel. Dit orgel heeft geen pijpen meer waar lucht doorheen wordt geblazen. Het geluid wordt elektronisch geproduceerd. Hierdoor is het elektronisch orgel kleiner en makkelijker te gebruiken in de studio of thuis.
De basso continuo is een begeleidingsvorm, bestaande uit een baslijn en bijgeschreven harmonie (een becijferde bas). Deze partij wordt meestal gespeeld door een basinstrument zoals een cello, viola da gamba of fagot en een harmonieinstrument zoals het orgel, het klavecimbel of de luit. De basso continuo is in barokmuziek de basis van veel composities.
Het barokorkest is een klein orkest, bestaande uit een aantal strijkers en de basso continuo. Later in de barok werden hier houtblaasinstrumenten aan toegevoegd, zoals de traverso en de barokhobo. In grote bezettingen kon er ook nog percussie, zoals pauken, of koper, zoals de natuurhoorn, aan toegevoegd worden. Het barokorkest is gemiddeld kleiner dan het symfonieorkest.
Dynamiek
In de barok kennen we twee vormen van dynamiek:
Terassendynamiek is een plotselinge verandering in de dynamiek, zonder geleidelijke crescendo's of decrescendo's. In de barok gebeurt dit vaak door met meer of minder instrumenten te gaan spelen.
Echodynamiek is een variant op terrassendynamiek, waar een muzikaal motief of een muzikale zin wordt herhaald met een zachtere dynamiek of klank (of door minder instrumenten), waardoor het klinkt als een echo.
Compositietechnieken
Een ostinate bas is een steeds herhalende baspartij.
Veel stukken uit deze periode kennen barokke motoriek. Hiermee wordt het doorlopende en stuwende ritme bedoeld in de begeleiding. Er zijn weinig 'adempauzes'.
Compositietechnieken
Een sequens is een herhaling van een motief op een andere toonhoogte.
Contrastwerking is het gebruik van tegenstellingen (contrasten) in muziek in bijvoorbeeld dynamiek, tempo, toonhoogte, toonsoort, samenklank of instrumentatie.
Bij voortspinning ontwikkelt een melodie zich door middel van herhaling en variatie op een motief uit de melodie.
Muziek in de barok is vaak gebouwd op een motorisch ritme, dat zorgt voor de beweging en voortstuwing in de compositie. De begeleidingspartijen spelen vaak een herhalend ritme, waardoor de melodie meegenomen wordt.
Welke compositietechniek herken je in dit fragment en leg uit waarom?
Instrumentale vormen
Een suite is een instrumentale vorm, bestaande uit een aantal (vaak in een vaste volgorde uitgevoerde) dansen met verschillende tempi en maatsoorten.
Een menuet is een Franse dans in een driedelige maatsoort. Deze dans is lange tijd in de barok één van de meest populaire dansen bij de adel.
De sarabande is een langzame, statige dans in een driedelige maatsoort.
Een soloconcert is een muzikale vorm, waarbij een orkest en een solist zowel tutti (samen) als elkaar afwisselend spelen. Meestal heeft het soloconcert een driedelige vorm: snel, langzaam, snel.
Een concerto grosso is een muzikale vorm waarbij een orkest (het concerto grosso) en een solistengroep (het concertino) zowel tutti als elkaar afwisselend spelen.
Welke dansvorm zie je hier?
Menuet
Sarabande
Soloconcert
Concerto grosso
Fuga
Een fuga is een compositie waarin het thema volgens strenge regels in alle stemmen wordt geïmmiteerd.
In de expositie wordt het hoofdthema geïntroduceerd en spelen alle stemmen het hoofdthema voor het eerst.
Het divertimento is een soort tussenspel waarin het hoofdthema niet klinkt.
In de doorwerking vindt de verdere verwerking van het hoofdthema plaats bijvoorbeeld door verkleining of vergroting van het thema en modulatie.
Het coda is het slot van de compositie, ook wel naspel.
Als het thema in een snellere opeenvolging dan in de expositie door twee of meerdere stemmen wordt ingezet is er sprake van een stretto.
Vocale muziek
Een opera (het Latijnse meervoud van 'werk') is een volledig gezongen muzikaal drama, met een focus op de tekst en het verhaal. Opera’s bestaan uit onder meer een ouverture, aria’s, recitatieven, koorstukken en soms ook een ballet. De begeleiding wordt gespeeld door een orkest. Daarnaast spelen kostuums en decors een belangrijke rol.
Een oratorium is een meerdelige compositie voor solisten, koor en en orkest, waarin een religieus verhaal wordt verteld.
Een cantate is vergelijkbaar met een oratorium, maar is kleiner in schaal. Het orkest en koor zijn vaak iets kleiner en het duurt een stuk minder lang.
Een passie is een muzikale compositie over het lijdensverhaal van Jezus met solisten, koor en orkest. Passies kunnen zowel cantates als oratoria zijn. De bekende grote passies van Bach, de Mattheüs passie en Johannes passie, zijn oratoria.
Hoor je in dit stuk een opera, oratorium, passie of cantate?
Opera
Oratorium
Passie
Cantate
Vocale muziek
Een recitatief is een vocale compositie uit een opera, waarin het verloop van het verhaal wordt bezongen door een solist. De zanglijnen zijn vaak eenvoudig om de tekst goed te kunnen verstaan en de begeleiding is vaak niet zo uitgebreid.
Een recitatief secco wordt alleen begeleid met een of twee (basso continuo) instrumenten. De zang is over algemeen syllabisch.
Een recitativo accompagnato ('begeleid recitatief') wordt begeleid door een grotere groep instrumenten. De zang is melodisch uitgebreid en vaak melismatisch van karakter.
Een aria is een vocale compositie uit een opera. Tijdens een aria staat het verhaal even stil en wordt de emotie van het moment door een solist uitgedragen. Dit zijn vaak virtuoze, melismatische zangpartijen met een uitgebreidere orkestbegeleiding.
Met welke vorm heb je hier te maken?
Recitatief secco
Recitatief accompagnato
Aria
Dubbelkorigheid is het gebruik van twee koren in een compositie. Belangrijk is dat de koren als aparte “instrumenten” gebruikt worden, bijvoorbeeld in een vraag-antwoord spel tussen de twee koren.