Moeilijke woorden thema A vwo

Moeilijke woorden begrijpen

1 / 41
volgende
Slide 1: Slide
newEditor

In deze les zitten 41 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Moeilijke woorden begrijpen

De les opent breed: leerlingen werken aan woordenschat en betekenis. De woorden komen uit verschillende contexten, maar veel woorden hebben te maken met water, bestuur, gedrag en taalgebruik.

Lesdoel

Ik kan moeilijke woorden herkennen en de betekenis van die woorden uitleggen.

Deze slide heeft geen instructies

Welke moeilijke woorden over water of leiding ken je al?

Gebruik dit als activering van voorkennis. Laat leerlingen losse woorden of korte uitdrukkingen noemen; bespreek daarna welke al bekend zijn en welke nog nieuw klinken.

Woorden over leiding en gedrag

  • aan het roer staan — de leiding hebben

  • bakzeil halen — terugkrabbelen

  • geen land met iemand te bezeilen zijn — onhandelbaar zijn

  • van wanten weten — goed kunnen aanpakken

  • het boegbeeld — de belangrijke persoon

Maak duidelijk dat dit vooral uitdrukkingen zijn. Wijs erop dat veel van deze woorden een beeld oproepen uit de scheepvaart, maar nu figuurlijk gebruikt worden.

Figuurlijke taal herkennen

Sommige moeilijke woorden betekenen niet precies wat er letterlijk staat. Bij aan het roer staan gaat het niet alleen om een schip, maar om leidinggeven. Ook bakzeil halen en het boegbeeld gebruik je vaak figuurlijk.

Benadruk het verschil tussen letterlijke en figuurlijke betekenis. Dat helpt leerlingen om onbekende uitdrukkingen later beter af te leiden uit de context.

Welke uitdrukking betekent dat iemand de leiding heeft?

A

het boegbeeld

B

bakzeil halen

C

aan het roer staan

D

van wanten weten

De afleiders komen uit dezelfde woordgroep rond gedrag en leiding. 'Van wanten weten' gaat over aanpakken, niet per se leidinggeven.

Vul de juiste uitdrukkingen in

De directeur staat aan het roer van het bedrijf. Eerst wilde de woordvoerder niet toegeven, maar later moest hij bakzeil halen. De bekendste presentator is in deze campagne het boegbeeld van de organisatie.

aan het roer
bakzeil halen
boegbeeld
van wanten weten
geen land met iemand te bezeilen zijn
op sleeptouw nemen

Alle drie de lege plekken zijn door de context eenduidig in te vullen en herhalen de figuurlijke betekenissen uit de vorige slides.

Woorden over noodzaak en verwachting

  • aangewezen zijn op — geen andere keuze hebben dan

  • afstevenen op — afkomen op

  • voor de boeg hebben — te verwachten hebben

  • op de valreep — op het laatste moment

  • uitgerekend — precies

Leg uit dat deze woorden vaak laten zien wat eraan komt, wat nodig is of wanneer iets gebeurt.

Betekenis afleiden uit de zin

Let op signaalwoorden in een zin.


  • aangewezen zijn op wijst op afhankelijkheid

  • afstevenen op laat zien dat iets nadert

  • voor de boeg hebben gaat over wat nog komt

  • op de valreep geeft aan: heel laat, net op tijd

Laat leerlingen zien dat de omgeving van het woord vaak al veel verraadt. Het gaat niet alleen om losse betekenissen uit het hoofd leren, maar ook om herkennen in context.

Wat betekent 'op de valreep'?

A

heel vroeg

B

op tijdschema

C

op het einde

D

precies daar

'Precies daar' is een afleider bij 'uitgerekend'. Zo controleer je of leerlingen de woorden niet door elkaar halen.

Kies woorden die bij de zin passen

Zonder auto was hij aangewezen op de bus. De donkere wolken deden vermoeden dat er onweer afstevende op. Gelukkig leverde ze haar opdracht nog op de valreep in.

aangewezen op
afstevende op
op de valreep
uitgerekend
voor de boeg
bakzeil halen

Laat leerlingen letten op signaalwoorden: afhankelijkheid, naderen en net op tijd.

Woorden over water en landschap

  • de atmosfeer — de ons omringende lucht

  • de sluis — constructie die de verbinding tussen twee wateren kan afsluiten of openstellen

  • spuien — water laten wegstromen door een sluis

  • de stuw — constructie voor de verhoging van de waterspiegel

  • het gemaal — installatie om polders leeg te pompen

Deze woorden horen bij aardrijkskundige en technische contexten. Veel leerlingen kennen misschien het begrip sluis wel, maar niet alle precieze functies.

Water beheersen

  • sluis regelt water tussen twee wateren

  • spuien laat water wegstromen

  • stuw houdt water tegen en verhoogt het peil

  • gemaal pompt water weg

Maak het onderscheid tussen de bouwwerken en de handeling duidelijk: een sluis, stuw en gemaal zijn dingen; spuien is wat je doet met water.

Land en bodem

  • braak liggen — onbebouwd zijn

  • gedempt — dichtgemaakt door op te vullen

  • inklinken — compacter worden

  • de winning — de inzameling

  • het achterland — het aanvoer- en afzetgebied van goederen in de haven

Wijs erop dat 'winning' in teksten vaak voorkomt bij grondstoffen, water of energie. 'Achterland' is een specifiek woord dat vaak bij havens en transport past.

Welke optie is een handeling met water?

A

de sluis

B

de stuw

C

het gemaal

D

spuien

Deze vraag sluit aan bij het onderscheid op slide 7 tussen bouwwerken en handelingen.

Vul de waterwoorden in

Bij hoog water kan men via een sluis de verbinding tussen twee wateren regelen. Soms moet men extra water spuien. Om het waterpeil hoger te houden, gebruikt men een stuw. In een polder pompt een gemaal het water weg.

sluis
spuien
stuw
gemaal
atmosfeer
achterland
winning
gedempt

De context blijft dicht bij de lesstof: regelen, wegstromen, waterpeil verhogen en pompen.

Woorden over kwaliteit en vernieuwing

  • drastisch — ingrijpend

  • ingenieus — vindingrijk

  • de innovatie — de vernieuwing

  • optimaal — heel goed

  • lumineus — schitterend

Bespreek nuanceverschillen: 'drastisch' klinkt zwaar en groot, 'ingenieus' benadrukt slim bedacht, en 'optimaal' wijst op de best mogelijke situatie.

Niet alle positieve woorden zijn gelijk

Ingenieus, optimaal en lumineus hebben alle drie een positieve klank, maar betekenen iets anders. Ingenieus gaat over slim bedacht, optimaal over zo goed mogelijk, en lumineus over iets schitterends of heel moois.

Dit is een goed moment om leerlingen te laten zien dat woorden met een positieve sfeer toch niet inwisselbaar zijn.

Welk woord betekent 'vindingrijk'?

A

drastisch

B

ingenieus

C

optimaal

D

lumineus

De drie afleiders hebben allemaal een positieve of sterke klank, maar alleen 'ingenieus' betekent slim bedacht.

Kies de juiste kwaliteitswoorden

De uitvinder bedacht een ingenieus systeem. Na een drastische verandering werkte het apparaat optimaal. Het eindresultaat zag er zelfs lumineus uit.

ingenieus
drastische
optimaal
lumineus
systematisch
nuchter
verankerd
monitoren

Hier oefenen leerlingen met nuance: slim bedacht, ingrijpend, zo goed mogelijk en schitterend.

Woorden over controleren en regelen

  • handhaven — ervoor zorgen dat iets niet wordt overtreden

  • monitoren — controleren; toezicht houden op

  • systematisch — ordelijk en samenhangend

  • verankerd — duidelijk vastgelegd

  • nuchter — zakelijk

Maak onderscheid tussen toezicht houden en regels laten gelden: monitoren is volgen en controleren, handhaven is optreden zodat regels blijven gelden.

Hoe woorden samen betekenis maken

Deze woorden passen vaak samen in zakelijke teksten.


  • regels handhaven

  • resultaten monitoren

  • plan systematisch uitvoeren

  • afspraken verankerd in beleid

  • situatie nuchter bekijken

Benadruk collocaties: sommige woorden komen vaak samen voor. Dat helpt leerlingen om woorden sneller te herkennen en passend te gebruiken.

Wat is het verschil tussen monitoren en handhaven?

A

volgen of regels laten gelden

B

bouwen of wegpompen

C

versieren of uitleggen

D

concurreren of volgen

Toetst het kernonderscheid uit slide 11: monitoren = volgen/controleren, handhaven = zorgen dat regels niet worden overtreden.

Maak de zakelijke combinaties af

Een school moet de afspraken handhaven en de resultaten goed monitoren. Dat gebeurt het best systematisch, zodat regels duidelijk verankerd zijn.

handhaven
monitoren
systematisch
verankerd
nuchter
optimaal
ingenieus
wedijveren

Gebaseerd op de collocaties van slide 12.

Woorden over personen en groepen

  • in zijn kielzog — achter hem aan

  • op sleeptouw nemen — overal mee naartoe nemen

  • de ranger — soort boswachter

  • de nijverheid — de industrie, verwerking van grondstoffen

  • wedijveren — concurreren, proberen een ander te overtreffen

Leg uit dat sommige woorden over mensen gaan en andere over grotere groepen of sectoren, zoals 'de nijverheid'.

Bewegen achter iemand aan

  • in zijn kielzog = achter iemand aan

  • op sleeptouw nemen = iemand meenemen of meetrekken

  • beide woorden laten invloed of leiding zien

Bespreek het nuanceverschil: 'in zijn kielzog' is meer volgen, 'op sleeptouw nemen' is actiever meenemen.

Welke uitdrukking betekent vooral actief meenemen?

A

in zijn kielzog

B

de ranger

C

wedijveren

D

op sleeptouw nemen

Sluit aan bij het nuanceverschil op slide 14: volgen versus actief meetrekken.

Wat is het verschil tussen 'kielzog' en 'op sleeptouw nemen'?

Bespreek dat 'in zijn kielzog' meer passief volgen uitdrukt, terwijl 'op sleeptouw nemen' juist actief meenemen of meetrekken betekent.

Woorden die een oordeel geven

  • de spuigaten uitlopen — te erg zijn

  • geen man overboord — niets onherstelbaars gebeurd

  • opgetuigd — versierd

  • het motto — de zin die kort de bedoeling aanduidt

  • immers — namelijk

Laat zien dat niet elk moeilijk woord een zelfstandig naamwoord is. 'Immers' is een signaalwoord dat uitleg of reden geeft.

Toon van een woord

Sommige woorden zeggen niet alleen wat iets is, maar ook hoe je erover denkt.


  • de spuigaten uitlopen klinkt sterk en negatief

  • geen man overboord stelt juist gerust

  • opgetuigd geeft vaak een beeld van opvallende versiering

Hier kun je het begrip connotatie benoemen zonder de slide zwaarder te maken: woorden dragen vaak ook gevoel of toon mee.

Woorden uit geschiedenis en waterbeheer

  • de waterlinie — onder water gezet land met versterkingen als landsverdediging

  • het achterland — gebied voor aan- en afvoer van goederen

  • de winning — de inzameling

  • gedempt — opgevuld en dichtgemaakt

Deze woorden zijn contextgebonden. Leg kort uit dat betekenis vaak duidelijker wordt als leerlingen weten in welk soort tekst het woord voorkomt: geschiedenis, haven, landschap of techniek.

Welke uitdrukking stelt juist gerust?

A

opgetuigd

B

geen man overboord

C

de spuigaten uitlopen

D

immers

Controleert de toon van woorden: negatief sterk tegenover geruststellend.

Let op betekenis en toon

De kosten begonnen de spuigaten uit te lopen, maar na de fout was er nog geen man overboord. Voor het feest was de zaal opvallend opgetuigd. In een historische tekst kan een waterlinie als verdediging worden genoemd.

de spuigaten uit te lopen
geen man overboord
opgetuigd
waterlinie
achterland
motto
nuchter
winning

Combineert toonwoorden met een contextgebonden begrip uit de laatste inhoudsslide.

Welk woord uit deze les onthoud je het best?

Laat leerlingen één woord of uitdrukking kiezen en kort benoemen waarom die is blijven hangen: door de betekenis, het beeld, de klank of het voorbeeld.

Wat hielp jou het meest om betekenissen te begrijpen?

Stuur op reflectie over leerstrategie, bijvoorbeeld context gebruiken, woorden vergelijken, of figuurlijke taal herkennen.

Glossarium

aan het roer staan - de leiding hebben

aangewezen zijn op - geen andere keuze hebben dan

het achterland - het aanvoer- en afzetgebied van goederen in de haven

afstevenen op - afkomen op

de atmosfeer - de ons omringende lucht

bakzeil halen - terugkrabbelen

het boegbeeld - de belangrijke persoon

Deze slide heeft geen instructies

Glossarium

braak liggen - onbebouwd zijn

de spuigaten uitlopen - te erg zijn

drastisch - ingrijpend

gedempt - dichtgemaakt door op te vullen

geen man overboord - niets onherstelbaars gebeurd

geen land met iemand te bezeilen zijn - onhandelbaar zijn

het gemaal - de installatie om polders gedeeltelijk leeg te pompen

Deze slide heeft geen instructies

Glossarium

handhaven - ervoor zorgen dat iets niet wordt overtreden

immers - namelijk

in zijn kielzog - achter hem aan

ingenieus - vindingrijk

inklinken - compacter worden

de innovatie - de vernieuwing

lumineus - schitterend

Deze slide heeft geen instructies

Glossarium

monitoren - controleren; toezicht houden op

het motto - de zin die in het kort de bedoeling van iets aanduidt

de nijverheid - de industrie, verwerking van grondstoffen

nuchter - zakelijk

op de valreep - op het laatste moment

op sleeptouw nemen - overal mee naartoe nemen

opgetuigd - versierd

Deze slide heeft geen instructies

Glossarium

optimaal - heel goed

de ranger - soort boswachter

de sluis - de constructie die de verbinding tussen twee wateren door middel van deuren kan afsluiten of openstellen

spuien - water laten wegstromen door een sluis

de stuw - de constructie voor de verhoging van de waterspiegel

systematisch - ordelijk en samenhangend

uitgerekend - precies

Deze slide heeft geen instructies

Glossarium

van wanten weten - goed kunnen aanpakken

verankerd - duidelijk vastgelegd

voor de boeg hebben - te verwachten hebben

de waterlinie - het onder water gezette land met versterkingen als landsverdediging

wedijveren - concurreren, proberen om een ander te overtreffen

de winning - de inzameling

Deze slide heeft geen instructies