samenvattend 100 minuten Fictie en zakelijke e-mail
Fictie bekijken en zelf schrijven
Lesduur is: 100 minOnderdelen in deze les
Fictie bekijken en zelf schrijven
De les combineert leesvaardigheid binnen fictie met schrijfvaardigheid. Houd in de opening de centrale lijn vast: hoe herken je humor, perspectief, thema en boodschap, en hoe gebruik je taal bewust in een zakelijke e-mail?
Lesdoel
Ik kan humor, perspectief, thema en boodschap in een fictietekst herkennen en toepassen, en ik kan een passende zakelijke e-mail schrijven.
Deze slide heeft geen instructies
Humor in fictie
Humor in een tekst is niet alleen bedoeld om te lachen. Het kan ook een personage typeren, een situatie lichter maken of juist kritiek geven.
Let bij humor op hoe de schrijver het effect bereikt.
Benadruk dat leerlingen niet alleen grappige stukjes moeten aanwijzen, maar ook de techniek erachter moeten benoemen.
Zes veelgebruikte humortechnieken
Overdrijving: iets wordt groter, erger of absurder gemaakt dan het is.
Imiteren: Door iets of iemand na te doen, kun je overdrijven en het belachelijk maken.
Woordspeling: Woorden op een creatieve manier in verschillende betekenissen plaatsen.
Ironie: er wordt iets gezegd dat anders bedoeld is.
Understatement: Bepaalde zaken minder erg of groot maken.
Anticlimax: In plaats van een hoogtepunt, wacht je een teleustelling.
Gebruik steeds dezelfde termen: overdrijving, ironie en contrast. Dat helpt bij de analyse van de voorbeeldtekst.
Voorbeeldtekst: humor
‘Tom kwam de klas binnen alsof hij een wereldrecord had gebroken. Hij liet zijn tas vallen, zuchtte diep en zei dat deze dag nu al een ramp was. De docent wees op de klok: het was 8.46 uur. Tom knikte ernstig, alsof hij net een oorlog had overleefd. Toen bleek ook nog dat hij zijn pen was vergeten. “Natuurlijk,” zei hij, “dit is precies hoe helden ten onder gaan.” De rest van de klas moest lachen, maar Tom keek alsof hij applaus verwachtte.’
Deze tekst is bewust kort en duidelijk. Laat leerlingen signalen zien van aangedikt taalgebruik en botsing tussen kleine oorzaak en groot drama.
Humor herkennen in de tekst (voorbeeld)
Overdrijving: Tom doet alsof kleine problemen enorme rampen zijn.
Ironie: “dit is precies hoe helden ten onder gaan” klinkt ernstig, maar is grappig bedoeld.
Koppel elk tekstbewijs aan precies één techniek. Zo oefenen leerlingen met onderbouwen in plaats van alleen aanwijzen.
Welke techniek zie je in 'alsof hij net een oorlog had overleefd'?
Anticlimax
Ironie
Overdrijving
Perspectief
De vergelijking maakt Toms reactie veel groter dan de situatie is. 'Perspectief' is een bewuste afleider uit een ander lesonderdeel.
Humor in de voorbeeldtekst
Tom maakt van kleine problemen grote rampen. Dat is overdrijving. De zin over helden klinkt ernstig, maar is grappig bedoeld: dat is ironie.
Laat leerlingen de drie technieken koppelen aan concreet tekstbewijs uit de voorbeeldtekst.
Perspectief in fictie
Perspectief is het gezichtspunt van waaruit je een verhaal leest.
Het bepaalt wat je weet, wat je voelt voor een personage en hoe je gebeurtenissen begrijpt.
Maak duidelijk dat perspectief niet hetzelfde is als onderwerp of mening; het gaat om wie waarneemt en vertelt.
Drie perspectieven
Ik-perspectief: een personage vertelt met ik.
Personaal perspectief: de verteller volgt één personage van dichtbij.
Auctoriaal perspectief: de verteller weet en overziet meer dan de personages.
Voor deze les ligt de nadruk op het herkennen en herschrijven, niet op een volledige theorie-uitwerking.
Voorbeeldtekst: perspectief
‘Sara zag dat Milan zijn toets terugkreeg en meteen begon te glimlachen. Zelf durfde ze haar cijfer nog niet om te draaien. Haar handen voelden warm en ze dacht alleen aan die ene som die ze fout had gemaakt. Toen de docent langs haar tafel liep, schoof ze haar blaadje nog iets verder weg. Milan fluisterde dat het vast meeviel, maar Sara hoorde vooral hoe hard haar eigen hart klopte.’
Deze tekst is personaal vanuit Sara. De lezer weet wat Sara voelt en denkt, maar niet wat Milan denkt.
Waarom is dit personaal?
De lezer volgt vooral Sara.
Je leest wat zij denkt en voelt.
Over Milan weet je alleen wat Sara ziet en hoort.
Daardoor beleef je de spanning van dichtbij.
Leg het verschil uit met ik-perspectief: hier staat niet 'ik', maar de lezer zit wel dicht op één personage.
Herschrijven verandert het effect
Als je een tekst in een ander perspectief herschrijft, verandert vaak:
welke informatie je krijgt
hoeveel afstand je voelt
met wie je meeleeft
hoe spannend of grappig een scène overkomt
Noem eventueel kort een voorbeeld: van personaal naar ik maakt het directer; van personaal naar auctoriaal maakt het afstandelijker en breder.
Herschrijf de tekst in de ik-vorm.
‘Sara zag dat Milan zijn toets terugkreeg en meteen begon te glimlachen. Zelf durfde ze haar cijfer nog niet om te draaien. Haar handen voelden warm en ze dacht alleen aan die ene som die ze fout had gemaakt. Toen de docent langs haar tafel liep, schoof ze haar blaadje nog iets verder weg. Milan fluisterde dat het vast meeviel, maar Sara hoorde vooral hoe hard haar eigen hart klopte.’
Bespreek dat een herschrijving naar ik-perspectief directer en persoonlijker klinkt. Verwachte elementen: meer nabijheid, meer spanning van binnenuit, alleen Sara's stem/gevoelens.
Thema en boodschap
Een thema is het grote onderwerp of de centrale kwestie in een verhaal.
Een boodschap is wat de tekst daarover lijkt te willen zeggen.
Veel leerlingen halen thema en boodschap door elkaar. Houd het onderscheid scherp: thema = onderwerp, boodschap = uitspraak of inzicht daarover.
Voorbeelden van thema's
vriendschap
angst
eenzaamheid
eerlijkheid
opgroeien
groepsdruk
vrijheid
Thema's zijn meestal korte kernwoorden of woordgroepen, geen volledige zinnen.
Voorbeeldtekst: thema en boodschap
‘Nadia liep al dagen met haar spreekbeurt in haar tas. Elke keer als ze wilde oefenen, stuurde haar vriendengroep weer berichten dat ze online moest komen en niet aan het spreekbeurt moest werken. Toen ze eindelijk vertelde dat ze zenuwachtig was, reageerde niemand. Die avond zette ze haar telefoon uit en oefende ze hardop voor de spiegel. De volgende dag ging haar presentatie niet perfect, maar wel goed genoeg. In de pauze zei een klasgenoot dat ze haar dapper vond. Nadia glimlachte: misschien hoefde je niet altijd op de luidste stemmen te letten.’
Deze tekst biedt aanknopingspunten voor meerdere themawoorden, maar stuur aan op de meest centrale keuze.
Thema en boodschap bepalen
Thema: groepsdruk, zelfvertrouwen of opgroeien
Meest passend thema: groepsdruk
Boodschap: laat je niet altijd leiden door de mening van de groep
De boodschap is een zin; het thema is een kernbegrip.
Laat zien dat meerdere thema's mogelijk kunnen lijken, maar dat leerlingen moeten kiezen en onderbouwen met de tekst.
Wat is in Nadia's tekst het meest passende thema?
Vrijheid
Groepsdruk
Vriendschap
Eerlijkheid
Andere thema's lijken mogelijk, maar groepsdruk is het meest centraal door de invloed van de vriendengroep op Nadia's gedrag.
Van fictie naar functioneel schrijven
In fictie let je op effect, perspectief en betekenis.
In een zakelijke e-mail let je op doel, duidelijkheid en passende toon.
In beide gevallen kies je woorden bewust.
Deze overgangsslide verbindt de twee delen van de les inhoudelijk, zodat het geen losse onderdelen worden.
Wat is een zakelijke e-mail?
Een zakelijke e-mail is een formele of nette mail aan bijvoorbeeld een docent, stagebedrijf, organisatie of werkgever.
De toon is beleefd, duidelijk en doelgericht.
Benadruk dat 'zakelijk' voor mavo 4 vaak vooral betekent: netjes, volledig en passend aan de situatie.
Opbouw van een zakelijke e-mail
Onderwerpregel: kort en duidelijk
Aanhef: bijvoorbeeld Geachte mevrouw...
Inleiding: reden van je mail
Kern: reden van je mail met uitleg, voorbeelden of argumenten
Slot: beleefd afronden met verzoek of verwachting
Afsluitende groet: Met vriendelijke groet, (witregel) voornaam en achternaam
Houd de opbouw eenvoudig en bruikbaar. Te veel uitzonderingen maken dit voor deze doelgroep onnodig lastig.
Voorbeeld van een zakelijke e-mail
Onderwerp: Afspraak gemiste toets
Geachte meneer De Vries,
Afgelopen dinsdag was ik ziek en daardoor heb ik de toets Nederlands gemist.
Gezien het een PTA-toets betreft haal ik deze graag zo snel mogelijk in. Kan ik de toets volgende week woensdag inhalen?
Ik hoor graag van u.
Met vriendelijke groet,
Yara Jansen
Wijs op helder doel, nette toon en volledige opbouw. Laat ook zien dat deze mail kort mag zijn zolang alles erin staat.
Kenmerken van een goede zakelijke e-mail
duidelijk doel
nette aanhef en afsluiting
volledige informatie
korte en heldere zinnen
verzorgde spelling en interpunctie
Noem eventueel dat straattaal, losse app-taal en emoji's meestal niet passen in een zakelijke e-mail.
Veelgemaakte fouten
geen onderwerpregel
te informele toon
onduidelijke vraag
geen afsluiting of naam
slordige spelling
Maak het concreet door één fout mondeling om te zetten in een betere formulering.
Welke onderwerpregel past het best bij een zakelijke e-mail?
Help!!!
Vraagje
Afspraak gemiste toets
Hoi meneer
De beste onderwerpregel is kort, duidelijk en noemt direct het doel van de mail.
Wat ga je doen?
Schrijf een formele e-mail aan de feestcommissie van jouw school.
Onderwerp: een duidelijk en passend onderwerp
Aanhef: een formele aanhef
Inleiding: stel jezelf voor en vertel waarom je schrijft.
Middenstuk: leg je idee uit en geef argumenten.
Slot: vraag de feestcommissie om je idee te overwegen.
Afsluiting: gebruik een formele slotgroet en vermeld je naam.
Deze slide heeft geen instructies
Wat ga je doen?
Situatie
Het schooljaar loopt bijna ten einde. In juli vindt de examenuitreiking plaats. Alle leerlingen die hun diploma hebben gehaald, worden tijdens deze feestelijke avond in het zonnetje gezet.
Jij vindt dat iedere geslaagde leerling naast het diploma ook een klein, leuk presentje zou moeten krijgen. Je wilt daarom de feestcommissie een idee voorleggen.
Je denkt dat een presentje de avond extra bijzonder maakt. Bovendien is het leuk als leerlingen later nog iets hebben waardoor ze terugdenken aan hun middelbareschooltijd.
Deze slide heeft geen instructies
