Liedsoorten, opera en mis (Muziek vwo), les 2: Examentraining

• newEditor
• Muziek
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Introductie

Examentraining liedsoorten, opera en mis: secco of accompagnato, tekstuitbeelding analyseren, een onbekend werk plaatsen en de liedvorm bepalen, met vijf luistervragen en tips.

VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN

EXAMENTRAINING

Liedsoorten, opera en mis: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Wolfgang Amadeus Mozart / Wikimedia Commons, publiek domein

♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan bij een luisterfragment het soort recitatief, de liedsoort en de tekstuitbeelding benoemen en een werk plaatsen.

♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN

ZO PAK JE EEN EXAMENVRAAG AAN

• 1. Lees: wat wordt gevraagd: soort recitatief, tekstuitbeelding, liedsoort of liedvorm?

• 2. Luister: let op de bezetting (solo, koor, orkest, continuo), de tekst (taal, religieus of wereldlijk) en het tempo.

• 3. Argumenteer: noem wat je hoort en wat dat zegt over soort, vorm of tekst.

• 4. Kies: gebruik het exacte begrip uit de syllabus en controleer of je argument het begrip steunt.

Georg Friedrich Händel, portret door Thomas Hudson

♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN

VRAAGTYPE 1: SECCO OF ACCOMPAGNATO?

• Je hoort een recitatief en bepaalt de soort.

• Alleen continuo als begeleiding: recitativo secco.

• Het orkest begeleidt de zanger: recitativo accompagnato.

Image credit: Thomas Hudson / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: Handel: Messiah, Behold, a virgin shall conceive (Anne Sofie von Otter, The English Concert, Trevor Pinnock, kanaal: Anne Sofie von Otter - Topic). Wat leerlingen horen: een alt die de tekst bijna als gesproken taal zingt, met alleen continuo als begeleiding en zonder orkest. Het goede antwoord is recitativo secco. Veelgemaakte fout: recitativo accompagnato kiezen omdat het in een groot werk staat. Bij een accompagnato speelt het orkest mee.

Welk soort recitatief hoor je in dit fragment uit Messiah?

A

Recitativo accompagnato

B

Een aria

C

Recitativo secco

D

Een ouverture

Goed: recitativo secco, want alleen continuo begeleidt de spraakachtige zang. Veelgemaakte fout: accompagnato kiezen omdat het een groot werk is.

Video: Handel: Messiah, Thus saith the Lord of hosts (Alastair Miles, Cambridge Brandenburg Consort, Stephen Cleobury, kanaal: Alastair Miles - Topic). Wat leerlingen horen: een bas die de tekst bijna als gesproken taal zingt, begeleid door het orkest dat de tekst dramatisch kleurt. Het goede antwoord is recitativo accompagnato. Veelgemaakte fout: aria kiezen omdat het orkest meespeelt. De zang blijft spraakachtig, er is geen uitgewerkte melodie.

Waaraan hoor je dat dit recitatief een accompagnato is?

A

Alleen een klavecimbel begeleidt de zang

B

Er zingt een koor mee

C

Het orkest begeleidt de zanger en kleurt de tekst

D

De zanger zingt een melodie met herhalingen

Goed: het orkest speelt mee en maakt de tekst dramatisch. Veelgemaakte fout: de laatste optie kiezen, maar de zang blijft spraakachtig en wordt niet herhaald.

Franz Schubert, portret door Wilhelm August Rieder, 1875

♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN

VRAAGTYPE 2: TEKSTUITBEELDING ANALYSEREN

• Je beschrijft hoe de muziek de tekst uitbeeldt.

• Noem de tekst, wat je hoort en het effect.

• Let op tempo, ritme, melodie, bezetting en dynamiek.

Image credit: Wilhelm August Rieder / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: Bach: Matthäus-Passion, Sind Blitze, sind Donner (Netherlands Bach Society, Jos van Veldhoven, kanaal: Netherlands Bach Society). Wat leerlingen horen: een koor dat in een snel tempo met korte, felle klanken zingt over bliksem, donder en de hel. Het goede antwoord is de optie met korte, felle koorklanken. Veelgemaakte fout: denken dat een koor in een passie altijd plechtig en langzaam zingt.

Hoe beeldt het koor de woorden over bliksem en donder uit?

A

Met korte, felle koorklanken in een snel tempo

B

Met lange, rustige noten in een langzaam tempo

C

Met een zachte, wiegende melodie

D

Met één solist die op één toon praat

Goed: korte, felle klanken in snel tempo, passend bij bliksem en donder. Veelgemaakte fout: een plechtige, langzame optie kiezen omdat het een passie is.

Video: Schubert: Gretchen am Spinnrade, D. 118 (Jessye Norman, Phillip Moll, kanaal: Jessye Norman - Topic). Wat leerlingen horen: een piano met een doorlopende, draaiende figuur in de rechterhand en een zangeres die haar onrust uitzingt. De piano beeldt het draaiende spinnewiel uit (de titel is Gretchen am Spinnrade). Veelgemaakte fout: de galop uit Erlkönig noemen. Die galop heeft een heel ander ritme.

Wat beeldt de pianopartij uit in dit kunstlied van Schubert?

A

Een galopperend paard

B

Luidende klokken

C

Vallende regen

D

Een draaiend spinnewiel

Goed: de doorlopende, draaiende figuur in de piano is het spinnewiel. Veelgemaakte fout: het galopperende paard kiezen omdat dat het beroemdste voorbeeld van Schubert is.

Wolfgang Amadeus Mozart, portret door Barbara Krafft

♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN

VRAAGTYPE 3: EEN ONBEKEND WERK PLAATSEN

• Je plaatst een werk op basis van tekst, bezetting en stijl.

• Let op: taal, religieus of wereldlijk, solo of koor en de begeleiding.

• Een goed argument noemt altijd wat je hoort.

Image credit: Barbara Krafft / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: Mahalia Jackson: I Will Move On Up a Little Higher (kanaal: Mahalia Jackson - Topic). Wat leerlingen horen: een solozangeres met piano en orgel in een uitbundige, expressieve zangstijl, op een religieuze tekst. Het goede antwoord is gospel. Veelgemaakte fout: levenslied kiezen omdat het over gevoel gaat. De religieuze tekst en de kerkelijke begeleiding wijzen op gospel.

Welke liedsoort hoor je in dit fragment?

A

Madrigaal

B

Gospel

C

Levenslied

D

Motet

Goed: gospel. Een solozangeres met piano en orgel zingt uitbundig op een religieuze tekst. Veelgemaakte fout: levenslied kiezen omdat het over gevoel gaat.

Een Latijns uitvaartwerk heeft een Dies irae maar geen Gloria. Wat is het?

A

Een requiem

B

Een madrigaal

C

Een passie

D

Een operette

Een requiem mist Gloria en Credo en heeft wel een Dies irae. Wie passie kiest, let alleen op de religieuze inhoud.

♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN

VRAAGTYPE 4: DE LIEDVORM BEPALEN

• Je bepaalt de vorm op basis van wat er met de melodie gebeurt.

• Terug en gelijk: coupletlied. Terug maar aangepast: gevarieerd. Steeds nieuw: doorgecomponeerd.

In het derde couplet speelt de piano anders, de melodie blijft. Welke vorm?

A

Een coupletlied

B

Een doorgecomponeerd lied

C

Een gevarieerd coupletlied

D

Een madrigaal

De melodie keert terug maar wordt aangepast: gevarieerd coupletlied. Wie coupletlied kiest, let niet op de verandering in de begeleiding.

Een lied heeft vijf strofen met steeds nieuwe muziek. Welk vormschema past?

A

AAAAA

B

ABCDE

C

AAAA'A

D

ABABA

Steeds nieuwe muziek: ABCDE, een doorgecomponeerd lied. AAAAA is een coupletlied.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Secco of accompagnato?

2

Tekstuitbeelding analyseren

3

Een onbekend werk plaatsen

4

De liedvorm bepalen

Bespreek de uitslag en laat leerlingen hun keuze in tweetallen onderbouwen met wat ze hoorden.

♪ VAKTHEORIE · LIEDSOORTEN

TIPS VOOR OP HET EXAMEN

• Bij een recitatief let je eerst op de begeleiding: alleen continuo is secco, het orkest is accompagnato.

• Bij tekstuitbeelding noem je de tekst, het muzikale middel en het effect.

• Bij een onbekend werk vraag je jezelf: religieus of wereldlijk, solo of koor, met welke begeleiding?

• Gebruik de exacte begrippen: recitativo secco, requiem, motet, madrigaal, gevarieerd coupletlied.