4havo: hoofdstuk 1 (tv1)
Periodes, tijdvakken, maatschappijtypen en KA's
Periodes (p.163): prehistorie (-3000 v.C.), oudheid (3000 v.C. - 500 n.C.), middeleeuwen (500-1500), vroegmoderne tijd (1500-1800) en moderne tijd (1800-heden)
Tijdvakken (p.158-161): 10 tijdvakken
Maatschappijtypen (p.163): samenleving van jagers-verzamelaars, landbouwsamenleving, landbouw-stedelijke samenleving, industriële samenleving, informatie samenleving
Kenmerkende aspecten: boven elk paragraaf
Onderdelen in deze les
Periodes, tijdvakken, maatschappijtypen en KA's
Periodes (p.163): prehistorie (-3000 v.C.), oudheid (3000 v.C. - 500 n.C.), middeleeuwen (500-1500), vroegmoderne tijd (1500-1800) en moderne tijd (1800-heden)
Tijdvakken (p.158-161): 10 tijdvakken
Maatschappijtypen (p.163): samenleving van jagers-verzamelaars, landbouwsamenleving, landbouw-stedelijke samenleving, industriële samenleving, informatie samenleving
Kenmerkende aspecten: boven elk paragraaf
Het leven van jager-verzamelaars
Paragraaf 1.1
Tijdvak 1: tijd van de jagers en boeren (-3000 v.C.)
Leerdoelen
Aan het einde van de les kun je uitleggen op welke bronnen onze kennis van de prehistorie is gebaseerd.
Aan het einde van de les kun je beschrijven hoe de moderne mens zich over de wereld verspreidde.
Aan het einde van de les kun je de levenswijze van jager-verzamelaars toelichten.
Aan het einde van de les kun je uitleggen hoe jager-verzamelaars hun gedachten tot uiting brachten.
Bronnen van kennis over de prehistorie
De periode van de prehistorie valt in de tijd van de jagers en boeren (tot ongeveer 3000 v.C., toen in het Midden-Oosten het schrift werd uitgevonden).
Omdat er nog geen schrift was, zijn er geen geschreven bronnen.
Kennis over deze tijd komt uit archeologie: de wetenschap die materiële resten (werktuigen, botten, grotschilderingen) onderzoekt (ongeschreven bronnen).
Door deze vondsten weten we iets over de cultuur van de eerste mensen (hun leefwijze, gebruiken en gewoonten).
Verspreiding van de moderne mens
De moderne mens (Homo sapiens) ontstond ca. 150.000 jaar geleden in Afrika.
Vanaf ca. 70.000 jaar geleden verspreidde hij zich over de wereld (de Out of Africa-theorie).
Rond 40.000 jaar geleden kwamen moderne mensen in Europa, waar ook de Neanderthalers leefden. Uiteindelijk bleef alleen de moderne mens over.
Overal ontstonden kleine groepen van mensen die leefden in een samenleving van jagers-verzamelaars: samenlevingen waarin mensen in groepen rondtrokken en hun voedsel kregen door te jagen, vissen en verzamelen.
Levenswijze van jager-verzamelaars
Leefden als nomaden: geen vaste woonplaats, maar rondtrekken afhankelijk van voedsel.
Voedsel bestond uit wild, vis, vruchten, noten en planten.
Kleine groepen van 20–30 personen (grotere groepen waren te lastig te voeden). Duidelijke rolverdeling tussen mannen en vrouwen
Samenleving was egalitair (gelijkwaardig): iedereen leverde een bijdrage, er was weinig verschil in rijkdom of macht.
Hun manier van leven wordt de jagers-verzamelaars samenleving genoemd.
Uitingen van gedachten en kunst
Jagers-verzamelaars maakten kunst: grotschilderingen, beeldjes en versierde voorwerpen.
Kunst had waarschijnlijk een symbolische of religieuze betekenis (bijvoorbeeld jachtmagie: tekeningen moesten helpen bij het jagen).
Door kunst konden mensen ook gevoelens, ideeën en geloof uitdrukken.
Dit laat zien dat ze naast overleven ook bezig waren met cultuur en zingeving.
De opkomst van de landbouw
Paragraaf 1.2
Tijdvak 1: tijd van de jagers en boeren (-3000 v.C.)
Leerdoelen
Aan het einde van de les kun je uitleggen hoe de landbouw ontstond.
Aan het einde van de les kun je de oorzaken en gevolgen van het ontstaan van de landbouw beschrijven.
Aan het einde van de les kun je uitleggen hoe landbouwsamenlevingen zich ontwikkelden.
Het ontstaan van de landbouw
Rond 9000 v.C. ontstond de landbouw in de Vruchtbare Halve Maan (Midden-Oosten) langs de rivieren Eufraat en Tigris.
Mensen leerden gewassen verbouwen en dieren houden, eerst in combinatie met jagen en verzamelen.
Dit noemen we de landbouwrevolutie: een grote en ingrijpende verandering in de manier van leven, van nomadisch naar boerenbestaan.
De landbouw verspreidde zich later naar Europa, vaak via migranten die hun kennis meenamen.
De landbouwrevolutie verspreidde zich naar Europa, China en Amerika. Hierdoor ontstonden nieuwe samenlevingen.
Overgang van jagen en verzamelen naar landbouw
Oorzaken:
klimaatverandering na de ijstijd → ander milieu (droger, warmer) → gunstig voor landbouw.
Meer voedsel → bevolkingsgroei.
Gevolgen:
Vaste woonplaatsen (dorpen).
Mensen gingen planten en dieren domesticeren (gedomesticeerd): temmen en aanpassen aan menselijk gebruik.
Specialisatie: mensen konden zich bezig houden met andere taken dan voedselvoorziening.
Sociale verschillen: bezit en macht werden belangrijker.
De landbouwsamenleving
Mensen gingen leven in een landbouwsamenleving met een sedentaire leefwijze (vaste woonplaatsen).
Ze waren meestal autarkisch (zelfvoorzienend): produceerden zelf hun voedsel, kleding en werktuigen.
Ontwikkeling van nijverheid (aardewerk, weven, metaalbewerking).
Er ontstonden verschillen in macht en aanzien tussen rijke en arme boeren. Sommigen werden zelfs slaaf.
De landbouwsamenleving
In dorpen en later steden verrezen monumenten, zoals graven en tempels.
Geloof speelde een grote rol: een natuurgodsdienst waarin krachten uit de natuur centraal stonden.
Mensen gebruikten rituelen en offers om de goden of natuurkrachten gunstig te stemmen.
Er was ook geloof in het hiernamaals: daarom werden doden soms met grafgiften begraven.
De eerste steden
Paragraaf 1.3
Tijdvak 1: tijd van de jagers en boeren (-3000 v.C.)
Leerdoelen
Aan het einde van de les kun je uitleggen hoe de eerste steden ontstonden.
Aan het einde van de les kun je de verschillende groepen in landbouw-stedelijke samenlevingen benoemen.
Aan het einde van de les kun je de politieke ontwikkelingen in de eerste steden beschrijven.
Aan het einde van de les kun je de culturele ontwikkelingen in de eerste steden toelichten.
Ontstaan van de eerste steden
Rond 3500 v.C. ontstonden de eerste steden in Mesopotamië (tussen de Eufraat en Tigris).
Vestiging van de Soemeriërs in Mesopotamië. Voorbeeld: Çatalhöyük en Uruk
Door de landbouwopbrengsten hoefde niet iedereen meer boer te zijn → dorpen groeiden uit tot steden met duizenden inwoners.
In het midden van de stad stonden vaak grote tempels, waar priesters en gelovigen de goden vereerden.
Dit was de overgang van een landbouwsamenleving naar een landbouwstedelijke samenleving.
Landbouwstedelijke samenleving
Landbouwoverschotten leiden tot een nieuwe samenleving.
De meeste mensen leefden nog van landbouw, maar er ontstonden ook priesters, ambachtslieden, handelaren en bestuurders.
Arbeidsverdeling en specialisatie zorgden voor een verscheidenheid aan beroepen.
Er kwamen markten waar voedsel en goederen werden verhandeld (handel).
Voor handel en communicatie werden wegen aangelegd die steden en dorpen met elkaar verbonden.
Politieke ontwikkelingen in Mesopotamië
De groei van steden leidde tot stadsstaten: onafhankelijke gebieden met een stad en omliggend platteland.
De vorst (koning) stond aan het hoofd en oefende gezag uit over zijn onderdanen (sociale bovenlaag: mensen met meer status en macht)
Er ontstond een duidelijke hiërarchie: bovenaan de vorst en priesters, daarna soldaten en ambtenaren, onderaan boeren en slaven.
Om het bestuur te bekostigen werd belasting geheven.
Een georganiseerde overheid ontwikkelde wetten, regels, administratie en bouwprojecten
Bekend voorbeeld: het wetboek van Hammurabi.
Culturele ontwikkelingen bij de Soemeriërs
Grote bouwprojecten (zoals tempels en paleizen) waren kenmerkend voor deze nieuwe beschaving.
Religie was belangrijk: mensen geloofden in meerdere goden (polytheïsme) en hielden rituelen en offers.
Het schrift werd ontwikkeld (spijkerschrift in Mesopotamië, hiërogliefen in Egypte) → belangrijk voor administratie, handel, wetten en literatuur.
Ook kunst, beeldhouwwerken en versierde voorwerpen maakten deel uit van de beschaving.
Ontwikkeling van technieken zoals het wiel en brons als lengtemaat
Kenmerken eerste steden
Grote hoeveelheid mensen bij elkaar
Stadsstaat met omringend landbouwgebied
Handelsknooppunt (natuurlijke wegen, zoals water)
Specialisatie
Georganiseerde religie (priester, tempel)
Bestuur
Grote sociale verschillen obv bezit/positie
Belastingen
Lesson title
Learning objective
Lesson title
Learning objective
Afbeelding 1.4: Benen bijl
Afbeelding 1.11: Catalhöyük
Huiswerk:
VRIJDAG:
Maken examentraining tijdvak 1 (blaadjes)
Vraag 1:
Draagvermogen: hoeveel mensen een gebied in leven kan houden met een bepaalde levenswijze
