Variatie en improvisatie (Muziek havo), les 1: Uitleg
VAKTHEORIE · VARIATIE
VARIATIE EN IMPROVISATIE
Examenstof muziek havo
Lesduur is: 45 minIntroductie
Onderdelen in deze les
VAKTHEORIE · VARIATIE
VARIATIE EN IMPROVISATIE
Examenstof muziek havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: A1/A2 l (variatie). Image credit: FingerWiki / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
♪ VAKTHEORIE · VARIATIE
WAT GA JE KUNNEN?
Ik kan improvisatie, variatie en een ostinate bas herkennen en benoemen en een thema volgen als het gevarieerd wordt.
Deze slide heeft geen instructies
Waar hoor je een melodie die terugkomt, maar net anders klinkt?
Verwachte woorden: remix, cover, solo, jazz, herhaling, ander tempo, andere versie. Zet de woorden op het bord en sorteer: wat is bedacht tijdens het spelen (improvisatie) en wat is een bekende melodie die verandert (variatie).
Keith Jarrett achter de piano, 2003
♪ VAKTHEORIE · VARIATIE
IMPROVISATIE
Improvisatie is muziek die je bedenkt terwijl je speelt of zingt.
Er staat niets van tevoren op papier. Soms is er alleen een afspraak, zoals een akkoordenschema.
Je hoort improvisatie vooral in jazz en blues.
Het is het tegenovergestelde van muziek die precies in de partituur staat.
Syllabus A1/A2 l: improvisatie herkennen en benoemen. Veelgemaakte fout: denken dat improvisatie willekeurig is. Improvisators gebruiken afspraken, zoals een akkoordenschema of toonladder. Image credit: Olivier Bruchez / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
Video: Keith Jarrett: Köln, January 24, 1975, Part I (kanaal: Keith Jarrett - Topic). Wat leerlingen horen: een pianist die zonder noten een stuk bedenkt. Jarrett improviseerde het hele Köln Concert ter plekke. Kijkvraag: welke ideeën herhaalt hij en welke laat hij weer los?
Muzikanten improviseren samen tijdens een jamsessie
♪ VAKTHEORIE · VARIATIE
VARIATIE
Variatie betekent dat iets wat je al kent opnieuw klinkt, maar met veranderingen.
Het gegeven kan een melodie, een ritme of een akkoordenschema zijn.
Wat gelijk blijft maakt het herkenbaar, wat verandert maakt het nieuw.
Jij volgt het gegeven: wat blijft er gelijk en wat is er veranderd?
Syllabus A1/A2 l: een bepaald gegeven volgen wanneer dit gevarieerd wordt. Benadruk dat variatie altijd een herkenbaar gegeven nodig heeft. Veelgemaakte fout: variatie en improvisatie door elkaar halen. Een variatie kan opgeschreven zijn. Image credit: FingerWiki / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
Een thema met een melodische en een ritmische variatie
♪ VAKTHEORIE · VARIATIE
EEN THEMA MET VARIATIES
Het thema is de melodie waarmee het stuk begint. Daarna volgen de variaties.
Bij een melodische variatie krijgt de melodie extra of andere tonen.
Bij een ritmische variatie blijven de tonen, maar het ritme verandert.
Zo'n stuk heet een themavariatie: de melodie blijft herkenbaar.
Op de afbeelding staat bovenaan het thema, daaronder een melodische variatie (extra achtste noten) en onderaan een ritmische variatie (gepunteerde ritmes, dezelfde tonen). Laat leerlingen de eerste noten ritmisch klappen. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding
Bij welke muzikant is sprake van improvisatie?
Het orkest speelt de noten uit de partituur.
Mo zingt de tekst van een blad na.
Sanne bedenkt haar saxofoonsolo tijdens het spelen.
Lisa oefent een stuk dat ze uit haar hoofd kent.
Improvisatie is bedacht tijdens het spelen. Wie het orkest of het blad kiest, denkt dat alles wat live klinkt geïmproviseerd is. Uit je hoofd spelen is iets anders: dat is van tevoren geleerd.
Wat is er veranderd in de variatie?
De melodie is versierd met extra tonen.
De toonsoort is veranderd van majeur naar mineur.
De melodie klinkt een octaaf hoger.
De melodie wordt achterstevoren gespeeld.
De hoofdtonen E E F G zijn nog te herkennen, er zijn achtste noten tussen gekomen: melodische variatie. Geen voortekens bij de sleutel, dus geen mineur. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding
Een ostinate bas: een basmelodie die zich herhaalt
♪ VAKTHEORIE · VARIATIE
OSTINATE BAS
Een ostinate bas is een patroon in de bas dat steeds opnieuw klinkt.
Het patroon blijft hetzelfde, terwijl de muziek erboven verandert.
Zo hoor je een variatie op een ostinate bas: de bovenstemmen variëren, de bas niet.
Je hoort het in barokmuziek, maar ook in popmuziek.
Syllabus: ostinate bas herkennen en benoemen. Op de afbeelding staat een voorbeeldpatroon van acht tonen dat twee keer klinkt. Veelgemaakte fout: de ostinate bas verwarren met elke herhaling van een melodie. Het gaat om de laagste stem. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding
Video: Bach: Passacaglia in c, BWV 582, Karl Richter, orgel (kanaal: Karl Richter - Topic). Wat leerlingen horen: het orgel begint met alleen de pedalen. Dat is het basthema van acht maten. In de variaties daarna blijft dit thema in de bas terugkomen, terwijl erboven steeds iets anders klinkt. Kijkvraag: in welke stem klinkt het thema?
Het twaalfmatige bluesschema in akkoorden
♪ VAKTHEORIE · VARIATIE
VARIATIE OP EEN AKKOORDENSCHEMA
Een akkoordenschema is de volgorde van akkoorden waarop een stuk is gebouwd.
Bij een variatie op een akkoordenschema blijft het schema gelijk en klinkt erboven steeds een nieuwe melodie.
Het bekendste voorbeeld is het bluesschema: twaalf maten met vaste akkoorden.
Jazzmusici improviseren op zo'n schema: elke ronde een nieuwe solo.
Op de afbeelding staat het twaalfmatige bluesschema: C C C C, F F C C, G F C C. Akkoordsymbolen hoeven leerlingen alleen te herkennen. Veelgemaakte fout: denken dat elke ronde ook andere akkoorden heeft. Het schema blijft gelijk. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding
Vul in: ostinate bas
Bij een ostinate bas blijft het patroon in de bas steeds gelijk en de muziek erboven verandert steeds.
Het patroon zit in de laagste stem. Wie melodie invult, wisselt de rol van bas en bovenstem om.
Een solist improviseert ronde na ronde over hetzelfde schema. Wat blijft gelijk?
De melodie van de solo
Het akkoordenschema
De tonen van de solo
Het aantal noten per maat
Het schema is de afspraak, de solo is nieuw. Wie de melodie kiest, ziet de solo als vast.
Dezelfde melodie in majeur en in mineur
♪ VAKTHEORIE · VARIATIE
TONALE EN HARMONISCHE VARIATIE
Bij een tonale variatie verandert de toonsoort, bijvoorbeeld van majeur naar mineur.
Bij een harmonische variatie krijgt dezelfde melodie andere akkoorden eronder.
Je herkent de melodie nog steeds, maar de sfeer is anders.
Mineur klinkt vaak ernstiger of droeviger dan majeur.
Syllabus: melodische, ritmische en tonale of harmonische variatie op een thema. Op de afbeelding staat dezelfde melodie in majeur en mineur: drie mollen bij de sleutel, de E klinkt als es. Veelgemaakte fout: tonale variatie verwarren met transponeren. Bij transponeren blijft de toonsoort gelijk. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding
Johannes Brahms, foto van Hanfstaengl
♪ VAKTHEORIE · VARIATIE
EEN KORAAL MET VARIATIES
Brahms schreef variaties op een oude koraalmelodie.
Eerst klinkt het thema, daarna volgt een reeks variaties.
Luister eerst naar het thema en daarna naar variatie 2.
Wat blijft er gelijk en wat verandert er?
Het thema heet Chorale St Antoni en is de basis van Brahms' Variaties op een thema van Haydn. Laat leerlingen na het thema alvast voorspellen wat er zou kunnen veranderen. Image credit: Erwin Hanfstaengl / Wikimedia Commons, CC0
Video: Brahms: Variaties op een thema van Haydn, thema (Chorale St Antoni), Berliner Philharmoniker (kanaal: Berliner Philharmoniker - Topic). Wat leerlingen horen: een rustige, zangerige melodie in majeur. Dit is het thema waar alle variaties op zijn gebouwd. Kijkvraag: kun je de melodie neuriën? Straks komt hij terug in mineur.
Video: Brahms: Variaties op een thema van Haydn, variatie 2 (Più vivace), Berliner Philharmoniker (kanaal: Berliner Philharmoniker - Topic). Wat leerlingen horen: dezelfde melodie als in het thema, maar nu in mineur en veel sneller. Het gegeven is herkenbaar, de toonsoort is veranderd: een tonale variatie. Kijkvraag: welke noten van het thema hoor je terug?
Welke soort variatie zie je hier?
Ritmische variatie
Ostinate bas
Improvisatie
Tonale variatie
Dezelfde noten, maar drie mollen bij de sleutel: de toonsoort is mineur geworden. Ritme en tonen op de balk zijn gelijk. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding
Wat vond je het lastigst?
Improvisatie herkennen
Een ostinate bas horen
Een thema volgen als het verandert
Variatie op een akkoordenschema
Gebruik de uitslag om te bepalen waar je in de examentraining extra tijd aan besteedt.
Noem een nummer met een steeds herhaalde bas.
Geen vast antwoord. Goede voorbeelden zijn Under Pressure of Seven Nation Army, of een ander nummer dat leerlingen kennen. Laat ze het patroon meeneuriën.
♪ VAKTHEORIE · VARIATIE
BEGRIPPEN (1/2)
improvisatie: muziek die je bedenkt terwijl je speelt of zingt
variatie: een bekend gegeven (melodie, ritme of akkoordenschema) klinkt opnieuw, met veranderingen
thema: de melodie waarmee een stuk begint en waar de variaties op gebouwd zijn
themavariatie: een thema dat steeds opnieuw klinkt, telkens gevarieerd
melodische variatie: de melodie krijgt extra of andere tonen
Deze slide heeft geen instructies
♪ VAKTHEORIE · VARIATIE
BEGRIPPEN (2/2)
ritmische variatie: dezelfde tonen, maar een ander ritme
tonale of harmonische variatie: een andere toonsoort, of dezelfde melodie met andere akkoorden
ostinate bas: een patroon in de bas dat steeds opnieuw klinkt
akkoordenschema: de volgorde van akkoorden waarop een stuk is gebouwd
bluesschema: een akkoordenschema van twaalf maten, veel gebruikt voor improvisatie
Deze slide heeft geen instructies
