H2 - Endogene en Exogene Processen
SE Stof (alles CE stof)
Hoofstuk 2: 2.1 t/m 2.6
+
Hoofstuk 5 (= herhaling Havo-4)
H2 - Endogene en Exogene Processen
SE Stof (alles CE stof)
Hoofstuk 2: 2.1 t/m 2.6
+
Hoofstuk 5 (= herhaling Havo-4)
CE-stof
2.1 t/m 2.3 Endogene krachten
2.4 t/m 2.6 Exogene krachten
Hoofdstuk 5 klimaat.
3 onderwerpen, 2 examenopdrachten ( 8 vragen)
Opbouw van de aarde en platentektoniek
Leerdoelen:
- Je kunt een beschrijving geven van de opbouw van de aarde in verschillende onderdelen.
- Je kunt de verschillende plaatbewegingen benoemen.
- Je kunt uitleggen hoe het bewegen van de platen wordt aangedreven.
De binnenkern
Vaste kern (ijzer)
5200-6370 km diep
Ongeveer 5000 graden
Opbouw van de aarde
Aardmantel
- ongeveer 2000 km dik.
- warm vloeibaargesteente.
- convectiestromen.
De aardkorst
Een dun schilletje vast gesteente
8-40 kilometer dik
Planten, mensen en dieren leven op de aardkorst
Basalt
Graniet
Opbouw van de aarde
Aardkern (binnen) of binnenkern: Bestaat uit IJzer en Nikkel. Vast gesteente, weinig beweging in te krijgen vanwege druk van bovenliggend gesteente.
Aardkern (buiten) of buitenkern: Minder druk, gesteente iets minder vast.
Aardmantel: Gesteente (magma) stroomt hier langzaam. (=taai, vloeibaar)
Aardkorst: Bestaat uit twee delen, graniet onder de continentale korst en basalt onder de oceanische korst. Basalt is zwaarder dan graniet
-
Plaatbewegingen (1/2) Slab Pull
Convergente beweging (naar elkaar toe):
a. Oceaan vs Continent -> Subductie -> Slab Pull
b. Oceaan vs. Oceaan -> op basis van leeftijd
c. Continent vs Continent -> plooiingsgebergte
Subductie = in de mantel duiken van oceanische plaat
Slab Pull = Trekkende beweging van de plaat (door zwaartekracht). Hierdoor beweegt de rest van de plaat mee.
Slab Pull & Ridge Push
Plaatbewegingen (2/2) Ridge Push
2. Divergente beweging (uit elkaar bewegen)
Midden van de oceaan bewegen platen uit elkaar (Ridge Push)
-> Mid-Oceanische Rug: Gebergte op zeebodem
-> Aardkorst komt stukje omhoog
-> Door 'zwaartekracht' ontstaat beweging.
3. Transform beweging (= Langs elkaar af).
Les 2 | Ridge Push & Slab Pull
Deze les:
- Bespreken HW | Opdrachten en Video
- Aantekening Ridge Push en Slab Pull
- Opdr. 5 en 6 maken
Begrippen!!
Ridge Push: De Midoceanische korst duwt door zijn gewicht de rest van de plaat naar de zijkant, rekt als het ware uit. De bergketen duwt de rest van de plaat naar de zijkant weg. Dit noem je Ridge Push
Slab Pull: Wegzakkende oceaankorst trekt door zijn gewicht de rest van de plaat mee naar beneden.
Platentektoniek
Actualiteitsprincipe = het verleden willen begrijpen door in het heden te kijken.
Alfred Wegener: wetenschapper -> theorie plaattektoniek
Bewijsmateriaal gevonden op meerdere continenten -> Pangea.
Vulkanisme en aardbevingen
Leerdoelen paragraaf 2.2.
Je kunt de relatie leggen tussen de soort plaatgrens, het eruptietype en de vorm van een vulkaan.
Je kunt uitleggen hoe een hotspot werkt.
Je kunt het ontstaan van een aardbeving uitleggen en de gevolgen te beschrijven.
Les 3: Vulkanisme
Programma deze les:
- Aantekening type vulkanen en type erupties.
Belangrijke begrippen:
- Eruptietype, viscositeit, caldera en hotspot
Vulkanisme:
- Convergente beweging
- Divergente beweging
Aardbevingen:
- Convergente beweging
- Transforme beweging
Tekst aantekening (1/3)
1. Vulkanisme
a. Bij Divergerende platen
Platen bewegen rustig uit elkaar over een groot gebied (mid oceanische rug). Het magma bestaat uit 'pure magma'.
Kenmerken:
- Schildvulkanen
- Effusieve (=rustige) uitbarstingen van de vulkaan.
- Lage viscositeit (= stroomt gemakkelijk uit de vulkaan, niet stroperig.
Tekst aantekening (2/3)
b. Bij Convergerende platen
Bij de subductie ontstaat een ander ‘soort’ magma. Door een mengsel van water en sediment verandert de samenstelling van het magma. Er ontstaan ook veel gassen. Het magma kan niet altijd omhoog door de hoge viscositeit (=taaiheid).
Kenmerken
- Stratovulkanen ( Stijl)
- Explosieve uitbarstingen (rook, gassen en dik stroperig lava)
- Hoge viscositeit ( Taai en stroperig)
Soms is een uitbarsting zo heftig dat er een Caldera ontstaat. Bij deze ‘vulkaan’ is een deel van de krater weggeblazen.
Tekst aantekening (3/3)
c. Bij Hotspots
Hotspot is een plek die niet in de buurt van een plaatgrens ligt maar waar wel vulkanisme plaatsvind. Op deze zwakke plek in de aardkorst komt magma naar boven in een schildvulkaan, dunne lava ( = lage viscositeit) en effusieve uitbarsting.
Voorbeelden zijn: Hawaii, Canarische eilanden
Antwoorden opg. 5 en 6
5a: Ze liggen in de buurt van de plaatgrens (Eur-aziatisch & Apullische)
5b: Er liggen hier heel veel kleine platen (oorzaak), die tegen elkaar aan botsen (gevolg) wat de aardbeving veroorzaakt.
5c: Daar botsen de platen niet maar bewegen deze uit elkaar
6a: Aardbeving onder zee,
6b: Daar is de golf nog niet zo hoog, de zeebodem is nog diep. Hoogte v/d golf neemt pas toe in ondiepe kustzone
6c: Epicentrum lag op land, geen oceaan (of grote zee nabij).
Les 4: Aardbevingen
Programma deze les;
- Plaatbewegingen koppelen aan aardbevingen
- Ontstaan Tsunami's
Belangrijke begrippen:
- Hypocentrum & Epicentrum
- Magnitude(schaal)
- Tsunami's
- Schaal van Richter
Les 5: Rek & Compressie (2.3)
Paragraaf 2.3 Vorming van Gebergten
Leerdoelen:
- Uitleggen hoe plooiingsgebergten ontstaan
- Verklaren waarom sedimentgesteenten in gebergten worden aangetroffen
- Het ontstaan van een riftvallei met horsten en slenken beschrijven (in 4 stappen).
Aantekening 1/2
In gebieden waar twee stukken continentale korst naar elkaar toebewegen vind geen subductie plaats, maar plooiing. De platen worden in elkaar gedrukt en buigen. Hier tref je sedimentgesteente, ooit ontstaan op de zeebodem, nu boven in de bergen aan. Plooiingsgebergte.
Rek in de aardkorst
Bekijk de video op de volgende slide:
Beschrijf in vier stappen hoe een riftvallei ontstaat.
Rek (divergentie, bron 15)
Op sommige plekken worden twee continentale platen uit elkaar getrokken. Hier zal op lange termijn een Riftvallei ( bron 15). Voorbeeld in Afrika.
a. In het midden wordt de aardkorst dunner, door mantelpluim die er onder zit.
b. Er ontstaan scheuren in de aardkorst,
c. Sommige delen van de vallei komen lager te liggen (slenk), andere delen komen omhoog (horsten)
d. De slenken kunnen onder lopen met water, er ontstaat een nieuwe zee of oceaan.
Opdrachten 2.3 | Endogeen/Exogeen
4abc klassikaal
4d) De riftvallei en/of slenk ligt lager -> water zoekt laagste punt op.
5a) Nubische deel & Somalische deel
5b) De meren zijn in een langgerekte vorm.
5c) De platen bewegen uit elkaar (divergent) -> hierbij ontstaan schildvulkanen.
Nabespreking Examenopdracht
Opg 9: (3 punten, één per stap)
Stap 1: Er vindt rek/divergentie plaats van de (Afrikaanse) plaat.
Stap 2: Door deze rek/divergentie ontstaan breuken en scheuren
Stap 3: Stukken aardkorst schuiven langs deze scheuren naar beneden.
Opg 10: (1 punt, één reden noemen)
- Lage viscositeit
- Ontgast makkelijk (weinig opbouw van spanning/druk)
Opg 11: (2 punten (oorzaak/gevolg)
Er zijn geen gesteentelagen die het lavameer afdekken
daardoor vindt er geen opbouw van spanning plaats.
Opgave 12
Door de overheersende windrichting (ZO-passaat), (oorzaak), wordt de wind van de stad weg geblazen en hebben inwoners geen last (gevolg)
Afbraak van Gebergte
Paragraaf 2.4: Leerdoelen:
- beschrijven hoe endogene en exogene processen invloed op het reliëf hebben.
- kun je aangeven hoe mechanische en chemische verwering het gesteente aantast.
- kun je de invloed van het klimaat op de verschillende verweringsprocessen uitleggen
Introductie
Endogene krachten = werken van binnen in de aarde op de aardkorst. (bijv. platentektoniek)
Exogene krachten = werken van buiten in op de aardkorst.
(bijv. het weer, verwering en erosie)
Type gebergten
Jonge gebergten
- laatste 60/75 miljoen jaar
- V dalen
- Scherpe en hoge bergtoppen
Leren
Erosie = schurende werking van water/wind/IJS
Oude gebergten
- Veel erosie (= afbraak)
- U dalen
- Vlakke en lagere bergtoppen.
Begrijpen:
Verband tussen erosie/leeftijd gebergten
V-dal
U-dal
Alpen (jong)
Ardennen (oud)
Verwering
Verwering = afbraak van gesteenten.
Mechanische verwering
1. Temperatuursverschillen
2. Vorstverwering
3. Biologische verwering ( plantenwortels)
Vorstverwering
Vorstverwering
Chemische verwering
- Samenstelling van het gesteente verandert door bijv:
* Zure regen
* Oxidatie
Bekend voorbeeld is kalksteen.
Klimaat & Verwering
Ieder type verwering komt op sommige plaatsen op aarde vaker voor dan andere.
Geef bij ieder type verwering een locatie/type gebied aan waar deze het meeste voorkomt.
2.5 Erosie & Sedimentatie
Als je deze paragraaf hebt bestudeerd kun je:
- verschillende vormen van massabewegingen noemen.
- uitleggen hoe transport van het gesteente na verwering plaatsvindt.
- een relatie leggen tussen de locatie in het stroomgebied, de stroomsnelheid van een rivier en de processen die daarbij optreden.
- kun je voorbeelden noemen van landschapsvormen die ontstaan als gevolg van sedimentatie.
Stroomstelsel Rivier (doorsnede)
Puinhelling (berg)
Puinwaaier (rivier)
2.6 Gesteentekringloop
Als je deze paragraaf hebt bestudeerd, kun je:
- de drie hoofdgroepen van gesteenten noemen.
-de belangrijkste gesteenten uit iedere hoofdgroep noemen, beschrijven en herkennen.
-uitleggen hoe de gesteentekringloop en hydrologische kringloop aan elkaar gerelateerd zijn.
Type gesteenten