vwo Tijdvak 1-5

VAVO Geschiedenis

René Beishuizen

1 / 116
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGeschiedenisMiddelbare schoolhavoLeerjaar 5

In deze les zitten 116 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

VAVO Geschiedenis

René Beishuizen

Vruchtbare halve maan

Leerdoelen

  • Kennismaking

  • Kennis van het jaarprogramma

  • Werkafspraken

  • Leren studeren: Cornell methode

  • Inleiding Tijdvak 1

Geef hier een kenmerkend aspect van jezelf

Test je kennis over de tijdvakken 1-10

JOINMYQUIZ.COM

761846


Text

Programma voor dit schooljaar


Studeren voor Geschiedenis

  • Maak altijd je huiswerk

  • Bereid de les altijd voor

  • Kijk je huiswerk na en leer van je fouten!

  • Zelftesten met flashcards

  • Zelftesten met braindumps

  • Herkneden door jezelf vragen te stellen met de leerdoelen

  • Herkneden door te tekenen

  • Herkneden door uit te leggen aan jezelf of iemand anders

  • Herkneden door te mappen

  • Gebruik de Cornell-methode voor aantekeningen

  • Studeer gespreid


Studiewijzer

Cornell methode

  • Verdeel je papier in vier stukken zoals op de tekening.

  • Schrijf in het bovenste veld de titel ‘Onderwerp – Vak – Datum’.

  • Schrijf in het linkerveld de titel ‘Belangrijke woorden’.

  • Schrijf in het rechterveld de titel ‘ Notities’.

  • Schrijf in het onderste veld de titel ‘Samenvatting.

Paragraaf 1.1

KA - de levenswijze van jager-verzamelaars


Leerdoelen

-Op welke bronnen is onze kennis van de prehistorie gebaseerd?

-Hoe verspreidde de moderne mens zich over de wereld?

-Welke levenswijze hadden jager-verzamelaars?

-Hoe brachten jager-verzamelaars hun gedachten tot uiting?


Begrippen

periode - prehistorie - tijdvak - archeologie - cultuur - tijd van jagers en boeren - nomaden - kunst - symbolen


Wel of niet sporen van jager-verzamelaars?

Welke begrippen horen hierbij?

Paragraaf 1.2

KA - het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen


Leerdoelen:

Hoe ontstond de landbouw?

Welke oorzaken en gevolgen had het ontstaan van de landbouw?

Hoe ontstonden landbouwsamenlevingen?


Begrippen:

revolutie - migranten - landbouwrevolutie - milieu - gedomesticeerd - landbouwsamenleving - sendentaire levenswijze - autarkisch - nijverheid- aanzien - macht - sociaal - slaaf - monumenten - hiernamaals - natuurgodsdiensten - rituelen -offeren

Welke begrippen?

Waarom ontstond het schrift rond 3.000 v. Chr?

Jager of boer?

Learning objective

Stonehenge

Paragraaf 1.3

KA - Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen


Leerdoelen:

Hoe ontstonden de eerste steden?

Welke groepen ontstonden in landbouw stedelijke samenlevingen?

Welke politieke ontwikkelingen vonden er plaats?

Welke culturele ontwikkelingen vonden er plaats?


Begrippen:

stad - volk - tempel - landbouw stedelijke samenleving - elite - specialisatie - ambacht - priester - handel - markt - vorst - onderdaan - staat - stadstaat - gezag - hiërarchie - belasting - overheid - beschaving - polytheïsme - mythe

Ziggurat = tempel + bestuurscentrum

Hiërarchie

Examenvraag

Archeologen vonden een stenen gewicht in de vorm van een kikker uit Babylonië (in het huidige Irak) van omstreeks 1800 voor Christus. Op het gewicht stond: "Kikker van tien minas, een wettig gewicht van de god Sjamasj". De mina (ongeveer 500 gram) werd gebruikt om graankorrels af te wegen.


De vondst van dit gewicht laat zien dat er in Babylonië in 1800 voor Christus aan een voorwaarde was voldaan voor het ontstaan van een vroeg-stedelijke samenleving.

Leg uit welke voorwaarde dit is.

Examenvraag

Bij opgravingen van een tempel in Nippur in Soemerië, het huidige Irak, werd een bronzen lengtemaat van ongeveer een meter gevonden. Uit deze vondst blijkt, dat Nippur een stedelijke samenleving is geweest. Leg dit uit. 2p

Antwoord examenvraag

Voorbeeld van een juist antwoord is:

Er is pas behoefte aan vastgelegde standaardmaten (zoals deze) als er sprake is van een vaste gemeenschap / een verdere mate van ontwikkeling dan in een samenleving van jagers/verzamelaars / bij rondtrekkende stammen, 1p

omdat in een stedelijke gemeenschap standaardmaten nodig zijn (bijvoorbeeld voor de handel / het oprichten van gebouwen). 1p

Leerdoelen

  • Je kent de kenmerkende aspecten en begrippen van Tijdvak 1

  • Je kent de kenmerkende aspecten en begrippen van Tijdvak 2

  • Je kunt examenvragen maken over Tijdvak 1 en 2

  • Je weet wat de Cornell methode inhoudt bij het maken van aantekeningen en je kunt deze methode toepassen.

Kenmerkende aspecten tijdvak 1+2

Tijdlijn


3.000 v. Chr

500 n. Chr

Tijdvak 2

jager-verzamelaars

landbouw samenleving

landbouw stedelijke samenleving

Zet zes begrippen die je kent in de juiste categorie

Zet de begrippen in de juiste tijdsvolgorde

1

specialisatie

2

hiërarchie

3

polytheïsme

4

nomaden

Leg uit welk voorwaarde dit is

Paragraaf 2.1

KA - de ontwikkeling van het wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat

KA - de vormentaal van de Grieks Romeinse cultuur

Leerdoelen:

Hoe kwam de klassieke cultuur van de Griekse stadstaten tot ontwikkeling?

Hoe dachten de Grieken over burgerschap en politiek?

Hoe ontstond het Griekse wetenschappelijk denken?

Begrippen:

oudheid - Tijd van Grieken en Romeinen - koloniën - kolonisatie - klassiek - vormentaal - zuilen - antiek - barbaren - inheems - adel - aristocratie - oligarchie - tiran - politiek - autochtoon - burgers- directe democratie - filosofen - rationeel - wetenschap

Wetenschappelijk denken

Wat is wetenschappelijk denken?


wetenschap

observeren + feiten

onderzoeken

logisch nadenken


Politiek en burgerschap

Wat is denken over politiek en burgerschap?



 

Type Machtsbron Bevolking

Monarchie geboorte (één familie) onderdanen

Aristocratie geboorte (meerdere families) onderdanen

Oligarchie bezit (kleine groep) onderdanen

Democratie 'alle' inwoners burgers

Ostracisme

Waarom?


Ontwikkeling Griekse cultuur en stadstaten


Kolonisatie

Vormentaal Grieks Romeinse cultuur

Examenvraag

Hoe zie je hier het wetenschappelijk denken ?

De Griekse filosoof Protagoras schrijft in de vijfde eeuw voor Christus:

" Van de goden kan ik niet weten dat ze er zijn; ook niet dat ze er niet zijn en ook niet welk uiterlijk ze hebben. Want vele dingen verhinderen het te weten, zowel de onzekerheid als de kortheid van het leven".

Examenvraag

Tijdens hun militaire dienstplicht moesten alle jongemannen uit Athene een eed afleggen om het burgerschap te verwerven. Aristoteles (384-322 v. Chr.) geeft deze eed weer

Ik zal de wapens niet onteren; mijn kameraad, met wie ik samen strijd, zal ik niet in de steek laten. Ik zal strijden voor de heiligdommen van de goden en voor alles wat de mensen heilig is, zowel alleen als gezamenlijk. Het vaderland zal ik niet zwakker doch sterker en machtiger achterlaten, als ik zou sneuvelen. Ik zal gehoorzamen aan de rechters en aan de bestaande wetten en aan alles wat de meerderheid met inzicht besluit. Wanneer iemand de wetten wil omverwerpen of daaraan niet wil gehoorzamen, zal ik het niet toelaten en ik zal me alleen en in gemeenschap daartegen verzetten. En de overgeërfde heiligdommen van onze voorvaderen zal ik eren. De goden zijn mijn getuigen

Examenvraag

Een bewering: Deze eed past bij de ideeën die er in de tijd van Aristoteles in Athene leven over burgerschap en politiek.


Ondersteun deze bewering door: − een van de ideeën over burgerschap en politiek die in de tijd van Aristoteles in Athene leven te noemen en − uit te leggen hoe dit idee in de eed naar voren komt. 3p

Examenvraag

Antwoord:

Een juist antwoord bevat de volgende elementen:

• een juist idee over burgerschap en politiek uit de tijd van Aristoteles in Athene (bijvoorbeeld: er is sprake van een vorm van democratie/inspraak van de burgers/afkeuren van tirannie/een rechtsstaat) 1

• met een juiste uitleg hoe dit idee in de eed naar voren komt (bijvoorbeeld: “ik zal gehoorzamen … aan alles wat de meerderheid met inzicht besluit” laat zien dat er sprake is van democratische besluiten / “ik zal niet toelaten dat iemand de wetten wil omverwerpen” laat zien dat tirannie wordt bestreden / “ik zal gehoorzamen aan de bestaande wetten” laat zien dat de rechtsstaat verdedigd wordt) 2

Paragraaf 2.2

KA - De groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde

KA - de klassieke vormentaal van de Grieks Romeinse cultuur

Leerdoelen:

Hoe ontwikkelde zich het Romeinse wereldrijk?

Hoe ontstond de Grieks Romeinse cultuur en hoe verliep de verspreiding?


Begrippen:

expansie - annexatie - wereldrijk - republiek - senaat - burgeroorlogen - dictator - keizer -gouverneur - imperium - pax Romana - gouverneurs - multiculturele samenleving - tolerantie - staatsgodsdienst - romanisering - Grieks-Romeinse cultuur - vormentaal

Ontwikkeling en verspreiding Romeinse Rijk + cultuur

Slide tekst

Limes

Ontwikkeling Romeins Rijk

Romanisering

Germanen

Galliërs

Germanen

Examenvraag

In de eerste eeuw voor Christus verlieten de Helvetiërs hun woongebied in het Romeinse Rijk, vlakbij de noordelijke grens. Ze trokken verder het Romeinse Rijk in. De Romeinse generaal Caesar nam het besluit de Helvetiërs te laten terugkeren naar hun oorspronkelijke woongebied en een samenwerkingsverdrag met hen te tekenen.


Geef met behulp van een kenmerkend aspect aan welk belang de Romeinen hadden bij dit besluit van Caesar.

Let op: je moet na het opschrijven van een kenmerkend aspect een uitleg geven. 2p

Examenvraag

Antwoord:

  • Kern van een juist antwoord is: Vanwege 'de confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa' hadden de Romeinen belang bij het tekenen van een samenwerkingsverdrag met een volk aan de noordelijke grens om de veiligheid van die grens te behouden. 1p

    of

    Vanwege 'de groei van het Romeinse imperium, waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidde' hadden de Romeinen belang bij het tekenen van een samenwerkingsverband met een volk dat aan de grens woonde, om vast te leggen dat dit gebied onderdeel was van het Romeinse Rijk. 1p

Paragraaf 2.3

KA - de ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten


Leerdoelen:

Hoe ontwikkelde zich het jodendom?

Hoe ontstond het christendom?

Hoe werd het christendom de Romeinse staatsgodsdienst?


Begrippen:

jodendom - Tenach - Bijbel - christendom - monotheïsme - synagoge - Messias - prediker - dopen - bekeren - normen - waarden - martelaar - godsdienstvrijheid - kerk

De verspreiding van het christendom



ontwikkeling jodendom

verspreiding christendom

christendom staatsgodsdienst


-monotheïsme

-bekeren

-martelaar



Examenvraag

De Romeinen vervolgden aanhangers van andere godsdiensten dan de Romeinse religie meestal niet. Maar christenen werden, tot het begin van de vierde eeuw, wel vervolgd.

Verklaar dit verschil door aan te geven:

  • waardoor de verdraagzaamheid tegenover andersgelovigen het Romeinse imperialisme diende en

  • waardoor de christelijke religie door het Romeinse bestuur aanvankelijk werd gezien als een politiek gevaar. 2p

Examenvraag

Antwoord:

  • Het niet-vervolgen van andersgelovigen voorkwam mogelijke opstanden die de uitbreiding/instandhouding van het Romeinse Rijk in gevaar konden brengen / maakte het voor andere culturen aantrekkelijker opgenomen te worden in het Romeinse Rijk 1

  • Volgens het Romeinse bestuur bracht de christelijke religie de stabiliteit van het Romeinse Rijk in gevaar, omdat de christenen weigerden de keizer te aanbidden (vanuit het monotheïstische karakter van hun godsdienst)

    1

Paragraaf 2.4

KA - de confrontatie tussen de Grieks-Romeinse en Germaanse cultuur.


Leerdoelen:

Welke kenmerken had de Germaanse cultuur?

Welke contacten hadden de Romeinen en Germanen?

Wat gebeurde er met het Romeinse erfgoed?


Begrippen:

verdrag - bondgenootschap - volksverhuizing - migratie

Volksverhuizing



Franken

Angelen

Oost-Romeins Rijk

Exit ticket

Griekenland wordt in 146 v. Chr. een provincie van het Romeinse Rijk. Aelius Aristides is een Griek die Romeins burger wordt. Hij schrijft omstreeks 150 over de Romeinen:

Grieken en barbaren kunnen gaan waar ze maar willen, je veiligheid is gewaarborgd als je een Romein bent of een onderdaan van Rome. Rome heeft de hele wereld gemeten, heeft rivieren met bruggen overspand, heeft bergen doorkliefd om rechte wegen aan te leggen voor verkeer, heeft lege plekken gevuld met boerderijen en maakt het leven makkelijker door in behoeftes te voorzien en door recht en orde te brengen. Overal zijn gymnasia (= sportscholen), fonteinen, poorten, tempels, werkplaatsen en scholen. De steden zijn prachtig en de hele aarde is netjes als een tuin.

Welk begrip is op de bron van toepassing?

A

romanisering

B

monotheïsme

C

bekeren

D

tolerantie

Leerdoelen

  • Quiz tijdvak 1 + 2

  • Bespreking Tijdvak 3

  • Examenvragen Tijdvak 3

  • Bespreking Tijdvak 4

  • Examenvragen Tijdvak 4

Paragraaf 3.1 De opkomst van de islam

KA Ontstaan en verspreiding van de islam

Leerdoelen:

Hoe is de islam ontstaan?

Hoe werd het Arabisch rijk uitgebreid?

Hoe ontwikkelde zich de Arabische samenleving en cultuur?

Hoe werd de islam later in andere gebieden verspreid?


Begrippen:

Allah - profeet - Koran - moslims - Jihad - wereldlijk - machthebber - kalief- kalifaat - dynastie - soennieten - emir - sultan - moskee



verspreiding islam

Learning objective

Examenvraag

Uit deze bron kunnen twee oorzaken voor de snelle verspreiding van de islam worden afgeleid. Noem beide oorzaken en geef bij elke oorzaak aan waardoor die bijdraagt aan de snelle verspreiding van de islam. 4p

Door de beproevingen en onderdrukking waaraan Cyrus2) de rechtzinnige kopten in het geloof blootstelde, week een groot aantal onder hen van het rechte pad af, sommigen uit angst voor vervolging, anderen door omkoping, en weer anderen door overreding en bedrog. (…) Toen zond de vorst van de moslims een leger naar Egypte onder aanvoering van een van zijn trouwe aanhangers, genaamd Amr ibn Al-Asi. (…) En in het jaar 641 veroverden de moslims Alexandrië, verwoestten de muren en staken veel kerken in brand. (…) Sanutius, een vrome edelman, bracht Amr op de hoogte van de situatie van de patriarch Benjamin, hoe hij uit angst voor de Byzantijnen op de vlucht was geweest. Toen liet Amr over alle provincies van Egypte een brief verspreiden, waarin hij schreef: "De plek waar Benjamin, de patriarch van de koptische christenen zich bevindt, valt onder onze bescherming. Laat hem in alle veiligheid terugkeren zodat hij het bestuur over zijn kerk en volk op zich kan nemen." Toen de heilige Benjamin dit vernam, keerde hij na een afwezigheid van dertien jaar in grote blijdschap terug naar Alexandrië, gesierd met de kroon van het lijden dat het rechtzinnige volk had ondergaan vanwege de vervolging door de ketters.

Antwoord examenvraag

Uit de bron blijkt dat de christenen onderling verdeeld zijn (in Egypte) 1

• waardoor zij niet één front tegen de oprukkende moslims vormen 1

• Uit de bron blijkt dat de islamitische veroveraars zich tolerant opstellen tegenover de plaatselijke godsdiensten 1

• waardoor het voor de inheemse bevolking gemakkelijker wordt het gezag van de nieuwe heersers te aanvaarden 1

3.2 Hofstelsel en horigheid

KA De vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door een zelfvoorzienende agrarische cultuur georganiseerd via hofstelsel en horigheid.

Leerdoelen:

  • Hoe kwam een landbouwsamenleving in plaats van een landbouwstedelijke samenleving in West-Europa?

  • Wat zijn kenmerken van de horigheid?

  • Wat zijn kenmerken van het hofstelsel?

Begrippen:

middeleeuwen - tijd van monniken en ridders - horigen - hofstelsel - domein -hoeve - herendiensten - rentmeesters



Hofstelsel

Learning objective

3.3 Het feodale stelsel

KA Het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur


Leerdoelen:

  • Hoe werd het Frankische rijk bestuurd.

  • Hoe ontwikkelde zich het Frankische rijk vanaf Karel de Grote?

  • Hoe ontwikkelde zich het leenstelsel?


Begrippen:

hertog - graaf - paus - ridders - feodalisme - leenstelsel -leenman - leenheer

Feodalisme

Learning objective

Examenvraag

Na de val van het West-Romeinse Rijk was er in West-Europa steeds minder geld in omloop. Dit maakte aanpassingen nodig in de voedselvoorziening en in het bestuur.

Leg uit dat het gebrek aan geld werd opgevangen door:

− het hofstelsel en

− het feodalisme 4p

Antwoord examenvraag

Voorbeeld van een juist antwoord is:

• Het hofstelsel ving het gebrek aan geld op, doordat daarin een autarkisch systeem (met horige boeren) voor de voedselvoorziening werd ontwikkeld (waardoor geen voedsel gekocht hoefde te worden) 2

• Het feodalisme ving het gebrek aan geld op, omdat de leenheer zijn gebied niet kon besturen met betaalde ambtenaren, maar zijn gebied moest verdelen in kleinere delen die hij uitgaf aan leenmannen die het gebied namens hem bestuurden 2

3.4 Christendom in Europa

KA De verspreiding van het christendom in geheel Europa


Leerdoelen

  • Hoe groeiden de kerken van Rome en Contstantinopel uit elkaar?

  • Hoe werd het christendom verspreid in Europa?

  • Hoe smolten christelijke en Germaanse gebruiken samen?


Begrippen

rooms-katholiek - bisschoppen - bisdom - geestelijken - tweezwaardenleer- cesaropapie - patriarch - schisma -katholiek - orthodox - geestelijkheid - stand - monniken - nonnen - klooster - abt - kerstenen - missionarissen - heiden - syncretisme - heiligen - relikwie


3.4 Verspreiding christendom

Learning objective

Tijdvak 3 Monniken en ridders 500 - 1000 n. Chr

  • Ontstaan en verspreiding van de islam

  • De vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane cultuur door een zelfvoorzienende agrarische cultuur

  • Het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur

  • De verspreiding van het christendom in geheel Europa


Beantwoorden examenvragen

  1. Lees de vraag goed door en onderstreep de belangrijkste begrippen.

  2. Kijk goed naar de instructie (leg uit / Verklaar / Toon aan met behulp van de bron, etc.)

  3. Herhaal in je antwoord een gedeelte uit de vraag

  4. , omdat .......... (uitleg)

  5. , daardoor / daarom ......... (conclusie)


Voorbeeld: Leg uit met behulp van de bron hoe het wetenschappelijk denken hier zichtbaar is.

Tijdvak 4 Steden en staten 1000 -1500 n. Chr

  • KA De opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving

  • KA De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden

  • KA Het begin van staatsvorming en centralisatie

  • KA Het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben.

  • KA de expansie van de christelijke wereld naar buiten toe, onder andere in de vorm van kruistochten


4.1 De opkomst van de steden

KA De opkomst van handel en ambacht die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving


Leerdoelen

  • Hoe en waardoor vond de verstedelijking plaats in Europa?

  • Hoe stimuleerden handel en nijverheid elkaar?

  • Hoe ontwikkelde zich de geldeconomie?


Begrippen

urbanisatie - aanbod - vraag - specerijen - tol - hanzen - compagnie - wisselbrief - banken - rente - giro

De Hanze

Learning objective

4.2 De stedelijke burgerij

KA De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden


Leerdoelen

  • Hoe nam de zelfstandigheid van steden toe?

  • Welke groepen leefden in de steden?

  • Hoe nam de vrijheid van de Europeanen toe?


Begrippen

privilege - stadsrechten - baljuw - schout - huursoldaten - burgerij - schepenen - raadhuis - vroedschap - burgemeester - schutterij - gilde

Stedelijke burgerij

Learning objective

Examenvraag

In 1227 schrijft Jaime I, koning van Aragon (in huidig Spanje):

Laat het bekend zijn dat ik (…) mij bewust ben van de trouw en diensten die de trouwe burgers van Barcelona mij hebben geschonken en nog steeds schenken. Om uw rijkdom te doen stijgen verlenen wij dit verdrag aan (…) de stad Barcelona, namelijk dat elk schip of vaartuig dat over zee aankomt uit Alexandrië of uit Egypte of daarheen wil varen vanuit Barcelona geen koopwaar of lading mag meenemen of daarheen mag brengen als een Barcelonees schip deze koopwaar of lading wil vervoeren. En als iemand van plan is een lading of koopwaar naar deze plaatsen te sturen dan moet hij dat doen met een vaartuig uit Barcelona.

Examenvraag

Twee conclusies:
Uit het verdrag blijkt dat:

  1. de verhouding tussen Jaime I en de burgers van Barcelona continuïteit laat zien met politieke verhoudingen in de vroege middeleeuwen.

  2. op economisch gebied sprake is van een verandering ten opzichte van de vroege middeleeuwen.

Ondersteun beide conclusies, elk met een argument. 2p

Antwoord

Dat Jaime I de burgers van Barcelona beloont voor trouw (door ze bepaalde rechten te geven) laat zien dat het feodale systeem (of een juiste omschrijving daarvan) nog invloed heeft. 1

Op economisch gebied is sprake van verandering omdat Barcelona in 1227 een bloeiende handelsstad is / handel drijft met verschillende landen terwijl in de vroege middeleeuwen handel lokaal plaatsvindt. 1

4.3 Staatsvorming en centralisatie

KA Het begin van staatsvorming en centralisatie


Leerdoelen

  • Hoe koningen in Frankrijk begonnen met staatsvorming en centralisatie

  • Hoe de staatsvorming en centralisatie in Duitsland mislukten en in Engeland op gang kwamen

  • Hoe de Bourgondiërs begonnen de Nederlanden te verenigen.


Begrippen

soevereiniteit - standenmaatschappij - derde stand - Staten-Generaal - universiteit - keurvorsten - parlement - gewesten - Nederlanden

Bourgondische Nederlanden

Examenvraag

In de late middeleeuwen vond het begin van staatsvorming en centralisatie plaats en werden steden in toenemende mate zelfstandig. Aan deze twee ontwikkelingen lag een onderlinge afhankelijkheid van landsheren en steden ten grondslag. Leg deze onderlinge afhankelijkheid uit. 2p

Leg deze onderlinge afhankelijkheid uit.

4.4 Kerk en staat

KA Het conflict in de christelijke wereld over de vraag of de wereldlijke dan wel de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben.


Leerdoelen:

  • Hoe ontwikkelde zich het conflict tussen de pausen en de Duitse keizer?

  • Hoe was de verhouding tussen de pausen en de Franse koning?

  • Hoe vergrootte de Kerk haar geestelijke macht in de samenleving?


Begrippen

primaat - leken - kardinalen - concilie - inquisitie - ketters - heksen

investituurstrijd

Learning objective

4.5 Christelijk Europa + buitenwereld

KA de expansie van de christelijke wereld naar buiten toe, onder andere in de vorm van kruistochten


Leerdoelen

  • Hoe vonden de kruistochten naar het Midden-Oosten plaats?

  • Hoe kunnen de kruistochten worden verklaard?

  • Welke christelijke expansie vond er plaats in Zuid- en Oost-Europa?


Begrippen

kruistochten - aflaat - kruisvaarders - Heilig Land - kruistocht - ideologie - propaganda- - reconquista

Kruistochten

Learning objective

examenvraag

Een anekdote: In 1146 kreeg abt Bernardus van Clairvaux van paus Eugenius III de opdracht een preek te houden. Hij moest daarin zeggen: "haast u om voor uw zonden te boeten door de ongelovigen te verslaan. (…) Christelijke strijders, Jezus die zijn leven voor u gaf, vraagt nu het uwe ervoor terug. Deze strijd is u waardig, de strijd waarin het glorieus is te veroveren en voordelig om te sterven." Een conclusie: de paus wilde met deze preek een doelstelling van de katholieke kerk in de late middeleeuwen ondersteunen. Leg deze conclusie uit met een passend gegeven uit de preek. 2p

Antwoord examenvraag

Voorbeeld van een juist antwoord is: Door te laten zeggen dat een ridder van Christus voor zijn zonden kan boeten door ongelovigen te verslaan / dat Christus wil dat de ridders gaan strijden, wilde de paus de expansie van het christendom naar buiten toe ondersteunen / steun krijgen voor het houden van een kruistocht. 2p

Exitticket: Bij welk begrip hoort deze bron?

Standbeeld van Jeanne d' Arc

A

centralisatie

B

stadsrechten

C

staatsvorming

D

reconquista

Tijdvak 5 1500-1600

Leerdoelen:

  • Test Tijdvak 3 + 4

  • Tijdvak 5 Kenmerkende aspecten

  • Examenvragen Tijdvak 5

  • Historische Vaardigheid: Betrouwbaarheid van bronnen

Tijdvak 5 1500-1600

Kenmerkende aspecten:

18. Het begin van de Europese overzeese expansie.

19. Het veranderde mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.

20. De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid.

21. De protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had.

22. Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat

5.1 De renaissance

Kenmerkende aspecten:

  • Het veranderde mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.

  • De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid.

Leerdoelen

  • Welk mens- en wereldbeeld ontstond in Italië?

  • Hoe gingen kunstenaars en geleerden de klassieke oudheid navolgen?

  • Hoe werd de renaissance verspreid?


Begrippen

mens- en wereldbeeld - erfgoed - renaissance - vroegmoderne tijd - humanisten


Hoe verloopt je studie voor het vak geschiedenis

1

Ik loop op schema en ik heb een effectieve studiemethode

2

Ik loop achter, maar ik heb wel een effectieve studiemethode

3

Ik loop op schema, maar heb nog een effectie studiemethode gevonden.

4

Ik loop achter en heb nog geen effectieve studiemethode gevonden.

De renaissance


Erasmus

oriëntatie op de Klassiek Oudheid

Learning objective

waarom is dit kunst uit de Renaissance?

Hoe is de oriëntatie op de Klassieke Oudheid zichtbaar?

Examenvraag

Din Ya'qub is een Arabische geneesheer uit de twaalfde eeuw die in Jeruzalem voor christenen werkt en in Damascus voor moslims.

Zijn leerling Ibn Abi Usaybi'a schrijft over hem:

Ya'qub was een excellente en succesvolle beoefenaar van de geneeskunde.
Eerst maakte hij altijd een grondige studie van de ziekte om dan een behandeling te beginnen in overeenstemming met de regels van Galenus, terwijl hij ook gebruikmaakte van zijn eigen ervaring. Hij bestudeerde nauwkeurig de symptomen van de ziekte. Wanneer hij een patiënt bezocht vroeg hij naar elk klein symptoom en elke kleine klacht en hield hij rekening met elk symptoom dat zou kunnen wijzen op de aard van de ziekte. Zijn behandeling was bijgevolg onnavolgbaar.

Een bewering:
Artsen in de Renaissance zouden zich herkennen in de werkwijze van Ya’qub.

Ontleen aan de bron twee argumenten om deze bewering te ondersteunen. 2p

Ontleen aan de bron twee argumenten om deze bewering te ondersteunen.

Antwoord examenvraag

Net als artsen in de Renaissance: maakt Ya’qub gebruik van geneeskundige kennis uit de oudheid (Galenus) en 1

benadert Ya’qub de ziekte op wetenschappelijke / empirische wijze (door onderzoek te doen) 1

5.2 De Europese expansie

Kenmerkend aspect:

Het begin van de Europese overzeese expansie

Leerdoelen

  • waardoor en hoe ontstond de Europese overzeese expansie?

  • welke activiteiten ondernamen Spanjaarden en Portugezen in Oost-Afrika en Azië?

  • welke activiteiten ondernamen ze in West-Afrika en Amerika?


Begrippen

Europese expansie - ontdekkingsreizen - Indië - indianen - Nieuwe Wereld - armada - factorij - gekoloniseerd - plantage - etnisch - kolonialisme


Europese overzeese expansie

Learning objective

Examenvraag

Na de verovering van Zuid-Amerika door de Spaanse Conquistadores stierf een groot deel van de Indiaanse bevolking door besmettelijke ziekten en de slechte behandeling door de Spanjaarden. Deze bevolkingsafname veroorzaakte voor de Spanjaarden een economisch probleem.

Noem dit economische probleem en geef aan welke oplossing er in de eeuwen na de verovering door de Spanjaarden voor dit probleem werd gekozen.

Antwoord examenvraag

  • Door de bevolkingsafname ontstond een tekort aan arbeidskrachten 1

  • wat werd opgelost door de invoer van slaven uit Afrika/de trans-Atlantische slavenhandel / door de immigratie van Spaanse kolonisten te bevorderen

    1

5.3 De reformatie

Kenmerkend aspect:

De protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had.

Leerdoelen

  • Welke kritiek was er al op de katholieke kerk?

  • Hoe leidde de kritiek tot de splitsing in de kerk?

  • Hoe werd het protestantisme verspreid en welke strijd tussen katholieken en protestanten ontstond er?


Begrippen

celibaat - antikleriklalisme - protestantse Reformatie - Hervorming - protestant - dominee - predikant - calvinisme - hugenoten - staatskerk


De reformatie


Examenvraag

Een geschiedenis:

In 1546 brak een oorlog uit tussen Karel V en een aantal protestantse Duitse vorsten, die een jaar later in de Slag bij Mühlberg door Karel V werd gewonnen.
In 1555 sloten Karel V en de Duitse vorsten de Vrede van Augsburg waarin de afspraak cuius regio, eius religio werd opgenomen.

Een historicus concludeert over deze geschiedenis dat Karel V de oorlog won, maar de vrede verloor.

Geef aan:

  • dat de oorlog tussen Karel V en de Duitse vorsten verband hield met ontwikkelingen sinds het optreden van Luther op de Rijksdag in Worms en

  • waarom het vredesverdrag een nederlaag was voor het beleid van Karel V.


dat de oorlog tussen Karel V en de Duitse vorsten verband hield met ontwikkelingen sinds het optreden van Luther op de Rijksdag in Worms

  • waarom het vredesverdrag een nederlaag was voor het beleid van Karel V.

Antwoord examenvraag

  • Door het optreden van Luther op de Rijksdag in Worms had een aantal Duitse vorsten de kant van Luther / voor het protestantisme gekozen (waardoor ze in oorlog raakten met Karel V) 1 Omdat door het vredesverdrag de Duitse vorsten zelf de godsdienstpolitiek in hun gebieden mochten bepalen, was Karel V er niet in geslaagd de religieuze eenheid in zijn rijk te bewaren / het protestantisme te verslaan (wat als een nederlaag voor Karel V kan worden gezien) 1

5.4 De Nederlandse Opstand

Kenmerkend aspect:

Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat

Leerdoelen

  • Hoe en waardoor kwamen de Nederlanden in opstand tegen hun vorst?

  • Hoe werd de opstand een oorlog?

  • Hoe kwam de Nederlandse onafhankelijke staat tot stand?


Begrippen

stadhouder - Opstand - landsheer - Staten - landvoogdes - Beeldenstorm - Tachtigjarige Oorlog - geuzen - Unie van Utrecht - soeverein - Republiek - bestand -


De Nederlandse Opstand

Oorzaken:

politiek

cultureel

economisch


aanleiding


verloop


gevolgen

De Nederlandse opstand

Politiek

Cultureel

centralisatie

Smeekschrift

Bloedraad

Beeldenstorm

Nederlandse Opstand: verloop

1

Smeekschrift

2

Acte van Verlatinghe

3

Bloedraad

4

Republiek

5

Unie van Utrecht

De Nederlandse Opstand


Voor 1568

Unie van Utrecht / Atrecht

Na 1648

Examenvraag

In 1581 werd vanuit Rome een aanpassing toegestaan van de regels voor het houden van de katholieke eredienst in Holland, Zeeland en Utrecht. Vóór 1581 mochten katholieke priesters de mis alleen opdragen voor een vast altaar, maar voortaan mochten de priesters ook gebruik maken van een draagbaar altaar.


Leg uit welk probleem de katholieke kerk in die provincies met dit besluit wilde oplossen. 2p

Antwoord examenvraag

  • In de gewesten Holland, Zeeland en Utrecht (die deelnamen aan de Opstand / in protestantse handen waren) werden katholieke kerken gesloten / overgenomen door de protestanten / mocht de katholieke eredienst niet meer in het openbaar worden uitgeoefend 1

  • Dit besluit maakte het houden van de eredienst weer mogelijk omdat de priesters niet langer gebonden waren aan een kerkgebouw / omdat de eredienst overal kon worden gehouden (wat het probleem oploste) 1

Betrouwbaarheid


Examenvraag

Aan het einde van de zestiende eeuw kampte het Spaanse leger met een tekort aan rekruten, waarna aan Spaanse soldaten die in de Nederlanden vochten werd gevraagd hun herinneringen op papier te zetten.


Stel: je doet onderzoek naar het gedrag van de Spaanse soldaten tijdens de Nederlandse Opstand en je wilt deze verslagen gebruiken als bron.

Geef een argument vóór de betrouwbaarheid en een argument tegen de betrouwbaarheid van juist deze verslagen als bron voor je onderzoek. 2p

Antwoord examenvraag

  • Een argument voor de betrouwbaarheid is dat de legerleiding vraagt om verslagen van soldaten die daadwerkelijk in de Nederlanden hebben gevochten, zodat de verslagen zijn geschreven door ooggetuigen 1

  • Een argument tegen de betrouwbaarheid is dat de legerleiding de opdracht geeft / de soldaten de herinneringen op papier laat zetten om rekruten aan te trekken, zodat de soldaten de Nederlanders mogelijk negatiever beschrijven / de soldaten mogelijk alleen de positieve verhalen over het gedrag van Spaanse soldaten beschrijven 1

Tijdvak 5 1500-1600

Kenmerkende aspecten:

18. Het begin van de Europese overzeese expansie.

19. Het veranderde mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.

20. De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid.

21. De protestantse reformatie die splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had.

22. Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat