LUIDER 07 · Respect (Aretha Franklin)

• newEditor
• Muziek
• Geschiedenis
• Middelbare school
• vmbo g, t, havo, vwo
• Leerjaar 3-6

Introductie

LUIDER, protestsongs in de schijnwerpers. Les 07: Respect van Aretha Franklin (1967). Het lied van Otis Redding dat in de handen van Aretha een eis werd van een hele generatie. Vraag van de les: Hoe wordt het lied van een ander jouw eigen protest? Les van 30 tot 40 minuten met video, de tekst in eigen woorden, hoe de muziek protesteert en een stelling. Map 1: De eerste stemmen (1939-1970).

LUIDER · PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS

07

RESPECT

ARETHA FRANKLIN · 1967

Het lied van Otis Redding dat in de handen van Aretha een eis werd van een hele generatie.

Les over Respect van Aretha Franklin (1967). Het nummer is eigenlijk van Otis Redding (1965), maar Aretha maakte er iets heel anders van: een eis van een zelfbewuste vrouw, die werd opgepikt door de burgerrechtenbeweging en de vrouwenbeweging. Het lied bevat geen grof taalgebruik en geen geweld; de video is alleen audio. Muzikaal rijk voor muziekleerlingen en conservatoriumstudenten: gospel, soul, arrangement en de rol van de achtergrondzang. Image credit: Atlantic Records (Life time: Published before 1978 without a copyright notice) / Wikimedia Commons (Public domain)

LUIDER

07 · RESPECT · ARETHA FRANKLIN

DE VRAAG VAN DEZE LES

Hoe wordt het lied van een ander jouw eigen protest?

NA DEZE LES KUN JE

• uitleggen wat Aretha Franklin veranderde aan het lied van Otis Redding

• vertellen waarom twee bewegingen Respect als hun lied zagen

• beschrijven hoe gospel, zang en arrangement het lied kracht geven

Vraag vooraf: is een liefdesliedje ooit een protestsong? Respect gaat op het eerste gehoor over een relatie, niet over politiek. Juist daarom is het een mooie les: een lied wordt soms pas een protestlied door wie het zingt, wanneer en voor wie. De vraag van de les komt aan het eind terug.

LUIDER

07 · RESPECT · ARETHA FRANKLIN

EERSTE KEER LUISTEREN

Aretha Franklin, Respect (1967)

Wie zingt er behalve Aretha? En op welk moment wordt het lied ineens nog feller?

Officiële audio op het kanaal van Aretha Franklin: de originele opname van 14 februari 1967. Laat leerlingen de zussen horen die antwoorden op Aretha, het saxofoonstuk in het midden en het slot, waar het woord uit de titel wordt gespeld en er een snel stuk komt dat in de versie van Otis niet zit. Vergelijk daarna met het origineel van Otis Redding uit 1965 (zoek op YouTube: Otis Redding Respect, kanaal Otis Redding): sneller, met blazers uit Memphis, en gezongen door een man.

LUIDER

07 · RESPECT · ARETHA FRANKLIN

DE TIJD

Amerika in de jaren zestig: wie telt er mee?

Zwarte Amerikanen voeren al jaren actie voor gelijke rechten: de burgerrechtenbeweging, met leiders als Martin Luther King. Ze eisen dat ze niet langer als tweederangsburgers worden behandeld.

Ook vrouwen komen in opstand. Ze verdienen minder, krijgen minder kansen en moeten vaak doen wat hun man zegt. Dat heet de tweede feministische golf.

1964

EEN NIEUWE WET IN DE VS VERBIEDT DISCRIMINATIE OM HUIDSKLEUR EN OM GESLACHT

De Civil Rights Act van 1964 verbood discriminatie op grond van ras, kleur, religie en afkomst; in het deel over werk (Title VII) kwam op het laatste moment ook geslacht erbij. In de zomer van 1967, toen Respect op nummer 1 stond, waren er in veel Amerikaanse steden rellen, onder meer in Detroit, de stad waar Aretha opgroeide. Tweede feministische golf: de vrouwenbeweging van de jaren zestig en zeventig, na de eerste golf rond het vrouwenkiesrecht. Leg uit dat respect in die tijd dus voor twee groepen een beladen woord was.

LUIDER

07 · RESPECT · ARETHA FRANKLIN

DE MAKER

Eerst was het een lied van Otis Redding

Respect is geschreven door soulzanger Otis Redding. Hij nam het in 1965 op in Memphis, voor het label Stax.

Bij Otis is het een man die moe van zijn werk thuiskomt. Hij vraagt zijn vrouw om respect. Het werd een bescheiden hit, vooral bij zwart publiek.

Otis Redding op een persfoto van Stax Records, 1967.

Otis Redding nam Respect op voor het album Otis Blue (1965), opgenomen in de Stax-studio in Memphis in minder dan twee dagen, met de huisband van Stax: Steve Cropper op gitaar, Duck Dunn op bas en Al Jackson Jr. op drums. De single haalde nummer 35 in de Amerikaanse hitlijst en nummer 4 in de R&B-lijst. Over het ontstaan zijn twee verhalen: drummer Al Jackson zou Otis op het idee hebben gebracht, en zanger Speedo Sims zei later dat het lied van zijn groep kwam. Otis staat als enige schrijver op de plaat. Otis kwam in december 1967 om bij een vliegtuigongeluk, 26 jaar oud. Image credit: Stax Records / Wikimedia Commons (Public domain)

LUIDER

07 · RESPECT · ARETHA FRANKLIN

HET ONTSTAAN

Een domineesdochter uit Detroit neemt het over

Aretha Franklin groeide op in de kerk van haar vader in Detroit. Daar leerde ze zingen: gospel. Jarenlang had ze geen grote hit.

In 1967 stapt ze over naar het label Atlantic. Producer Jerry Wexler zet haar achter de piano, met een ervaren band uit het Zuiden. Op 14 februari 1967 neemt ze Respect op in New York, met haar zussen als koortje.

nr. 1

IN DE AMERIKAANSE HITLIJST IN JUNI 1967, EN IN 1968 TWEE GRAMMY'S

Bij Columbia maakte Aretha van 1960 tot 1966 vooral jazz en standards, zonder grote hits. Wexler nam haar in januari 1967 mee naar de FAME-studio in Muscle Shoals, Alabama, waar I Never Loved a Man werd opgenomen. Na ruzie tussen haar toenmalige man Ted White, een trompettist en studiobaas Rick Hall stopte de sessie. Wexler liet de muzikanten uit het Zuiden daarom naar de Atlantic-studio in New York komen: Respect is dus niet in Muscle Shoals opgenomen, maar wel met (een deel van) die muzikanten. Aretha zong Respect al jaren in haar liveshows. Arrangeur: Arif Mardin, geluidstechnicus: Tom Dowd. Op hetzelfde album staat haar versie van A Change Is Gonna Come van Sam Cooke (les 3). Aretha kwam uit Detroit, de stad van Motown, maar tekende nooit bij Motown (vergelijk les 13, What's Going On).

LUIDER

07 · RESPECT · ARETHA FRANKLIN

DE TEKST

Waar gaat het over?

Volledige tekst: genius.com

DE COUPLETS

De zangeres zegt wat zij allemaal in de relatie stopt. Ze vraagt er maar één ding voor terug: dat ze met respect behandeld wordt als hij thuiskomt. Het klinkt niet als een smeekbede, maar als een voorwaarde.

HET GESPELDE WOORD

Aan het eind spelt ze het woord uit de titel, letter voor letter. Zo maakt ze er iets van dat je niet kunt misverstaan: dit is wat het betekent, onthoud het goed.

HET SLOT

Samen met haar zussen herhaalt ze een kort, fel zinnetje, steeds sneller. Dat stuk had Otis niet. Het lied eindigt niet als een verzoek, maar als een eis.

Lees de volledige tekst samen via de link (de tekst is auteursrechtelijk beschermd en staat daarom niet op de dia). Wijs op het perspectief: bij Otis vraagt een man om respect van zijn vrouw, bij Aretha eist een vrouw respect van haar man. De woorden zijn grotendeels hetzelfde gebleven, de betekenis niet. Volgens geluidstechnicus Tom Dowd was het spellen het idee van zus Carolyn Franklin. In de tekst staat een paar keer straattaal met een dubbele betekenis; leg die niet uit tenzij leerlingen erom vragen. Aretha zelf zei later dat het heel gewoon is dat iedereen respect wil en verdient.

LUIDER

07 · RESPECT · ARETHA FRANKLIN

VRAAG

Aretha veranderde weinig aan de woorden, en toch werd het een ander lied. Wat veranderde er vooral?

A

Waar het speelt: nu in het Zuiden en niet in de stad

B

Tegen wie het is: nu tegen de regering, niet een man

C

Wie er spreekt: nu eist een vrouw respect van een man

D

Wanneer het speelt: nu na een ruzie, niet na het werk

Het goede antwoord: het perspectief. Bij Otis vraagt een man die van zijn werk komt om respect; bij Aretha zegt een vrouw wat ze verdient. Een politiek lied tegen de regering is het niet geworden: het blijft over een relatie gaan. Doorvraag: waarom kon zo'n persoonlijk lied toch een lied worden voor de burgerrechtenbeweging en de vrouwenbeweging? Omdat iedereen die zich klein gemaakt voelde het woord respect op zichzelf kon betrekken.

LUIDER

07 · RESPECT · ARETHA FRANKLIN

DE MUZIEK

Gospel op de dansvloer

Stem

Aretha zingt zoals in de kerk: krachtig, met versieringen en uithalen. Ze klinkt zeker van haar zaak, nooit smekend.

Vraag en antwoord

Haar zussen Carolyn en Erma antwoorden op elke zin, zoals een gemeente op de dominee. Zo klinkt het als een groep.

Groove

Een strakke band uit het Zuiden, met Aretha zelf op piano. De blazers geven korte stoten. Je danst op een eis.

Brug

In het midden een felle saxsolo van King Curtis. Daarna het slot dat Otis niet had: de eis klinkt steeds harder.

Verdieping voor conservatoriumstudenten en muziekleerlingen. Bezetting volgens de credits: Aretha Franklin (zang, piano), Carolyn en Erma Franklin (achtergrondzang), Chips Moman en Jimmy Johnson (gitaar), Tommy Cogbill (bas), Roger Hawkins (drums), Spooner Oldham (Hammondorgel), King Curtis en Charles Chalmers (tenorsax), Willie Bridges (baritonsax), Melvin Lastie (kornet). Productie Jerry Wexler, arrangement Arif Mardin, techniek Tom Dowd. Laat de call-and-response horen als techniek uit de zwarte kerk (vergelijk met gospelopnames van Aretha zelf, zoals het album Amazing Grace uit 1972). Vergelijk de groove met Otis: bij Aretha iets rustiger en zwaarder, met meer ruimte voor de zang. Doorvraag: waarom is het sterk dat een eis om respect klinkt als een nummer waarop je kunt dansen? (Het klinkt zelfverzekerd in plaats van boos, en iedereen kan meedoen.)

LUIDER

07 · RESPECT · ARETHA FRANKLIN

DE NAWERKING

Eén woord voor twee bewegingen

Voor de burgerrechtenbeweging werd Respect de eis om als gelijke behandeld te worden. Voor de vrouwenbeweging was het een vrouw die zegt wat ze waard is.

Otis Redding zei zelf, met een knipoog, dat een meisje zijn lied had afgepakt. Nu kent bijna iedereen de versie van Aretha.

Mars voor gelijke rechten voor vrouwen in Washington, 1970.

Otis maakte die opmerking in juni 1967 op het Monterey Pop Festival, voordat hij het nummer zelf zong. In februari 1968 kreeg Aretha in Detroit een onderscheiding van Martin Luther King en zijn organisatie SCLC; ze zong in april 1968 op zijn begrafenis. Erkenning later: Grammy Hall of Fame (1987), opname in het nationale geluidsarchief van de Library of Congress (2002) en nummer 1 op de lijst van beste songs aller tijden van Rolling Stone (2021). De foto toont een mars voor gelijke rechten voor vrouwen in Washington in 1970. Aretha overleed in 2018. Image credit: Warren K. Leffler / Wikimedia Commons (Public domain)

1

Eens

2

Oneens

LUIDER

07 · RESPECT · ARETHA FRANKLIN

STELLING

Een liefdesliedje kan net zo goed een protestsong zijn als een lied over oorlog.

Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen. Doorvraag 1: wie bepaalt of iets een protestsong is: de schrijver, de zanger of het publiek? (Otis bedoelde het niet politiek, Aretha zei zelf dat ze het heel gewoon vond, maar luisteraars hoorden er wel een eis in.) Doorvraag 2: ken je een lied van nu dat over iets persoonlijks gaat, maar dat mensen gebruiken bij een protest of actie?

LUIDER

07 · RESPECT · ARETHA FRANKLIN

TERUG NAAR DE VRAAG

Hoe wordt het lied van een ander jouw eigen protest?

WAT BLIJFT

• Aretha draaide het perspectief om: bij haar eist een vrouw respect, waar bij Otis een man erom vroeg.

• Met het gespelde woord, het nieuwe slot en de zang van haar zussen werd het verzoek een eis die een hele groep kon meezingen.

• In een tijd waarin zwarte Amerikanen en vrouwen gelijke rechten eisten, kon iedereen die zich klein voelde het lied op zichzelf betrekken.

LUIDER

07 · RESPECT · ARETHA FRANKLIN

Kies een bekend lied. Wie zou het moeten zingen om er een protestlied van te maken, en waarom?

Exitvraag. Een goed antwoord noemt een concreet lied en een concrete zanger of groep, en legt uit wat er aan de betekenis verandert door wie het zingt of wanneer (ander perspectief, andere groep, ander moment). Veelgemaakte fout: alleen zeggen dat de zanger beroemd is, zonder te zeggen wat er aan de betekenis verandert.

LUIDER

07 · RESPECT · ARETHA FRANKLIN

LUISTER VERDER

ALLE 50 SONGS IN ÉÉN PLAYLIST

Van Strange Fruit tot Stefania, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op LUIDER · 50 protestsongs.

Open de playlist

Slotdia: de playlist LUIDER · 50 protestsongs op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/41vJVRAfJVVrgMEmJFl0bG), met alle songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren.