Hoe komen we aan onze kennis?
Hoe komen we aan onze kennis?
Open met de centrale spanning van het hoofdstuk: komt kennis vooral uit het verstand of uit ervaring? Kondig aan dat de les twee grote antwoorden volgt: rationalisme en empirisme.
Lesdoel
Ik kan het verschil tussen common sense en wetenschappelijke kennis uitleggen en de ideeën van Descartes, Spinoza, Locke en Hume over kennis in grote lijnen toelichten.
Deze slide heeft geen instructies
Welk woord past voor jou bij 'kennis'?
Gebruik de woordwolk als startpunt: komen er meer woorden over denken, ervaring, wetenschap of gevoel? Koppel daarna terug naar de centrale vraag van het hoofdstuk.
Twee manieren om naar de wereld te kijken
Mensen proberen voortdurend te bepalen wat waar is
Daarbij gebruiken we vaak gezond verstand of wetenschappelijke kennis
Die twee lijken soms op elkaar, maar ze zijn niet hetzelfde
Filosofie onderzoekt waarop we kennis eigenlijk mogen baseren
Benadruk dat dit nog geen keuze is tussen goed en fout, maar een eerste onderscheid tussen spontane overtuigingen en systematische kennisvorming.
Common sense
Wat mensen spontaan aannemen
Vaak gebaseerd op gewoonte of wat de groep denkt
Handig in het dagelijks leven
Niet automatisch waar
Leg uit dat common sense sociaal herkenbaar is: 'iedereen weet toch dat...'. Juist dat maakt het overtuigend, maar niet noodzakelijk betrouwbaar.
Wetenschappelijke kennis
Gebaseerd op observatie en experiment
Werkt zorgvuldig en controleerbaar
Gebruikt begrippen zoals energie of kracht
Gaat verder dan wat direct zichtbaar is
Maak duidelijk dat wetenschappelijke kennis niet alleen 'kijken' is, maar ook meten, testen en begrippen gebruiken om verschijnselen te verklaren.
Waarom dit verschil belangrijk is
Wat de meeste mensen denken, kan fout zijn. Filosofen vragen daarom niet alleen wat we weten, maar vooral hoe we iets weten. Die vraag leidt naar een grote discussie over de bron van kennis.
Je kunt hier kort de overgang maken naar de vroegmoderne filosofie: als common sense en autoriteit niet genoeg zijn, waar vind je dan zekerheid?
De grote discussie
In de 17de en 18de eeuw zoeken filosofen een stevige basis voor kennis
Ze willen niet zomaar aannemen wat traditie of kerk zegt
Twee stromingen botsen: rationalisme en empirisme
Plaats dit in de Verlichting: zelfstandig denken wordt belangrijker. Het gaat niet alleen om religiekritiek, maar om de vraag naar zekere kennis.
Rationalisme en empirisme
Rationalisme
Empirisme
Kennis komt uit de rede
Nadenken is de basis
Sommige ideeën zijn aangeboren
Voorbeeld: wiskundige zekerheid
Kennis komt uit ervaring
Zintuigen leveren de inhoud
Geen kennis zonder waarneming
Voorbeeld: weten dat het regent
Gebruik eenvoudige contrasten: 2 + 2 = 4 als rationeel inzicht, 'het regent' als empirische kennis.
Twee soorten voorbeelden
2 + 2 = 4 → kennis door logisch nadenken
Een cirkel is rond → kennis uit de definitie
Het regent buiten → kennis door waarneming
Water kookt op 100°C → kennis uit meting en experiment
Laat zien dat beide manieren van kennen echt voorkomen. De filosofische vraag is welke bron het meest fundamenteel is.
Welke uitspraak past het best bij wetenschappelijke kennis?
Wat de groep denkt
Wat vanzelf klopt
Wat je test en meet
Wat vaak verteld wordt
De juiste keuze benadrukt observatie, meting en controle. De andere opties verwijzen naar common sense of traditie.
Bron van kennis
Volgens het rationalisme komt kennis vooral uit de rede. Volgens het empirisme komt kennis vooral uit ervaring. Weten dat het buiten regent is a posteriori kennis, terwijl 2 + 2 = 4 eerder a priori is.
Alle woorden zijn kernbegrippen uit dit eerste blok. Let op het onderscheid tussen kennis vóór en na ervaring.
René Descartes
1596–1650
Rationalist
Zocht absolute zekerheid
Begon met aan alles te twijfelen
Situeer Descartes in tijd en ruimte als vroegmoderne Franse filosoof. Zijn rol is het zoeken naar een onbetwijfelbaar startpunt.
Radicale twijfel
Descartes twijfelt aan alles wat onzeker kan zijn:
misschien misleiden mijn zintuigen mij
misschien droom ik
misschien is zelfs mijn lichaam niet zeker
Door alles te betwijfelen, zoekt hij wat echt overeind blijft.
Benadruk dat dit een methode is, geen wanhoop. Hij twijfelt om zekerheid te vinden, niet om bij twijfel te blijven steken.
Cogito, ergo sum
Als ik twijfel, dan ben ik aan het denken. En als ik denk, moet ik bestaan. Daarom formuleert Descartes zijn beroemde inzicht: Cogito, ergo sum — Ik denk, dus ik ben.
Leg uit dat dit geen gewone waarneming is, maar een inzicht van de rede. Voor Descartes is dit het eerste zekere punt van kennis.
Waarom Descartes rationalist is
Zekerheid komt niet uit de zintuigen
Zintuigen kunnen bedriegen
Het verstand levert het vaste fundament
Denken gaat vóór ervaring
Maak expliciet de koppeling met het rationalisme: de rede heeft voorrang omdat ervaring onzeker kan zijn.
Baruch de Spinoza
1632–1677
Nederlandse filosoof
Rationalist
Zoekt ware kennis via het verstand
Noem dat Spinoza in dezelfde eeuw leeft als Locke, maar een heel andere opvatting over kennis ontwikkelt.
Één geheel
Spinoza denkt dat de werkelijkheid uiteindelijk één geheel is. Alles wat bestaat, hoort bij dezelfde werkelijkheid en staat niet los van elkaar.
Gebruik dit als opstap naar monisme: niet twee aparte werelden of substanties, maar één werkelijkheid.
Pantheïsme en monisme
Pantheïsme: God en natuur zijn hetzelfde
Monisme: alles behoort tot één werkelijkheid
De wereld is dus geen verzameling losse dingen, maar één samenhangend geheel
Waarschuw voor verwarring met atheïsme: Spinoza zegt niet eenvoudigweg 'God bestaat niet', maar denkt God anders dan de traditionele godsdienst.
Verstand en ware kennis
Verbeelding geeft vaak verwarde beelden
Het verstand kan die zuiveren
Zo kom je van onduidelijke indrukken naar ware kennis
Leg het contrast uit tussen verbeelding en verstand. Bij Spinoza is kennis beter naarmate ze minder verward en meer rationeel is.
Waarom is Descartes een rationalist?
Hij vertrouwt op gewoonte
Hij start bij ervaring
Hij zoekt zekerheid in rede
Hij ontkent het denken
Descartes gebruikt radicale twijfel om een zeker punt van de rede te vinden: cogito, ergo sum.
Descartes en Spinoza
Descartes gebruikt radicale twijfel om iets zekers te vinden. Daaruit volgt zijn inzicht Cogito, ergo sum. Spinoza verdedigt monisme: alles behoort tot één werkelijkheid. In zijn pantheïsme zijn God en natuur hetzelfde.
Deze invuloefening bundelt de kerntermen van beide rationalisten in één samenhangend blok.
Waarom is verbeelding voor Spinoza niet genoeg?
Verwachte elementen: Spinoza ziet verbeelding als bron van verwarde beelden; het verstand zuivert die tot duidelijkere, ware kennis. Antwoorden mogen in eigen woorden.
John Locke
1632–1704
Empirist
Verwerpt aangeboren ideeën
Kennis begint met ervaring
Benadruk dat Locke reageert op het rationalisme: hij ontkent dat ideeën al klaar in ons hoofd zitten.
Tabula rasa
Volgens Locke wordt een mens geboren als een tabula rasa: een onbeschreven blad. Ervaring schrijft als het ware op dat blad. Zonder ervaring is er geen inhoud in de geest.
Dit is het kernbeeld van Locke. Maak duidelijk dat 'leeg' niet betekent dat de geest niets kan, maar dat kennisinhoud nog niet aanwezig is.
Ideeën bij Locke
Eenvoudige ideeën komen rechtstreeks uit zintuiglijke ervaring
Voorbeelden: bitter, geel, rond
Complexe ideeën bouwt de geest op uit eenvoudige ideeën
Voorbeelden: paard, stoel, eenhoorn
Benadruk dat een eenhoorn geen directe ervaring is, maar een samenstelling van eerdere indrukken. Dat laat zien dat zelfs fantasie op ervaring steunt.
Primaire en secundaire kwaliteiten
Horen bij het ding zelf
Meetbaar en objectief
Voorbeelden: vorm, grootte
Secundaire kwaliteiten
Ontstaan in de waarnemer
Afhankelijk van zintuigen
Voorbeelden: kleur, geur, smaak
Primaire kwaliteiten
Gebruik het appelvoorbeeld: rond en 8 cm breed als primair; rood en zoet als secundair.
Locke als empirist
Geen aangeboren ideeën
Zintuigen leveren de bouwstenen
De geest verwerkt ervaringen tot kennis
Koppel hier alles samen: tabula rasa, eenvoudige en complexe ideeën, en kwaliteiten tonen één empiristische visie.
Welke eigenschap van een appel is volgens Locke primair?
Zoet
Rond
Rood
Geurig
Primaire kwaliteiten horen bij het ding zelf; secundaire kwaliteiten hangen af van de waarnemer.
Locke samengevat
Locke noemt de geest bij de geboorte een tabula rasa. Eenvoudige ideeën komen rechtstreeks uit ervaring, terwijl complexe ideeën door de geest worden opgebouwd. Daarom begint kennis volgens Locke met ervaring.
De volgorde van de begrippen is inhoudelijk vast: eerst leeg blad, dan eenvoudige ideeën, daarna complexe ideeën.
David Hume
1711–1776
Empirist
Vertrouwt alleen op wat we ervaren
Onderzoekt de grenzen van kennis
Hume gaat verder dan Locke: niet alleen de oorsprong van kennis, maar ook de twijfel aan begrippen zoals oorzaak en gevolg.
Indrukken en ideeën
Indrukken zijn directe, levendige ervaringen
Ideeën zijn herinneringen of voorstellingen daarvan
Een idee is volgens Hume een blekere kopie van een indruk
Een brandwond nu voelt sterker dan de herinnering morgen
Gebruik het voorbeeld van de warme kachel. Daarmee maak je het verschil tussen onmiddellijke ervaring en herinnering heel concreet.
Hume over causaliteit
Bij oorzaak en gevolg zien we volgens Hume nooit een verborgen kracht zelf. We zien alleen dat gebeurtenis A gevolgd wordt door gebeurtenis B. Het verband leggen wij in ons denken.
Benadruk dat Hume causaliteit niet als zichtbaar feit ziet, maar als mentale verwachting op basis van herhaling.
De biljartballen
Rode bal raakt witte bal
Daarna rolt de witte bal
We zien opeenvolging
We voegen zelf het idee van oorzaak toe
Leg het verschil uit tussen wat we waarnemen en wat we erbij denken. Dat is de kern van Humes kritiek op causaliteit.
Gewoonte in ons hoofd
Waarom verwachten we toch oorzaak en gevolg? Omdat we dezelfde volgorde vaak meemaken. Door gewenning verwacht ons brein dat het opnieuw zo zal verlopen.
Hier kun je kort benoemen dat Hume daardoor sceptischer is dan eerdere empiristen: ervaring geeft patronen, maar geen absolute noodzakelijkheid.
Wat zie je volgens Hume echt bij de biljartballen?
Een verborgen kracht
Een zekere oorzaak
Een goddelijke orde
Een opeenvolging
Hume zegt dat we alleen waarnemen dat A gevolgd wordt door B. Het noodzakelijke oorzakelijke verband voegen we zelf toe.
Hume over ervaring
Bij Hume zijn indrukken directe en levendige ervaringen. Ideeën zijn blekere kopieën daarvan. Bij causaliteit zien we geen noodzakelijke kracht, maar alleen opeenvolging. Dat we toch een verband verwachten, komt door gewenning.
Deze oefening toetst zowel het onderscheid indruk/idee als Humes visie op causaliteit.
Wat is één inzicht uit deze les dat je bijblijft?
Verwachte elementen: het kan gaan om common sense vs wetenschap, rationalisme vs empirisme, Descartes, Spinoza, Locke of Hume. Laat leerlingen één inzicht concreet formuleren.
Welk voorbeeld hielp jou het best om dit te begrijpen?
Laat leerlingen benoemen welke werkvorm of welk voorbeeld hielp: contrasten, invuloefeningen, appelvoorbeeld, biljartballen, cogito, enzovoort.
Welk deel vond je nog het moeilijkst?
Gebruik de antwoorden om volgende les kort te hernemen waar de meeste twijfel zit, bv. a priori/a posteriori, monisme/pantheïsme of causaliteit.
Belangrijke begrippen
Common sense - wat mensen spontaan of vanzelfsprekend denken
Wetenschappelijke kennis - kennis op basis van observatie en experiment
Rationalisme - opvatting dat kennis vooral uit de rede komt
Empirisme - opvatting dat kennis vooral uit ervaring komt
A priori - kennis vóór ervaring, door nadenken
A posteriori - kennis ná ervaring
Tabula rasa - de geest als onbeschreven blad bij de geboorte
Deze slide heeft geen instructies
Belangrijke begrippen
Pantheïsme - opvatting dat God en natuur hetzelfde zijn
Monisme - idee dat alles één werkelijkheid vormt
Indruk - directe, levendige ervaring
Idee - herinnering of voorstelling van een indruk
Primaire kwaliteiten - eigenschappen die bij het ding zelf horen
Secundaire kwaliteiten - eigenschappen die afhangen van de waarnemer
Atheïsme - opvatting dat God niet bestaat
Als er tijd is, wijs erop dat pantheïsme en atheïsme niet hetzelfde zijn. Dat onderscheid voorkomt een veelgemaakte vergissing bij Spinoza.