Ethische dilemma's in zorgtechnologie

Ethische dilemma's in zorgtechnologie

1 / 36
volgende
Slide 1: Slide
newEditorEthiekMBOStudiejaar 3

In deze les zitten 36 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 100 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Ethische dilemma's in zorgtechnologie

Deze slide heeft geen instructies

Lesdoel

De student kan ethische dilemma's rondom zorgtechnologie analyseren en een onderbouwde afweging maken tussen verschillende belangen en waarden.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden passen voor jou bij ethiek in zorgtechnologie?

Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Vraag kort door op woorden als privacy, veiligheid, keuzevrijheid, controle, vertrouwen of menselijk contact.

Wat is een ethisch dilemma?

Een ethisch dilemma ontstaat als er meerdere goede waarden botsen en er geen keuze is zonder nadeel.


Bij zorgtechnologie gaat het vaak om spanning tussen:

  • veiligheid

  • privacy

  • autonomie

  • kwaliteit van zorg

  • werkdruk en efficiëntie

Benadruk dat een dilemma iets anders is dan een technisch probleem. De technologie kan goed werken, maar de keuze eromheen kan toch ethisch lastig zijn.

Waarom juist bij zorgtechnologie?

  • Technologie verzamelt vaak persoonlijke gegevens

  • Technologie beïnvloedt contact tussen mensen

  • Technologie kan keuzes sturen of beperken

  • Niet iedereen ervaart dezelfde voordelen of risico's

Deze slide heeft geen instructies

Voorbeelden van zorgtechnologie

leefstijlmonitoring in huis

medicijndispensers

slimme sensoren of camera's

cliëntdossiers en apps

tilliften, robots of beeldzorg


Basisvraag: wat is goed zorgen en wat is respectvol?

Een dilemma herken je aan signalen

  • Er zijn verschillende meningen over wat goed is

  • Een keuze helpt de één, maar kan de ander schaden

  • Regels geven niet meteen een volledig antwoord

  • Er speelt meer dan alleen gemak of kosten

  • Je moet waarden tegen elkaar afwegen

Laat zien dat studenten eerst moeten herkennen dát iets een dilemma is, voordat ze het kunnen analyseren.

Welke onderliggende waarden of belangen spelen bij alle betrokkenen mee?

veiligheid en gezondheid

rust en zelfstandigheid

privacy en waardigheid

tijd, bereikbaarheid en werkbaarheid

vertrouwen in de zorg

Wanneer spreek je van een ethisch dilemma?

A

Bij botsende waarden

B

Bij een lege batterij

C

Bij een kapot scherm

D

Bij een trage app

Toetst het verschil tussen een ethisch dilemma en een technisch probleem.

Herken de kern van een dilemma

Bij zorgtechnologie gaat het niet alleen om techniek. Een ethisch dilemma ontstaat als waarden botsen. Dan kijk je naar de belangen van betrokkenen, zoals veiligheid, privacy en zelfstandigheid. Je moet dus meer afwegen dan alleen gemak of kosten.

waarden
belangen
zelfstandigheid
kosten
regels
snelheid
toestemming
camera
werkdruk

De woorden sluiten aan bij slides 2 t/m 6: waarden, belangen, zelfstandigheid en kosten.

Perspectief van de cliënt

  • wil passende zorg en veiligheid

  • wil regie houden over het eigen leven

  • kan technologie als steun of controle ervaren

  • heeft recht op uitleg en toestemming

Maak duidelijk dat cliënten niet allemaal hetzelfde willen. De ene cliënt kiest voor extra toezicht, de andere hecht meer aan rust en privacy.

Perspectief van naasten

  • willen vaak geruststelling en veiligheid

  • kunnen meehelpen met gebruik van technologie

  • maken zich zorgen over risico's thuis

  • kunnen andere wensen hebben dan de cliënt

Deze slide heeft geen instructies

Perspectief van de zorgprofessional

  • wil goede en verantwoorde zorg bieden

  • moet zorgvuldig omgaan met gegevens

  • let op haalbaarheid, tijd en deskundigheid

  • heeft ook te maken met regels en organisatie

Benadruk dat zorgprofessionals niet alleen moreel, maar ook praktisch moeten handelen. Dat maakt de afweging vaak complexer.

Belangen kunnen botsen

Een cliënt wil misschien meer vrijheid, terwijl naasten vooral meer toezicht willen.


Een zorgprofessional kan technologie nuttig vinden voor veiligheid, maar tegelijk twijfelen over privacy of menselijk contact.


Juist die botsing maakt de situatie ethisch.

Deze slide heeft geen instructies

Waarden als richtingaanwijzer

Waarden zijn ideeën over wat we belangrijk en goed vinden in zorg.


Veel voorkomende waarden zijn:

  • autonomie

  • privacy

  • veiligheid

  • waardigheid

  • rechtvaardigheid

  • menselijk contact

Maak onderscheid tussen belangen en waarden: een belang is wat iemand nodig heeft of wil beschermen; een waarde is het onderliggende principe.

Autonomie en veiligheid

Bij zorgtechnologie komen autonomie en veiligheid vaak tegenover elkaar te staan.


  • Meer monitoring kan risico's verkleinen

  • Meer monitoring kan ook voelen als inbreuk

  • Minder monitoring geeft meer vrijheid

  • Minder monitoring kan meer onzekerheid geven

Deze slide heeft geen instructies

Privacy en menselijk contact

  • Gegevens helpen bij zorg op maat

  • Gegevens kunnen ook te veel inzicht geven

  • Digitale zorg kan toegankelijk en snel zijn

  • Digitale zorg kan persoonlijk contact verminderen

Deze slide heeft geen instructies

Rechtvaardigheid en toegankelijkheid

Niet iedere cliënt kan zorgtechnologie op dezelfde manier gebruiken.


Denk aan verschillen in:

  • digitale vaardigheden

  • taalbegrip

  • geld of hulpmiddelen

  • lichamelijke of cognitieve mogelijkheden


Een eerlijke keuze houdt rekening met deze verschillen.

Verbind rechtvaardigheid aan gelijke kansen op passende zorg, niet aan precies dezelfde oplossing voor iedereen.

Waarden afwegen

Er is meestal niet één perfecte keuze.


Je onderzoekt:

  • welke waarden hier botsen

  • welke waarde het zwaarst weegt in deze situatie

  • welke schade je wilt beperken

  • hoe je de keuze kunt verantwoorden


Daarvoor gebruik je 4-stappenmodel

Deze slide heeft geen instructies

Welke tegenstelling laat een ethische botsing goed zien?

A

Autonomie en veiligheid

B

Planning en rooster

C

Batterij en wifi

D

Koffie en pauze

Sluit aan op de waarden en perspectieven uit slides 7 t/m 15.

Waarden en perspectieven afwegen

Bij een zorgkeuze kijk je naar meerdere perspectieven. De cliënt wil vaak regie houden, terwijl naasten vooral veiligheid zoeken. De zorgprofessional let ook op privacy, regels en haalbaarheid.

perspectieven
regie
veiligheid
haalbaarheid
camera
snelheid
robot
vrije tijd
gesprek

Controleert of studenten perspectieven kunnen koppelen aan kernbelangen en waarden.

Kansen van zorgtechnologie

  • meer zelfstandigheid thuis

  • sneller signaleren van problemen

  • ondersteuning van medicatie of planning

  • minder fysieke belasting voor zorgverleners

  • betere bereikbaarheid via digitale zorg

Laat zien dat ethiek niet alleen over risico's gaat. Ook kansen tellen mee in een eerlijke afweging.

Wanneer kansen echt helpen

  • als de technologie past bij de cliënt

  • als uitleg en begeleiding duidelijk zijn

  • als gebruik vrijwillig en begrijpelijk is

  • als het de zorg ondersteunt, niet vervangt

Toets en stem van tevoren dan ook af of het technologisch hulpmiddel dat jij in gedachten hebt, ook passend is voor jou zorgvrager

Risico's van zorgtechnologie

  • verlies van privacy

  • afhankelijkheid van techniek

  • fouten door storingen of verkeerd gebruik

  • minder persoonlijk contact

  • uitsluiting van mensen die niet mee kunnen

Deze slide heeft geen instructies

Kansen en risico's samen bekijken

Een goede analyse kijkt nooit alleen naar winst of alleen naar gevaar.


De vraag is steeds:

  • voor wie is dit een voordeel?

  • voor wie ontstaat een risico?

  • is dat risico acceptabel?

  • wat is nodig om schade te beperken?

Gebruik hier eventueel een kort voorbeeld uit de stagepraktijk, zoals leefstijlmonitoring of beeldzorg.

Een dilemma stap voor stap analyseren

  1. Verkennen

  2. Onderzoeken

  1. Afwegen

  2. Besluiten

  3. Reflecteren

 

 


 


 


 

 

De student beschrijft wat hij geleerd heeft van het uitwerken van het dilemma en van de lessen Ethiek in een reflectie volgens de STARR-methode

Stappenmodel doornemen

Van situatie naar afweging

Situatie → betrokkenen → belangen → waarden → kansen en risico's → keuze


Zo voorkom je een snelle mening en bouw je een onderbouwde afweging op.

Deze slide heeft geen instructies

Een onderbouwde keuze formuleren

Een keuze is onderbouwd als je kunt uitleggen:

  • welke belangen zijn meegewogen

  • welke waarden zwaar wegen

  • waarom de voordelen opwegen tegen de nadelen

  • hoe je rekening houdt met de cliënt en de anderen

Deze slide heeft geen instructies

Verantwoord kiezen in de praktijk

Verantwoord handelen betekent niet dat iedereen het volledig eens is.


Het betekent wel dat de keuze:

  • bewust is afgewogen

  • uitlegbaar is

  • past bij goede zorg

  • zoveel mogelijk recht doet aan alle betrokkenen

Benadruk dat ethische keuzes vaak gaan over het best mogelijke antwoord, niet over het perfecte antwoord.

Welke vraag hoort bij een goede analyse van kansen en risico's?

A

Is het apparaat nieuw?

B

Wie loopt welk risico?

C

Wie betaalde het eerst?

D

Is iedereen meteen eens?

Gebaseerd op slide 19: voor wie is dit een voordeel, voor wie ontstaat een risico, en hoe beperk je schade?

Van situatie naar keuze

Een dilemma analyseer je stap voor stap. Eerst beschrijf je de situatie en benoem je de betrokkenen. Daarna noteer je de belangen en de waarden die botsen. Vervolgens weeg je kansen en risico's af. Zo kom je tot een onderbouwde keuze.

situatie
belangen
kansen
onderbouwde keuze
privacy
apparaat
toezicht
toestemming
mening

Laat studenten de analysetrap uit slides 20 t/m 23 reconstrueren.

Wat heb jij vandaag het meest geleerd?

Laat studenten kort terugkijken op hun leerproces. Mogelijke punten: herkennen van botsende waarden, perspectieven vergelijken, kansen en risico’s samen bekijken, of stappenplan toepassen.

Welk onderdeel vond jij het lastigst?

Gebruik de antwoorden om te zien waar herhaling nodig is, bijvoorbeeld onderscheid tussen belangen en waarden of het formuleren van een onderbouwde keuze.

Wat neem jij mee naar je stage of werk?

Stimuleer concrete antwoorden, zoals een waarde, een stap uit het analysemodel of een inzicht over perspectieven.

Begrippenlijst

ethisch dilemma - situatie waarin waarden of goede doelen met elkaar botsen

zorgtechnologie - hulpmiddelen en systemen die zorg ondersteunen met techniek

belangen - wat voor iemand belangrijk is of beschermd moet worden

waarden - principes die richting geven aan wat goede zorg is

autonomie - zelf keuzes kunnen maken over het eigen leven en de eigen zorg

privacy - bescherming van persoonlijke gegevens en persoonlijke levenssfeer

veiligheid - voorkomen van schade of risico in de zorg

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

waardigheid - met respect behandeld worden als mens

rechtvaardigheid - eerlijke verdeling van kansen, zorg en aandacht

naasten - familieleden of andere mensen die dichtbij de cliënt staan

zorgprofessional - beroepskracht die zorg verleent en verantwoordelijkheid draagt

kansen - mogelijke voordelen of positieve effecten van technologie

risico's - mogelijke nadelen, schade of ongewenste gevolgen van technologie

onderbouwde keuze - keuze die je kunt uitleggen met argumenten en afwegingen

Deze slide heeft geen instructies