Rouw, palliatieve zorg en gesprek
Rouw, palliatieve zorg en gesprek
Deze slide heeft geen instructies
Leerdoel
Ik kan de fasen van rouw herkennen en uitleggen hoe ik als verzorgende IG passend begeleid bij rouw, palliatieve zorg en gesprekken in de laatste levensfase.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden koppel jij aan rouw in de zorg?
Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Let op of studenten rouw alleen aan overlijden koppelen of ook aan verlies van gezondheid, zelfstandigheid en toekomst.
Rouw en verlies in de zorg
Rouw is het verwerken van een groot verlies.
Dat kan gaan om het overlijden van een naaste, maar ook om verlies van gezondheid, zelfstandigheid of toekomstperspectief.
Als verzorgende IG krijg je hier vaak mee te maken.
Iedere zorgvrager rouwt op een eigen manier, maar er zijn wel herkenbare grote lijnen.
Deze slide heeft geen instructies
Wat verlies kan betekenen
verlies van gezondheid
verlies van zelfredzaamheid
verlies van rollen, werk of toekomstplannen
verlies van dierbaren
verlies van controle en zekerheid
Benadruk dat rouw niet alleen hoort bij overlijden. Ook een ongeneeslijke diagnose kan een rouwproces op gang brengen.
Rouw verloopt niet bij iedereen gelijk
De duur, volgorde en heftigheid van rouw verschillen per persoon.
Fasen kunnen elkaar overlappen, door elkaar lopen of later terugkomen.
Daarom is begeleiding nooit standaardwerk: je kijkt steeds wat deze zorgvrager op dit moment nodig heeft.
Deze slide heeft geen instructies
De vijf fasen van rouw
Volgens Elisabeth Kübler-Ross worden vaak vijf fasen onderscheiden:
ontkenning
boosheid of woede
onderhandelen
verdriet en depressie
aanvaarding
In elke fase past een andere houding van de verzorgende.
Noem dat dit een hulpmodel is, geen strak stappenplan.
Deze slide heeft geen instructies
Casus: mevrouw De Jong
Mevrouw De Jong wil haar leven weer oppakken zodra de katheter eruit kan.
Ze heeft net gehoord dat ze niet meer beter wordt.
Deze situatie laat zien hoe een zorgvrager zichzelf tijdelijk kan beschermen tegen de volle werkelijkheid.
Gebruik deze casus later opnieuw bij ontkenning en gespreksvoering.
Wat past het best bij het model van Kübler-Ross?
Vaste volgorde voor iedereen
Fasen kunnen door elkaar lopen
Rouw duurt altijd even lang
Iedereen bereikt aanvaarding snel
Toetst het kerninzicht uit slides 4-5: het model helpt om gedrag te begrijpen, maar is geen strak stappenplan.
Vul de kernwoorden in
Rouw is het verwerken van een groot . Volgens Kübler-Ross worden vaak vijf onderscheiden. Die kunnen elkaar of in een andere volgorde voorkomen. Daarom kijk je als verzorgende steeds wat de zorgvrager op dat nodig heeft.
Correcte woorden: verlies, fasen, overlappen, moment.
Fase van ontkenning
In deze fase weigert de zorgvrager de werkelijkheid van ziekte of naderend overlijden onder ogen te zien.
Ontkenning beschermt tegen een overvloed aan emoties en geeft tijd om het nieuws stap voor stap toe te laten.
Deze slide heeft geen instructies
Ontkenning herkennen
Wat jij doet
laat de zorgvrager het tempo bepalen
ga niet mee in de ontkenning
blijf eerlijk in antwoorden
bied hulp zonder te forceren
Mogelijk gedrag
doen alsof er niets aan de hand is
niet willen praten over ziekte of klachten
onrealistische plannen maken
zorg of hulp weigeren
Voorbeeldzin: 'Ik kan me voorstellen dat hulp juist fijn is. Het bespaart u energie.'
Ontkenning in de praktijk
Bij mevrouw De Jong blijft Anna in gesprek en geeft eerlijke informatie.
Tegelijk dringt zij de werkelijkheid niet op.
Zo versterkt zij de ontkenning niet, maar laat zij ruimte voor verwerking in eigen tempo.
Leg uit dat 'eerlijk zijn' en 'niet forceren' tegelijk nodig zijn.
Wat is bij ontkenning de beste houding van de verzorgende?
Direct confronteren
Meepraten in de ontkenning
Eerlijk en rustig blijven
Het onderwerp vermijden
Sluit aan bij de casus van mevrouw De Jong: eerlijk antwoorden, niet forceren en niet meegaan in de ontkenning.
Waarom ga je niet mee in ontkenning?
Bespreek dat passende antwoorden elementen bevatten als: eigen tempo respecteren, eerlijk blijven, hulp aanbieden zonder te dwingen, ontkenning niet versterken.
Fase van boosheid of woede
Als de realiteit doordringt, kan boosheid ontstaan.
Onder die boosheid ligt vaak verdriet, angst en machteloosheid.
De zorgvrager zoekt soms een schuldige: zichzelf, naasten, artsen, God of de verzorgende.
Deze slide heeft geen instructies
Begeleiden bij boosheid
de woede is meestal niet persoonlijk bedoeld
sussen helpt vaak niet
ruimte geven helpt wel
keur boosheid niet af
vraag waar de boosheid op gericht is
laat verwijten en frustratie benoemen
geef grenzen aan bij grensoverschrijdend gedrag
Belangrijk om te onthouden
Passende aanpak
Benadruk verschil tussen emotie accepteren en gedrag begrenzen.
Fase van onderhandelen
De zorgvrager probeert grip terug te krijgen.
Hij belooft beter gedrag in ruil voor gezondheid of uitstel van het levenseinde.
Dat kan gaan over stoppen met roken, gezonder leven of beloften aan een hogere macht.
Deze slide heeft geen instructies
Jouw rol bij onderhandelen
moedig gezond gedrag aan als het helpend is
wek niet de indruk dat alles weer goed komt
let op schuldgevoelens als drijfveer
schakel zo nodig psycholoog of geestelijk verzorger in
Maak duidelijk dat hoop ondersteunen iets anders is dan valse verwachtingen geven.
Wat helpt meestal níet bij boosheid in rouw?
Ruimte geven
Grenzen aangeven
Doorvragen op oorzaak
Sussen en opvrolijken
Distractors zijn bewust plausibele interventies uit de les. Correct antwoord komt uit slide 11.
Verdriet en depressie
Wanneer ontkenning, boosheid en onderhandelen minder worden, komt vaak intens verdriet naar voren.
De zorgvrager laat gevoelens toe zoals angst, spijt, onzekerheid en machteloosheid.
In deze fase kan ook oud verlies opnieuw voelbaar worden.
Deze slide heeft geen instructies
Twee vormen van depressie
Voorbereidende depressie
Verdriet om wat nog verloren gaat:
afscheid van dierbaren
lichamelijke achteruitgang
het naderende sterven
behoefte aan begrip en stilte
Verdriet om wat al verloren is:
zelfredzaamheid
rol als ouder of partner
werk of toekomstkansen
eerdere verliezen uit het verleden
Terugwerkende depressie
Leg uit dat beide vormen kunnen helpen bij toewerken naar aanvaarding.
Begeleiden bij verdriet
luister actief en zonder haast
toon begrip en laat stilte toe
vrolijk niet geforceerd op
let ook op non-verbale steun
help bij het uiten van schuld, schaamte of angst
Noem dat rustige aanwezigheid soms meer helpt dan veel praten.
Fase van aanvaarding
In deze fase krijgt het verlies een plaats.
De zorgvrager berust meer in de werkelijkheid en richt zich op rust, loslaten en wat nog belangrijk is.
Er is vaak minder behoefte aan veel informatie of druk bezoek.
Deze slide heeft geen instructies
Begeleiden bij aanvaarding
wees rustig aanwezig
vraag naar wensen of laatste plannen
help met kleine, betekenisvolle zaken
ondersteun praktische regelzaken
bewaak rust en comfort
Verbind dit aan kwaliteit van sterven en persoonlijke wensen.
Deze slide heeft geen instructies
Welke situatie past het best bij voorbereidende depressie?
Spijt om gemiste kansen
Verdriet om verlies van werk
Boos zoeken naar een schuldige
Stil worden door naderend afscheid
Vergelijkt voorbereidende depressie met terugwerkende depressie en met boosheid.
Welke fase vind jij het lastigst om te begeleiden?
Ontkenning
Boosheid
Verdriet
Aanvaarding
Deze slide heeft geen instructies
Rouwtaken in de praktijk
Rouw verwerken betekent ook actief leren omgaan met verlies.
De zorgvrager probeert stap voor stap de werkelijkheid te erkennen, emoties toe te laten, zich aan te passen aan de nieuwe situatie en het verlies een plaats te geven in het verdere leven.
Gebruik hier het begrip rouwtaken als praktische aanvulling op fasen: niet strak in volgorde, maar als verwerkingsopgaven.
De rouwtaken
aanpassen aan een leven met verlies
het verlies een blijvende plaats geven
Verder leren leven
Wat verwerkt moet worden
de werkelijkheid van het verlies erkennen
pijn en emoties doorleven
Koppel deze taken aan zowel verlies van een naaste als verlies van gezondheid of toekomst.
Deze slide heeft geen instructies
Welke rouwtaak hoort bij verder leren leven?
Emoties ontkennen
Verlies erkennen
Pijn doorleven
Aanpassen aan nieuw leven
Toetst het onderscheid tussen erkennen/doormaken en verder leren leven uit slides 19-20.
Zingeving in de laatste levensfase
Zorgvragers denken vaak na over de betekenis van hun leven.
Vragen kunnen zijn: heeft mijn leven nut gehad, ben ik van betekenis geweest, had ik dingen anders willen doen?
Als verzorgende kun je ruimte geven aan deze levensvragen.
Deze slide heeft geen instructies
Wanneer gesprekken vaak ontstaan
Gesprekken over de laatste levensfase komen vaak gemakkelijker op gang tijdens ADL-momenten dan in een formeel gesprek.
Juist in gewone zorgmomenten kun je luisteren, doorvragen en wensen signaleren.
Laat studenten bedenken welke ADL-momenten hiervoor geschikt zijn, maar zet dat niet op de slide.
Palliatieve zorg: wat is het?
Palliatieve zorg is zorg voor mensen die niet meer kunnen genezen.
Het doel is niet genezing, maar het verlichten van lijden en het ondersteunen van kwaliteit van leven.
Daarom wordt het ook wel warme zorg of zorg naar wens genoemd.
Deze slide heeft geen instructies
Drie fasen van palliatieve zorg
Niet meer te genezen → palliatieve fase
Toenemende ziekte en keuzes rond levenseinde → verdiepte palliatieve fase
Verwacht overlijden binnen drie maanden → terminale fase
Deze fasen kunnen geleidelijk in elkaar overlopen.
Benadruk dat palliatieve zorg vaak al veel eerder start dan veel studenten denken.
Wat past bij elke palliatieve fase?
Terminale fase
kwaliteit van sterven centraal
wensen van zorgvrager en naasten bespreken
plaats van sterven afstemmen
aanwezig zijn bij angst en onzekerheid
begeleiden bij acceptatie
bespreken wat kwaliteit van leven is
regelen van comfort, mobiliteit en pijnbestrijding
praten over behandelwensen
Eerste en tweede fase
Deze slide heeft geen instructies
Wensen rond het levenseinde
In de palliatieve fase kunnen zorgvragers keuzes maken over:
wel of geen ziekenhuisopname
wel of geen volledige behandeling
comfortzorg en pijnbestrijding
reanimatie
palliatieve sedatie
Jouw rol is eerlijk informeren en wensen bespreekbaar maken.
Maak onderscheid tussen informeren, ondersteunen en beslissen: de besluitvorming ligt niet bij de verzorgende.
Euthanasie: wat betekent het?
Euthanasie is het op verzoek beëindigen van het leven door een arts.
In de praktijk kun je als verzorgende te maken krijgen met vragen, emoties en gesprekken hierover.
Jouw taak is zorgvuldig luisteren, signaleren en doorverwijzen naar arts of team.
Houd het feitelijk en binnen de rol van de verzorgende IG; ga niet diep in op juridische details buiten het kader.
Jouw rol bij euthanasievragen
rustig luisteren zonder oordeel
de wens of vraag serieus nemen
gevoelens en redenen verhelderen
rapporteren en delen met het team
Wat je wél doet
zelf toezeggingen doen
medische informatie invullen buiten je deskundigheid
de vraag wegwuiven of vermijden
eigen normen opdringen
Wat je niet doet
Benadruk professionele houding en samenwerking met arts, verpleegkundige en andere disciplines.
Wat is het hoofddoel van palliatieve zorg?
Genezing bereiken
Lijden verlichten
Opname regelen
Leven verlengen
Controleert of studenten palliatieve zorg niet verwarren met terminale of curatieve zorg.
Wat hoort bij jouw rol bij euthanasievragen?
Zelf advies beslissen
Vraag vermijden
Luisteren en doorverwijzen
Eigen mening sturen
Gebaseerd op slides 27-28: de verzorgende luistert, verheldert, rapporteert en verwijst door.
Vul de kernbegrippen in
Palliatieve zorg is gericht op en kwaliteit van leven wanneer genezing niet meer mogelijk is. In de terminale fase staat meer de kwaliteit van centraal. Bij vragen over euthanasie luister je zorgvuldig, je en deel je dit met het .
Correcte woorden: comfort, sterven, rapporteer, team.
Van gesprek tot complexe gespreksvoering
Niet elk gesprek over verlies is hetzelfde.
Soms gaat het om luisteren en nabij zijn.
Soms vraagt een situatie om meer: slecht nieuws verwerken, boosheid opvangen, zingeving bespreken of spreken over wensen rond het levenseinde.
Deze slide heeft geen instructies
Basis van goede gespreksvoering
open vragen stellen
samenvatten
doorvragen
stilte durven laten
non-verbaal aansluiten
oprechte aandacht
respect
eerlijkheid
zonder oordeel luisteren
Vaardigheden
Houding
Deze slide heeft geen instructies
Bij complexe gesprekken
Complexe gespreksvoering is nodig wanneer emoties hoog oplopen, waarden botsen of beslissingen zwaar wegen.
Dan is het extra belangrijk om duidelijk, rustig en professioneel te blijven.
Voorbeelden: euthanasiewens, boosheid, geloofsvragen, familie met verschillende opvattingen.
Naasten begeleiden
In de laatste levensfase hebben ook naasten vragen, angst en verdriet.
Als verzorgende richt je je daarom niet alleen op de zorgvrager, maar ook op diens omgeving.
Geef ruimte aan emoties en verwijs door als extra begeleiding nodig is.
Deze slide heeft geen instructies
Casus: meneer Mazur
Een kleine wens kan in de terminale fase grote betekenis hebben.
Door mee te denken over het kooroptreden hielp Saïd mee aan kwaliteit van sterven, zingeving en steun voor de naasten.
Gebruik deze casus om te laten zien hoe persoonsgerichte zorg eruitziet in de praktijk.
Wanneer is complexe gespreksvoering extra nodig?
Bij routinezorg zonder emoties
Als waarden botsen
Bij een kort ADL-moment
Als alles al duidelijk is
Sluit aan op slide 31: complexe gesprekken bij hoge emoties, botsende waarden en zware beslissingen.
Wat deed Saïd goed in de casus van meneer Mazur?
Verwachte elementen: luisteren zonder oordeel, open vragen, samenvatten, stilte laten, wensen verhelderen, naasten betrekken, professioneel blijven.
Welke casus past bij de fase van ontkenning?
Cliënt plant verre vakantie ondanks slechte prognose
Cliënt verwijt artsen alles
Cliënt belooft beter te leven voor genezing
Cliënt wil vooral rust en stilte
Onderdeel van de gevraagde casusopdracht: studenten koppelen fase aan herkenbaar gedrag.
Welke casus past bij de fase van boosheid of woede?
Cliënt bedankt voor rustige aanwezigheid
Cliënt weigert over ziekte te praten
Cliënt geeft partner en arts de schuld
Cliënt denkt na over afscheid nemen
Laat studenten letten op verwijten en zoeken naar een schuldige.
Welke casus past bij de fase van onderhandelen?
Cliënt wil niemand meer zien
Cliënt zegt ineens voorbeeldig te gaan leven
Cliënt huilt om verlies van werk
Cliënt accepteert hulp en rust
De kern is grip terug willen krijgen door beloften of afspraken.
Welke casus past bij verdriet en depressie?
Cliënt spreekt over gemiste kansen en veel verdriet
Cliënt maakt grootse toekomstplannen
Cliënt onderhandelt met God
Cliënt reageert vooral met woede
Koppelt de fase aan verlies voelen, spijt en diepe emoties.
Welke casus past bij de fase van aanvaarding?
Cliënt eist een nieuwe behandeling
Cliënt zoekt een schuldige
Cliënt wil rust en nog één wens regelen
Cliënt ontkent alle klachten
De focus ligt op rust, loslaten en wat nog betekenisvol is.
Wat neem jij mee uit deze les?
Reflectie zonder goed of fout. Laat studenten één kerninzicht uit de les formuleren.
Welk onderdeel hielp jou het meest om dit te begrijpen?
Reflectie op het leerproces. Mogelijke antwoorden: casussen, uitleg over fasen, voorbeelden uit praktijk, verschil tussen palliatieve zorg en euthanasie.
Welk onderwerp vind jij nog lastig?
Gebruik deze vraag om onduidelijkheden op te halen voor een korte klassikale afronding.
Begrippenlijst
rouw - het verwerken van een groot verlies
verliesverwerking - het proces waarin iemand leert omgaan met een ingrijpend verlies
ontkenning - fase waarin iemand de werkelijkheid nog niet kan of wil toelaten
boosheid of woede - fase waarin frustratie, onrecht en verwijten naar voren komen
onderhandelen - fase waarin iemand probeert grip terug te krijgen door beloften of afspraken
verdriet en depressie - fase waarin het verlies emotioneel diep wordt gevoeld
aanvaarding - fase waarin het verlies een plaats krijgt in het leven
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
zingeving - betekenis geven aan het leven en aan wat iemand meemaakt
palliatieve zorg - zorg gericht op comfort en verlichting wanneer genezing niet meer mogelijk is
terminale fase - fase waarin verwacht wordt dat iemand binnen ongeveer drie maanden overlijdt
kwaliteit van leven - wat voor de zorgvrager het leven nog waardevol en draaglijk maakt
kwaliteit van sterven - zorg en begeleiding die passen bij een waardig en rustig levenseinde
palliatieve sedatie - het verlagen van het bewustzijn om onbehandelbaar lijden in de laatste levensfase te verlichten
euthanasie - levensbeëindiging door een arts op uitdrukkelijk verzoek van de zorgvrager
Deze slide heeft geen instructies