Ontstaan van landbouw

Planning van de les

Land van de week


Terugblik/nakijken


Uitleg:

  1. Van jagen en verzamelen naar landbouw

  2. Waarom mensen landbouw gingen gebruiken

  3. Gevolgen van landbouw voor het dagelijks leven

  4. Hunebedden als sporen uit de prehistorie


Aan de slag

1

minute

00

second

Voor je:
Memo blz. 21

1 / 27
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGeschiedenisMiddelbare schoolvmbo g, tLeerjaar 1

In deze les zitten 27 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Planning van de les

Land van de week


Terugblik/nakijken


Uitleg:

  1. Van jagen en verzamelen naar landbouw

  2. Waarom mensen landbouw gingen gebruiken

  3. Gevolgen van landbouw voor het dagelijks leven

  4. Hunebedden als sporen uit de prehistorie


Aan de slag

1

minute

00

second

Voor je:
Memo blz. 21

De gebruiker vroeg expliciet om van de eerste dia een planning te maken; daarom opent de les niet met een standaard titelbeeld. Houd de planning kort en gebruik die om de samenhang tussen overgang, gevolgen en hunebedden aan te kondigen.

Lesdoel

Ik kan beschrijven hoe de overgang van jagen-verzamelen naar landbouw verliep.

Er waren meerdere leerdoelen opgegeven. Volgens de instructie kies ik één centraal lesdoel; de andere doelen komen terug in de inhoud van de slides.

Welke woorden passen voor jou bij prehistorische landbouw?

Gebruik dit als voorkennis-activatie. Verwachte woorden: boeren, akker, dieren, dorp, hunebed, zaaien, oogst. Vraag kort door op opvallende of onjuiste associaties.

Leven als jager-verzamelaar

  • Mensen leefden van jacht, visserij en eetbare planten

  • Ze trokken rond op zoek naar voedsel

  • Ze woonden niet op één vaste plek

  • Hun bezit moest licht en draagbaar zijn

Benadruk dat dit past bij de prehistorie: nog geen schrift, dus kennis komt uit archeologische vondsten.

Waarom veranderde dit leven?

Na de laatste ijstijd werd het klimaat warmer. Daardoor groeiden op sommige plaatsen meer planten en leefden dieren anders verspreid. Mensen ontdekten dat ze zaden konden uitstrooien en dieren tam konden maken. Zo hoefden ze minder afhankelijk te zijn van wat de natuur toevallig gaf.

Houd het eenvoudig voor klas 1 mavo: geen ingewikkelde klimaatgeschiedenis, alleen de kern dat warmere omstandigheden landbouw mogelijker maakten.

De overgang naar landbouw

  • Mensen gingen graan verbouwen

  • Schapen, geiten en runderen werden gehouden

  • Voedsel werd steeds vaker zelf geproduceerd

  • De overgang duurde lang en ging stap voor stap

Leg uit dat het geen plotselinge ommezwaai was: jagen en verzamelen bleven vaak nog naast landbouw bestaan.

Van nomaden naar boeren

Jagen en verzamelen → rondtrekken

Landbouw en veeteelt → langer op één plek blijven

Vaste akkers en dieren → ontstaan van dorpen

Gebruik hier de begrippen nomaden en boeren als contrast, maar bewaar de formele definities voor de begrippenslide.

Aan de slag

Maken?
Opdr. 3 t/m 5

Blz. 27


Klaar?
Markeer de belangrijkste zinnen van de tekst.


Lezen blz. 28
en maak de opdrachten alvast. Hier gaan we volgende
les mee verder.

1

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Waarom werd landbouw na de ijstijd makkelijker?

A

Warmer klimaat

B

Meer schrift

C

Grotere steden

D

Minder dieren

Toetst de kern van de overgang: een warmer klimaat maakte landbouw op sommige plekken mogelijker. De andere opties zijn anachronismen of passen niet bij de uitleg.

Maak de uitleg compleet

Eerst leefden mensen als jager-verzamelaars en trokken zij rond. Later gingen zij graan verbouwen en bleven langer op één plek. Zo ontstonden uiteindelijk dorpen.

jager-verzamelaars
graan
dorpen
nomaden
jacht
steden
handelaren

De blanks volgen de opbouw van de inhoud: eerst jagen-verzamelen, daarna landbouw, daarna vaste woonplaatsen.

Eerste gevolg: vaste woonplaatsen

  • Boeren moesten bij hun akkers blijven

  • Daardoor ontstonden vaste huizen

  • Kleine nederzettingen groeiden uit tot dorpen

Deze slide heeft geen instructies

Tweede gevolg: voedseloverschotten

  • Een goede oogst kon worden bewaard

  • Er kwam soms meer voedsel dan direct nodig was

  • Voorraad gaf meer zekerheid in slechtere tijden

Noem eventueel aardewerk als hulpmiddel om voedsel op te slaan, zonder te diep in techniek te gaan.

Derde gevolg: ander werk

  • Niet iedereen hoefde meer voedsel te zoeken

  • Sommige mensen werden ambachtsman of handelaar

  • Er kwam meer verschil in taken binnen een dorp

Maak duidelijk dat arbeidsverdeling mogelijk werd door voedseloverschotten.

Vierde gevolg: verschillen in bezit

  • Akkerland en vee kregen waarde

  • Sommige families bezaten meer dan andere

  • Daardoor ontstonden sociale verschillen

Koppel dit aan het bredere historische gevolg: landbouw zorgde uiteindelijk voor meer ongelijkheid dan in kleine rondtrekkende groepen.

Aan de slag

Maken?
Opdr. 6 t/m 8
Blz. 28-29


Klaar?
Kijk of je opdr. 1 t/m 4 klaar hebt.

Daarna lezen 'Eerste boeren in Nederland' blz. 29

1

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Welk gevolg hoort bij voedseloverschotten?

A

Meer rondtrekken

B

Voorraad bewaren

C

Minder bezit

D

Kleinere dorpen

Controleert of leerlingen het verband zien tussen overschotten en opslag/zekerheid.

Vul de gevolgen van landbouw in

Door landbouw kwamen er vaste woonplaatsen en konden mensen voedsel als voorraad bewaren. Daardoor ontstond ook ander werk en kwamen er verschillen in bezit.

woonplaatsen
voorraad
werk
bezit
jacht
trektochten
gelijkheid
vissers

Hier komen de vier gevraagde gevolgen samen: vaste woonplaatsen, voedseloverschotten/voorraad, ander werk en verschillen in bezit.

Hoe zorgde extra voedsel voor ander werk?

Bespreek dat voedseloverschotten ervoor zorgden dat niet iedereen meer steeds voedsel hoefde te zoeken. Daardoor konden mensen ander werk gaan doen, zoals ambacht of handel.

Hunebedden

Hunebedden zijn grafmonumenten van grote stenen. Ze werden gebouwd in de prehistorie door boeren. In deze graven werden doden begraven, vaak met spullen erbij. Hunebedden laten zien dat mensen op vaste plekken leefden en samen grote bouwwerken konden maken.

Noem eventueel dat veel hunebedden in Drenthe liggen. Houd de focus op wat ze zijn en waarom ze passen bij de landbouwsamenleving.

Wat laten hunebedden zien?

  • Mensen werkten samen aan grote bouwprojecten

  • Er was een vaste gemeenschap in de buurt

  • Doden begraven werd een belangrijk gebruik

Laat leerlingen hunebedden zien als bron uit de prehistorie: zonder schrift leren we uit voorwerpen en bouwwerken.

Van verandering naar samenleving

De overgang naar landbouw veranderde het leven ingrijpend. Mensen gingen minder rondtrekken, gingen wonen in dorpen en konden voedsel bewaren. Daardoor ontstonden nieuwe beroepen, meer bezit en grotere verschillen tussen mensen. Hunebedden zijn een zichtbaar spoor van deze nieuwe manier van leven.

Deze slide trekt de lijn van overgang naar gevolgen en bereidt de begrippen af.

Aan de slag

Maken?
Opdr. 9 + 10
Blz. 30


Klaar?
Opdr. 11

1

minute

00

second

Deze slide heeft geen instructies

Wat is een hunebed?

A

Een akker

B

Een dorp

C

Een grafmonument

D

Een voorraadpot

Eenvoudige begripscontrole passend bij klas 1 mavo.

Maak de tekst over hunebedden compleet

Hunebedden zijn grote stenen grafmonumenten uit de prehistorie. Ze zijn gebouwd door boeren en laten zien dat mensen in een vaste gemeenschap leefden en samen konden werken.

grafmonumenten
boeren
gemeenschap
nomaden
hutten
jagers
voorraad

Sluit aan op slides 10 t/m 12: wat hunebedden zijn en wat ze laten zien over landbouwsamenlevingen.

Wat is één ding dat je vandaag hebt geleerd?

Bespreek antwoorden als: ik kan de overgang uitleggen, ik ken gevolgen zoals dorpen/voorraad/ander werk/bezitsverschillen, ik weet wat een hunebed is.

Welk onderdeel hielp jou het meest begrijpen?

Laat leerlingen terugkijken op hun leerproces. Mogelijke punten: afbeeldingen, het overzicht van gevolgen, de vergelijking tussen nomaden en boeren.

Begrippen

jager-verzamelaar - iemand die leeft van jagen, vissen en verzamelen

landbouw - het verbouwen van gewassen en houden van dieren

veeteelt - het houden van dieren voor voedsel of andere producten

nomaden - mensen zonder vaste woonplaats

nederzetting - een plek waar mensen wonen

voedseloverschot - meer voedsel dan direct nodig is

hunebed - grafmonument van grote stenen uit de prehistorie

Deze slide heeft geen instructies