LUIDER 21 · Over de muur (Klein Orkest)
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
21
OVER DE MUUR
KLEIN ORKEST · 1984
Een lied over de Berlijnse Muur dat weigert te kiezen tussen Oost en West.
Lesduur is: 40 minIntroductie
Onderdelen in deze les
LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
21
OVER DE MUUR
KLEIN ORKEST · 1984
Een lied over de Berlijnse Muur dat weigert te kiezen tussen Oost en West.
Les over de Koude Oorlog en de verdeling van Berlijn, aan de hand van het bekendste Nederlandstalige protestlied: op 2 in de Radio 2 Top 100 van de Protestsongs (2007). Het lied kiest bewust geen kant en bekritiseert zowel het Oosten als het Westen; laat leerlingen dat zelf ontdekken. Weinig gevoelig, maar het tweede couplet noemt seksbioscopen in West-Berlijn. Leerlingen weten vaak niet dat de Muur tot 1989 bestond; een kaart van het verdeelde Berlijn helpt. Image credit: Rob Croes for Anefo / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0 nl)
LUIDER
21 · OVER DE MUUR · KLEIN ORKEST
DE VRAAG VAN DEZE LES
Kun je protesteren zonder partij te kiezen?
NA DEZE LES KUN JE
uitleggen waarom Berlijn in 1984 een verdeelde stad was
beschrijven hoe Over de muur het Oosten en het Westen vergelijkt
uitleggen waarom het lied in 1983 en in 1989 zo goed bij het nieuws paste
Vraag vooraf: tegen wie of wat protesteert een protestsong meestal? Vaak tegen één vijand: een regering, een oorlog, een groep. Over de muur doet iets anders. Laat de vraag van de les even hangen; hij komt aan het eind terug. In les 5 (Welterusten, mijnheer de president) zag je een ander Nederlandstalig protestlied dat wel één kant aanspreekt.
LUIDER
21 · OVER DE MUUR · KLEIN ORKEST
KIJK EN LUISTER
Klein Orkest, Over de muur (1984)
Welke twee kanten van de stad beschrijft het lied? En wat mogen de vogels wel, wat de mensen niet mogen?
De studioversie, via het YouTube-kanaal van Klein Orkest. Laat leerlingen na afloop per kant van de stad twee dingen noemen die ze hoorden. Verder kijken: in het programma Top 2000 a gogo vertelt Harrie Jekkers het verhaal achter het lied (https://www.youtube.com/watch?v=vXSbUr94XoQ). Speel de video vooraf een keer af in je eigen lokaal.
LUIDER
21 · OVER DE MUUR · KLEIN ORKEST
DE TIJD
Een stad met een muur
Na de Tweede Wereldoorlog was Europa in tweeën gedeeld: het democratische Westen en het communistische Oosten. Die strijd zonder echte oorlog heet de Koude Oorlog.
Ook Berlijn was gesplitst. In 1961 bouwde Oost-Duitsland een muur dwars door de stad, zodat zijn inwoners niet meer naar het Westen konden vluchten.
De Muur vanuit West-Berlijn, 1986. Achter de muur ligt de strook waar niemand mocht komen.
West-Berlijn lag als een eiland midden in Oost-Duitsland (de DDR). De Muur stond van 13 augustus 1961 tot 9 november 1989. Achter de muur lag een strook met prikkeldraad, wachttorens en gewapende grenswachten. Bij vluchtpogingen kwamen minstens 140 mensen om het leven (onderzoek van het Zentrum für Zeithistorische Forschung, Potsdam). De grote tegenstelling: in het Oosten had iedereen werk, maar geen vrijheid van meningsuiting en geen vrije verkiezingen; in het Westen was die vrijheid er wel, maar ook werkloosheid en armoede. In Kreuzberg, een wijk van West-Berlijn tegen de Muur aan, woonden veel Turkse gastarbeiders. Image credit: Lklundin / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
LUIDER
21 · OVER DE MUUR · KLEIN ORKEST
HET ONTSTAAN
Een lied voor de grootste demonstratie ooit
In 1983 wilde de NAVO kruisraketten met kernwapens in Nederland plaatsen. Op 29 oktober demonstreerden in Den Haag zo'n 550.000 mensen daartegen.
Klein Orkest werd gevraagd om een lied. Zanger Harrie Jekkers schreef de tekst van Over de muur. De band speelde het die dag op het grote podium, live op de radio.
Demonstranten op het Malieveld in Den Haag, 29 oktober 1983.
Het was de grootste demonstratie ooit in Nederland. Het verzet tegen kernwapens was hier zo groot dat buitenlandse kranten het Hollanditis noemden. Het plan kwam uit het NAVO-dubbelbesluit van 1979; de raketten zijn in Nederland nooit geplaatst, omdat de VS en de Sovjet-Unie in 1987 het INF-verdrag sloten. De organisatie had de band volgens Jekkers eerst marsmuziek gestuurd; daar had hij geen zin in en de band schreef zelf een nummer (NPO Radio 2, Het verhaal achter Over de muur). Het idee had Jekkers al rond 1970, toen hij bij grensovergang Checkpoint Charlie zag dat vogels zonder controle heen en weer vlogen. De muziek is van toetsenist Léon Smit. Jekkers zegt zelf dat het geen links actielied is, maar een beschrijving van de twee systemen die toen de wereld beheersten (zelfde bron). Let op: de demonstratie ging over kernwapens, het lied over de Muur. Het verband is de Koude Oorlog. Image credit: Rob Bogaerts / Anefo / Wikimedia Commons (CC0)
LUIDER
21 · OVER DE MUUR · KLEIN ORKEST
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: genius.com
COUPLET 1: OOST
De zanger loopt over de grote laan van Oost-Berlijn. Vlaggen, standbeelden van communistische denkers, soldaten die strak de wacht wisselen. Iedereen heeft werk.
AANLOOP EN REFREIN
Maar wat heb je aan een ideale staat met een muur eromheen, waar je je mening niet durft te geven? Alleen vogels steken vrij de grens over. Niemand roept ze terug of schiet.
COUPLET 2: WEST
Dan de chique winkelstraat van West-Berlijn: lichtreclames, seksbioscopen, dure auto's en frisdrank als nieuwe heiligen. Alles lokt je om te kopen en te feesten.
AANLOOP EN REFREIN
Wat heb je aan vrijheid zonder huis of werk, zoals veel Turkse Berlijners? Vrijheid is vooral goedkoop als je geld hebt. De vogels vliegen nu de andere kant op, naar waar eten ligt.
Lees de volledige tekst samen via de link (de tekst is auteursrechtelijk beschermd en staat daarom niet op de dia). Wijs op de spiegeling: beide coupletten beginnen met een beroemde straat, beschrijven wat er op een voetstuk staat en eindigen met trots op wat er bereikt is. De aanloop stelt daarna telkens dezelfde soort vraag. In het eerste refrein vliegen de vogels van Oost naar West, in het tweede van West naar Oost. De titel is een woordspel: het lied gaat over de muur, en de vogels vliegen eroverheen. In het slot noemt Jekkers twee bekende plekken aan weerszijden: een kerk in West-Berlijn en een plein in Oost-Berlijn.
LUIDER
21 · OVER DE MUUR · KLEIN ORKEST
VRAAG
Het lied beschrijft Oost- en West-Berlijn in bijna dezelfde opbouw. Wat bereikt Jekkers daarmee?
Je ziet dat West-Berlijn duidelijk de betere kant is
Je hoort een oproep aan Berlijners om de muur af te breken
Je ziet dat beide kanten mooie en lelijke kanten hebben
Je volgt het verhaal van iemand die van oost naar west vlucht
Goed is: beide kanten hebben mooie en lelijke kanten. De vaste opbouw (straat, voetstuk, trots, dan een kritische vraag) dwingt je om te vergelijken, en bij allebei de kanten schiet het systeem tekort. Leerlingen die kiezen voor het Westen als betere kant, missen de kritiek op armoede en consumptie. Doorvraag: waarom vliegen de vogels in het tweede refrein de andere kant op?
LUIDER
21 · OVER DE MUUR · KLEIN ORKEST
DE MUZIEK
Een meezinger met een vraag erin
Vorm
Twee keer dezelfde reeks: couplet, aanloop, refrein. Couplet 1 gaat over het Oosten, couplet 2 over het Westen. Door die spiegeling ga je vanzelf vergelijken.
Refrein
Het refrein over de vogels is het stuk om mee te zingen. Na de kritische aanloop klinkt het als een opening: even is er iets wat vrij is.
Kleinkunst en pop
Klein Orkest kwam uit het cabaret. Je hoort het aan de heldere, vertellende zang: elk woord moet aankomen. Daaromheen speelt een popband met toetsen.
Verdieping voor conservatoriumstudenten en muziekleerlingen. Tekst Harrie Jekkers, muziek Léon Smit (toetsen), productie Cees Schrama, uitgebracht door Polydor; speelduur ongeveer 3:27. De band groeide in 1978 uit een cabaretproject en stond in de traditie van de Nederlandse kleinkunst: de tekst staat voorop, de muziek dient het verhaal. Luisteropdracht: waar bouwt de aanloop spanning op naar het refrein, en wat doen zang en instrumenten daar? Waarom voelt het refrein over de vogels als een opluchting na de kritische vragen? Vergelijk met Welterusten, mijnheer de president (les 5): ook een Nederlandstalig protestlied zonder geschreeuw, dat met ironie werkt.
LUIDER
21 · OVER DE MUUR · KLEIN ORKEST
DE NAWERKING
Een lied dat met de Muur meereisde
1961
Oost-Duitsland bouwt de Muur dwars door Berlijn.
1983
Klein Orkest speelt het lied op het Malieveld in Den Haag.
1984
Over de muur wordt een top 10-hit.
1989
De Muur valt. Het lied staat opnieuw in de top 10.
1999
Het lied staat in de allereerste Top 2000.
2007
Op 2 in de Top 100 van de Protestsongs van Radio 2.
De eerste single verscheen op 1 november 1983; in juni 1984 werd hij opnieuw uitgebracht en in de zomer van 1984 werd het de enige top 10-hit van Klein Orkest (hoogste plek 10 in de Top 40 en 9 in de Nationale Hitparade). De band stopte in 1985. Na de val van de Muur op 9 november 1989 draaiden Radio 2 en Radio 3 het lied weer veel en kwam het als cd-single opnieuw in de top 10. In de Top 100 van de Protestsongs van 2010 stond het op 6; op 1 stond beide keren Welterusten, mijnheer de president. In de Top 2000 staat het sinds 1999 elk jaar, met als hoogste plek 29 in 2025. Zanger Wulf zong het in 2020 in Beste Zangers.
Eens
Oneens
LUIDER
21 · OVER DE MUUR · KLEIN ORKEST
STELLING
Een goede protestsong kiest duidelijk een kant.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: Over de muur werd gespeeld op een demonstratie met een duidelijk doel, maar kiest zelf geen kant. Maakt dat het lied zwakker of juist sterker? Doorvraag 2: vergelijk met een lied uit de reeks dat wel een tegenstander aanwijst, zoals Fortunate Son (les 9). Welk lied zet jou meer aan het denken, en welk lied zet meer mensen in beweging?
LUIDER
21 · OVER DE MUUR · KLEIN ORKEST
TERUG NAAR DE VRAAG
Kun je protesteren zonder partij te kiezen?
WAT BLIJFT
Over de muur protesteert niet tegen één land, maar tegen muren: tegen onvrijheid in het Oosten en ongelijkheid in het Westen.
Door beide kanten in dezelfde opbouw te beschrijven, laat Jekkers de luisteraar zelf vergelijken en oordelen.
De vogels die vrij over de muur vliegen, laten in één beeld zien wat de mensen in Berlijn niet mochten.
Deze slide heeft geen instructies
LUIDER
21 · OVER DE MUUR · KLEIN ORKEST
Welke muur van nu zou jij van twee kanten bezingen?
Exitvraag. Een muur mag ook een grens of scheidslijn zijn. Een goed antwoord noemt een concrete grens (een land, een wijk, arm en rijk, online en offline) en geeft van allebei de kanten iets goeds en iets slechts, eventueel met een eigen beeld zoals de vogels. Veelgemaakte fout: alleen de ene kant beschrijven, of alleen zeggen dat de grens slecht is.
LUIDER
21 · OVER DE MUUR · KLEIN ORKEST
LUISTER VERDER
ALLE 50 SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van Strange Fruit tot Stefania, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op LUIDER · 50 protestsongs.
Slotdia: de playlist LUIDER · 50 protestsongs op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/41vJVRAfJVVrgMEmJFl0bG), met alle songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren.
