Tekstverbanden in een tekst
Tekstverbanden in een tekst
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoel
Ik kan tekstverbanden herkennen aan de hand van signaalwoorden.
Deze slide heeft geen instructies
Welke signaalwoorden voor tekstverbanden ken je al?
Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Laat leerlingen kort benoemen welke verbanden of signaalwoorden ze herkennen.
Vorige lessen behandeld
In de vorige 3 lessen stonden de volgende zes veelvoorkomende tekstverbanden centraal:
chronologisch
concluderend
opsommend
samenvattend
tegenstellend
toelichtend
Gebruik deze slide als overzicht: leerlingen hoeven nog niet alles te kennen, maar zien alvast welke categorieën terugkomen.
Deze les behandelen we de volgende tekstverbanden
Doel-middel
Oorzakelijk
Redengevend
Toegevend
Vergelijkend
Voorwaardelijk
Deze slide heeft geen instructies
Wat is een tekstverband?
In een goede tekst hangen woorden, zinnen en alinea’s met elkaar samen.
Die samenhang heet het verband in de tekst.
Je kunt verbanden vaak herkennen aan signaalwoorden.
Door tekstverbanden te herkennen:
begrijp je een tekst beter
zie je hoe woorden, zinnen en alinea's met elkaar verbonden zijn
herken je sneller wat een schrijver bedoelt
Benadruk dat tekstverband niet alleen tussen losse zinnen zit, maar ook tussen alinea’s en grotere delen van een tekst.
Wat laat een tekstverband zien?
Een tekstverband maakt duidelijk:
waarom iets gebeurt
waardoor iets gebeurt
met welk middel een doel wordt bereikt
onder welke voorwaarde iets gebeurt
welke overeenkomst of welk verschil er is
welke uitzondering of andere kant ook meespeelt
Deze slide heeft geen instructies
Doel-middelverband
Bij een doel-middelverband wordt duidelijk welk middel iemand gebruikt om een doel te bereiken.
Je kunt het vaak herkennen aan een antwoord op de vraag:
Hoe wordt dat doel bereikt?
Deze slide heeft geen instructies
Doel-middelverband
door middel van
met behulp van
om te
opdat
zodat
Signaalwoorden
Benadruk dat 'zodat' niet altijd doel-middel is; de betekenis in de zin blijft beslissend.
Doel en middel in een zin
Voorbeeld:
Lisa maakt een planning om haar huiswerk op tijd af te krijgen.
doel: huiswerk op tijd afkrijgen
middel: een planning maken
Deze slide heeft geen instructies
Wat past het best bij een doel-middelverband?
oorzaak en gevolg
doel en middel
mening en reden
voorwaarde en gevolg
Check of leerlingen het verband herkennen op basis van betekenis, niet alleen op signaalwoorden.
Doel-middel herkennen
Lisa maakt een planning om haar huiswerk op tijd af te krijgen. Het doel is dus op tijd klaar zijn. Het middel is de planning.
De formulering sluit aan bij het voorbeeld op de vorige slide.
Oorzakelijk verband
Een oorzakelijk verband laat zien waardoor iets gebeurt.
Het gaat om een oorzaak en een gevolg. Op die oorzaak heb je niet altijd invloed.
Maak onderscheid met redengevend: oorzakelijk gaat over een feitelijke oorzaak; redengevend over een motief of argument van iemand.
Oorzakelijk verband
Er is een oorzaak → en daardoor ontstaat een gevolg.
De tekst legt uit waardoor iets komt.
Betekenis
Signaalwoorden
als gevolg van
daardoor
dankzij
dat komt door
doordat
vanwege
waardoor
zodat
Deze slide heeft geen instructies
Oorzaak en gevolg
Voorbeeld:
De wedstrijd werd afgelast doordat het veld te nat was.
oorzaak: het veld was te nat
gevolg: de wedstrijd werd afgelast
Noem dat 'dankzij' meestal een positieve oorzaak inleidt, terwijl andere signaalwoorden neutraler zijn.
Redengevend verband
Een redengevend verband geeft aan waarom iemand iets doet, vindt of zegt.
Het gaat dus om een reden, motief of argument.
Deze slide heeft geen instructies
Redengevend verband
Signaalwoorden
Iemand maakt een keuze of heeft een mening.
De tekst geeft de reden daarvoor.
Betekenis
daarom
de reden hiervoor is
dus
immers
namelijk
omdat
want
Wijs erop dat 'dus' zowel oorzakelijk als redengevend kan zijn. Kijk altijd of het om een feitelijke oorzaak of om een reden van iemand gaat.
Reden van iemand
Voorbeeld:
Ik kies dit boek, omdat de recensies erg positief zijn.
handeling: een boek kiezen
reden: positieve recensies
Deze slide heeft geen instructies
Oorzakelijk of redengevend?
Het verschil zit in de betekenis:
oorzakelijk: waardoor gebeurt iets?
redengevend: waarom doet of vindt iemand iets?
Kijk dus niet alleen naar het signaalwoord, maar vooral naar de inhoud van de zin.
Dit is een belangrijk onderscheid in leesvaardigheid. Laat eventueel zelf mondeling extra voorbeelden horen.
Welke zin heeft een oorzakelijk verband?
Ik blijf thuis, want ik ben moe.
Als je oefent, word je beter.
De weg is glad doordat het vriest.
Noor leest sneller dan Adam.
De juiste optie noemt een feitelijke oorzaak. 'Want' bij een keuze van iemand stuurt richting redengevend.
Wat is het verschil tussen oorzakelijk en redengevend?
Oorzaak versus motief
Middel versus doel
Voorwaarde versus gevolg
Gelijkheid versus verschil
Belangrijk onderscheid: oorzakelijk = waardoor iets gebeurt; redengevend = waarom iemand iets doet, vindt of zegt.
Hoe herken je of een zin oorzakelijk of redengevend is?
Verwachte elementen: bij oorzakelijk gaat het om een feitelijke oorzaak van een gebeurtenis; bij redengevend om een reden, motief of argument van een persoon. Laat leerlingen eventueel zelf een kort voorbeeld geven.
Toegevend verband
Een toegevend verband laat een andere kant van de zaak zien.
Er is eerst een verwachting, maar daarna blijkt dat het toch anders loopt.
Deze slide heeft geen instructies
Toegevend verband
Betekenis
Signaalwoorden
(al)hoewel
desondanks
niettemin
ofschoon
ook al
weliswaar
zij het (dat)
Twee ideeën staan naast elkaar:
iets lijkt logisch of verwacht
toch gebeurt of geldt ook iets anders
Deze slide heeft geen instructies
Tegen verwachting in
Voorbeeld:
*Hoewel Sam van regen houdt, neemt hij vandaag toch een paraplu mee.*
Je verwacht misschien dat hij regen geen probleem vindt, maar toch kiest hij voor bescherming.
Verbind dit kort met het al bekende tegenstellende verband: bij toegevend blijft één deel als het ware overeind, ondanks het andere deel.
Welk signaalwoord past goed bij een toegevend verband?
namelijk
tenzij
hoewel
doordat
Laat leerlingen koppelen: toegevend = verwachting, maar toch anders.
Tegen verwachting in
Sam houdt van regen. Hoewel hij regen fijn vindt, neemt hij toch een paraplu mee. De zin laat dus een andere kant zien.
Benadruk dat er eerst een verwachting is en daarna een afwijking daarvan.
Vergelijkend verband
Een vergelijkend verband laat een overeenkomst of een verschil zien.
De tekst zet twee zaken naast elkaar om ze beter te begrijpen.
Deze slide heeft geen instructies
Vergelijkend verband
Signaalwoorden
De schrijver vergelijkt personen, dingen of situaties.
Zo zie je wat hetzelfde is of juist anders.
Betekenis
evenals
in vergelijking met
zoals
even ... als
net zo ... als
meer ... dan
groter / beter ... dan
Deze slide heeft geen instructies
Overeenkomst en verschil
Voorbeelden:
Noor leest net zo snel als Adam.
Deze uitleg is duidelijker dan de vorige.
Maak duidelijk dat zowel gelijkheid als verschil onder vergelijkend verband vallen.
Welke zin laat een vergelijkend verband zien?
Ik lees dit boek omdat het spannend is.
Noor leest net zo snel als Adam.
Als het regent, blijven we binnen.
De les stopt doordat de bel gaat.
De juiste optie laat een overeenkomst zien; ook verschil kan vergelijkend zijn.
Voorwaardelijk verband
Een voorwaardelijk verband maakt duidelijk onder welke voorwaarde iets gebeurt.
Pas als aan die voorwaarde wordt voldaan, kan het andere deel plaatsvinden.
Deze slide heeft geen instructies
Voorwaardelijk verband
Signaalwoorden
als (... dan)
in het geval (dat)
indien
mits
tenzij
wanneer
Betekenis
Er is een voorwaarde.
Als die geldt, dan volgt er een gevolg of afspraak.
Leg uit dat 'tenzij' een negatieve voorwaarde uitdrukt: iets gebeurt niet, behalve als die uitzondering geldt.
Voorwaarde en gevolg
Voorbeeld:
*Als je vandaag bestelt, dan ontvang je het pakket morgen.*
voorwaarde: vandaag bestellen
gevolg: morgen ontvangen
Deze slide heeft geen instructies
Zo herken je het juiste verband
Werk in deze volgorde:
Lees de hele zin of alinea.
Zoek het signaalwoord.
Vraag wat de schrijver precies laat zien.
Kies daarna pas het tekstverband.
De betekenis van de zin is altijd belangrijker dan alleen het signaalwoord.
Dit landt de les: leerlingen moeten niet enkel signaalwoorden stampen, maar verbanden afleiden uit betekenis.
Welke zin bevat een voorwaardelijk verband?
Hoewel hij moe is, leert hij door.
Hij oefent, zodat hij beter wordt.
Als je belt, help ik je.
Hij vertrekt, want het is laat.
De voorwaarde moet eerst gelden voordat het andere deel gebeurt.
Zo kies je het juiste verband
Lees eerst de hele zin of alinea. Zoek daarna het signaalwoord. Kijk vervolgens wat de schrijver precies laat zien. De betekenis is belangrijker dan alleen dat woord.
Sluit direct aan bij de stappen op de vorige slide.
Wat is één inzicht uit deze les dat je wilt onthouden?
Laat leerlingen kort terugblikken op hun leerproces. Mogelijke thema's: verschil tussen oorzaak en reden, signaalwoorden, betekenis van de zin.
Welk tekstverband vond je het lastigst en waarom?
Gebruik de antwoorden om te bepalen welke verbanden extra oefening nodig hebben.
Begrippenlijst
samenhang - verband tussen zinnen en alinea’s waardoor een tekst logisch overkomt
tekstverband - relatie tussen twee of meer delen van een tekst
signaalwoord - woord of woordgroep die helpt een tekstverband te herkennen
doel-middelverband - verband waarin een middel wordt genoemd om een doel te bereiken
oorzakelijk verband - verband waarin een oorzaak en gevolg zichtbaar worden
redengevend verband - verband waarin een reden, motief of argument wordt gegeven
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
toegevend verband - verband waarin een andere kant of uitzondering zichtbaar wordt
vergelijkend verband - verband waarin een overeenkomst of verschil wordt getoond
voorwaardelijk verband - verband waarin duidelijk wordt onder welke voorwaarde iets gebeurt
oorzaak - datgene waardoor iets gebeurt
gevolg - wat er door een oorzaak ontstaat
reden - motief of argument waarom iemand iets doet, zegt of vindt
voorwaarde - eis die eerst moet gelden voordat iets kan gebeuren
Deze slide heeft geen instructies