Infecties, ontsteking en afweer

Infecties, ontsteking en afweer

1 / 44
volgende
Slide 1: Slide
newEditorPathologieMBOStudiejaar 1

In deze les zitten 44 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 60 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Infecties, ontsteking en afweer

Open met het idee dat infecties pas begrepen kunnen worden als studenten drie dingen samen zien: hoe een ziekteverwekker binnenkomt, hoe het lichaam reageert en hoe je vaststelt wat er aan de hand is.

Leerdoel

Ik kan uitleggen via welke besmettingswegen infecties ontstaan, welke micro-organismen en afweerreacties daarbij een rol spelen, en hoe je infecties en ontstekingen herkent en vaststelt.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden koppel jij aan infectie en afweer?

Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Vraag kort door op woorden als besmetting, weerstand, bacteriën, virussen, wond of koorts.

Besmettingswegen van infecties

Een infectie ontstaat pas als een ziekteverwekker het lichaam binnendringt via een port d’entrée.


  • Cutaan: via de huid, bijvoorbeeld bij een wond

  • Aerogeen: via ingeademde druppels of aerosolen

  • Enteraal: via mond, maag en darmen

  • Hematogeen: via het bloed

  • Genitaal: via geslachtsorganen en slijmvliezen

Benadruk dat besmettingsweg en port d’entrée met elkaar samenhangen, maar niet precies hetzelfde zijn: de besmettingsweg beschrijft hoe overdracht plaatsvindt, port d’entrée waar de verwekker het lichaam binnenkomt.

Voorbeelden per besmettingsweg

  • Cutaan: bacteriën via een schaafwond

  • Aerogeen: virus via hoesten of niezen

  • Enteraal: besmet voedsel of water

  • Hematogeen: verspreiding via bloedbaan

  • Genitaal: overdracht bij seksueel contact

Houd de voorbeelden algemeen; de slide is bedoeld om de routes te verankeren, niet om al diagnostiek of behandeling uit te werken.

Belangrijke begrippen bij infectie

  • Ziekteverwekker: micro-organisme dat ziekte kan veroorzaken

  • Infectieziekte: ziekte die ontstaat door binnendringen en vermenigvuldigen van een ziekteverwekker

  • Port d’entrée: plaats waar de verwekker het lichaam binnenkomt

  • Incubatietijd: tijd tussen besmetting en eerste ziekteverschijnselen

  • Weerstand: vermogen van het lichaam om infecties af te weren

Koppel weerstand alvast aan afweer, maar werk de vormen van afweer pas later uit zodat de opbouw logisch blijft.

Primaire, secundaire en kruisinfectie

  • Primaire infectie: eerste infectie door een bepaalde ziekteverwekker

  • Secundaire infectie: nieuwe infectie die ontstaat tijdens of na een bestaande aandoening

  • Kruisinfectie: overdracht van ziekteverwekkers van de ene persoon naar de andere, vaak in zorgsituaties


Deze begrippen helpen om het verloop en de herkomst van infecties te beschrijven.

Noem eventueel dat een secundaire infectie vaak optreedt wanneer de weerstand verminderd is of weefsel al beschadigd is.

Wat is een port d’entrée?

A

Eerste klacht

B

Plaats van binnenkomst

C

Soort afweer

D

Tijd tot herstel

Controleert het onderscheid tussen plaats van binnenkomst, ziekteverschijnselen en afweer.

Begrippen bij infectie

Een infectie ontstaat als een ziekteverwekker het lichaam binnendringt. De plaats waar dat gebeurt heet de port d’entrée. De tijd tussen besmetting en eerste klachten noem je de incubatietijd.

ziekteverwekker
port d’entrée
incubatietijd
weerstand
kruisinfectie
secundaire infectie
aerogeen

Alle drie de begrippen zijn letterlijk behandeld in de eerste subtopic over besmettingswegen en basisbegrippen.

Vier groepen micro-organismen

De belangrijkste groepen ziekteverwekkers in deze les zijn:


  • Virussen

  • Bacteriën

  • Schimmels en gisten

  • Protozoa


Ze verschillen in opbouw, grootte en manier van vermenigvuldigen.

Zorg dat studenten zien dat 'micro-organismen' een verzamelnaam is en dat niet alle groepen zich hetzelfde gedragen in het lichaam of laboratorium.

Verschillen tussen micro-organismen

  • Schimmels/gisten: eukaryote organismen; kunnen huid, slijmvliezen of organen aantasten

  • Protozoa: eencellige parasitaire organismen, vaak complexer dan bacteriën

  • Virussen: zeer klein, hebben een gastheercel nodig om zich te vermenigvuldigen

  • Bacteriën: eencellige organismen die zichzelf kunnen delen

Virussen en bacteriën

Schimmels/gisten en protozoa

Leg uit dat het onderscheid belangrijk is, omdat diagnostiek en behandeling per groep kunnen verschillen.

Waarom dit verschil belangrijk is

  • Niet elke verwekker reageert op dezelfde behandeling

  • De manier van verspreiding kan verschillen

  • Ook laboratoriumonderzoek verschilt per groep

Voorbeeld voor de docent: antibiotica werken tegen bacteriën, niet tegen virussen. Houd dit als illustratie en maak er geen volledige farmacologieslide van.

Laboratoriumonderzoek bij infecties

Om een infectie vast te stellen, kan materiaal worden onderzocht, zoals bloed, urine, sputum, feces of wondvocht, traanvocht, liquor,


Veelgebruikte onderzoeken zijn:

  • Kweek van micro-organismen

  • Microscopisch onderzoek

  • PCR voor erfelijk materiaal van verwekkers

  • Serologisch onderzoek naar antistoffen of antigenen

Leg uit dat de keuze van het materiaal afhangt van de vermoedelijke plaats van de infectie.

Wat laat elk onderzoek zien?

  • Microscopie: snelle eerste indruk

  • Kweek: laat zien welke bacterie of schimmel groeit

  • PCR: toont genetisch materiaal van de verwekker aan

  • Serologie: meet reactie van het afweersysteem

  • Past vooral bij verdenking op doorgemaakte of lopende infectie

Benadruk dat 'direct' de verwekker zelf aantonen is, en 'indirect' de reactie van het lichaam erop.

Welke groep heeft een gastheercel nodig om zich te vermenigvuldigen?

A

Protozoa

B

Bacteriën

C

Virussen

D

Schimmels

Plausibele afleiders zijn andere groepen micro-organismen uit de slide. Juist antwoord: virussen.

Onderzoek bij infecties

Bij infecties kan de verwekker direct of indirect worden aangetoond. PCR toont genetisch materiaal aan. Een kweek laat zien welke bacterie of schimmel groeit. Serologie meet de reactie van het afweersysteem.

PCR
kweek
Serologie
microscopie
resistentie
incubatietijd
prevalentie

Laat studenten redeneren vanuit wat elk onderzoek laat zien: direct de verwekker of indirect de afweerreactie.

Ontsteking blijft niet altijd lokaal

Een ontsteking kan op de plaats van ontstaan blijven, maar kan zich ook uitbreiden naar omliggend weefsel, lymfebanen of de bloedbaan.


Daarom is het belangrijk om vroege signalen te herkennen en verspreiding op tijd te beoordelen.

Deze slide is de overgang van infectie naar gevolgen in het lichaam.

Lokale uitbreiding van ontsteking

  • Infiltraat: ophoping van ontstekingscellen en vocht in weefsel

  • Flegmone: diffuus uitbreidende ontsteking in weke delen

  • Abces: afgesloten holte gevuld met pus of etter

  • Necrose kan ontstaan als weefsel afsterft door ernstige schade

Laat het contrast zien tussen diffuus (flegmone) en ingekapseld (abces).

Verspreiding via lymfe en bloed

  • Lymfangitis: ontsteking van lymfevaten

  • Lymfadenitis: ontsteking van lymfeklieren

  • Bacteriëmie: bacteriën in de bloedbaan

  • Sepsis: ontregelde, ernstige reactie van het lichaam op een infectie


Deze uitbreiding maakt een infectie veel ernstiger.

Noem dat bacteriëmie niet automatisch sepsis is; sepsis gaat om de ernstige systemische reactie van het lichaam.

Mogelijke route van uitbreiding

Lokale infectie → infiltraat of flegmone → lymfe- of bloedverspreiding → bacteriëmie → sepsis


Niet elke ontsteking doorloopt alle stappen, maar het schema laat zien hoe lokaal letsel systemisch kan worden.

Gebruik dit als samenvattend schema, niet als strikt vast patroon voor alle patiënten.

Welke situatie past het best bij een abces?

A

Ontstoken lymfevat

B

Bacteriën in bloed

C

Afgesloten pasholte

D

Afgesloten pusholte

Toetst het onderscheid tussen abces, lymfangitis en bacteriëmie. 'Pusholte' verwijst naar een holte gevuld met pus.

Uitbreiding van ontsteking

Een flegmone is een diffuus uitbreidende ontsteking in weke delen. Bij bacteriëmie zitten bacteriën in de bloedbaan. Sepsis is een ernstige ontregelde reactie van het lichaam op een infectie.

flegmone
bacteriëmie
Sepsis
abces
lymfadenitis
regeneratie
prevalentie

De drie kernbegrippen komen uit de slides over lokale en systemische verspreiding.

Prevalentie, endemie, epidemie

  • Prevalentie: aantal mensen dat een ziekte op een bepaald moment heeft

  • Endemie: ziekte die blijvend voorkomt in een gebied of populatie

  • Epidemie: plotselinge toename van het aantal gevallen in een gebied

Maak duidelijk dat prevalentie een maat is, terwijl endemie en epidemie iets zeggen over het patroon van voorkomen.

Pandemie, resistentie en BRMO

  • Pandemie: epidemie die zich over meerdere landen of continenten verspreidt

  • Resistentie: ongevoelig worden van micro-organismen voor een behandeling

  • BRMO: bijzonder resistente micro-organismen; deze zijn lastig te behandelen en belangrijk voor infectiepreventie

Leg bij BRMO de nadruk op het belang in zorginstellingen: verspreiding voorkomen is dan extra belangrijk.

Wat beschrijft prevalentie?

A

Blijvend voorkomen

B

Aantal zieken nu

C

Wereldwijde verspreiding

D

Toename in gebied

Prevalentie is een maat; endemie, epidemie en pandemie beschrijven patronen van voorkomen.

Welk begrip vind jij het lastigst uit dit blok?

1

Prevalentie

2

Endemie

3

Epidemie

4

Pandemie

5

BRMO

Deze slide heeft geen instructies

Vijf lokale ontstekingsverschijnselen

De klassieke lokale ontstekingsverschijnselen zijn:


  • Roodheid

  • Warmte

  • Zwelling

  • Pijn

  • Functieverlies

Gebruik consequent deze vijf termen; ze vormen straks de basis voor herkenning in een casus of praktijkvoorbeeld.

Herkennen in de praktijk

Bij een lokale ontsteking zie je vaak meerdere verschijnselen tegelijk.


Een rode, warme en gezwollen wond die pijn doet en minder goed beweegt, past bij een ontstekingsreactie.

Deze slide vervangt een casusopdracht door een compact praktijkvoorbeeld, passend bij de regel dat deze deck alleen content bevat.

Begrippen rond weefselschade

  • Infiltraat: ontstekingscellen en vocht in het weefsel

  • Necrose: afsterven van weefsel

  • Pus/etter: mengsel van dode cellen, bacteriën en ontstekingsmateriaal

  • Abces: met pus gevulde, afgesloten holte

Koppel pus en abces duidelijk aan elkaar: pus is de inhoud, abces is de holte.

Herstel van weefsel

Regeneratie is herstel waarbij beschadigd weefsel wordt vervangen door nieuw weefsel van hetzelfde type.


Dit lukt vooral goed als de schade beperkt is en de oorzaak van de ontsteking verdwijnt.

Je kunt hier kort noemen dat ernstig beschadigd weefsel niet altijd volledig herstelt, maar houd de focus op de definitie regeneratie.

Welk verschijnsel hoort niet bij de vijf lokale ontstekingskenmerken?

A

Pijn

B

Zwelling

C

Koorts

D

Roodheid

Koorts kan wel bij infectie voorkomen, maar hoort niet bij de vijf lokale ontstekingsverschijnselen op de slide.

Weefselschade en herstel

Bij necrose sterft weefsel af. Pus bestaat uit dode cellen, bacteriën en ontstekingsmateriaal. Een abces is een afgesloten holte die hiermee gevuld is. Regeneratie is herstel met nieuw weefsel van hetzelfde type.

necrose
Pus
abces
Regeneratie
flegmone
lymfangitis
sepsis
weerstand

Leg zo nodig nog eens het verschil uit tussen pus als inhoud en abces als holte.

Vier vormen van immuniteit

Immuniteit kan op twee manieren worden ingedeeld:


  • Actief of passief

  • Natuurlijk of kunstmatig


Zo ontstaan vier vormen van immuniteit.

Deze slide is een kapstok; werk de vier combinaties op de volgende slide uit.

Voorbeelden van immuniteit

Actief

Passief

  • Natuurlijk passief: antistoffen van moeder naar kind

  • Kunstmatig passief: toegediende antistoffen

  • Natuurlijk actief: na het doormaken van een infectie

  • Kunstmatig actief: na vaccinatie

Benadruk dat actief betekent: het lichaam maakt zelf afweer op. Passief betekent: afweer wordt van buitenaf gekregen.

Antigeen, antistof en afweer

  • Antigeen: lichaamsvreemde stof die een afweerreactie oproept

  • Antistof: eiwit dat specifiek bindt aan een antigeen

  • Aspecifieke afweer: snelle, algemene verdediging

  • Specifieke afweer: gerichte afweer tegen een bepaalde indringer

Noem als voorbeelden van aspecifieke afweer de huid en fagocytose, en van specifieke afweer antistoffen en geheugencellen.

Immuniteit en ontregeling van afweer

  • Immuniteit: bescherming tegen een bepaalde ziekteverwekker

  • Allergie: overmatige reactie op een meestal onschuldige stof

  • Anafylactische reactie: ernstige, snelle allergische reactie

  • Auto-immuniteit: afweerreactie tegen het eigen lichaam

Maak onderscheid tussen nuttige afweer en ontspoorde afweer: beide gebruiken het afweersysteem, maar met een ander gevolg.

Welke vorm is kunstmatig passieve immuniteit?

A

Na vaccinatie

B

Na infectie

C

Moeder op kind

D

Toegediende antistoffen

Toetst of studenten actief/passief en natuurlijk/kunstmatig echt combineren.

Afweer en ontregeling

Een antigeen roept een afweerreactie op. Een antistof bindt specifiek aan zo’n stof. Bij allergie reageert het lichaam te sterk op een meestal onschuldige stof. Bij auto-immuniteit richt de afweer zich tegen het eigen lichaam.

antigeen
antistof
allergie
auto-immuniteit
immuniteit
sepsis
protozoa
regeneratie

Verbindt de kernwoorden uit de laatste inhoudsblok tot één geheel.

Woordenlijst

cutaan - besmetting via de huid

aerogeen - besmetting via ingeademde druppels of aerosolen

enteraal - besmetting via mond, maag en darmen

hematogeen - verspreiding of besmetting via het bloed

genitaal - besmetting via de geslachtsorganen

port d’entrée - plaats waar een ziekteverwekker het lichaam binnenkomt

incubatietijd - tijd tussen besmetting en eerste ziekteverschijnselen

Deze slide heeft geen instructies

Woordenlijst

ziekteverwekker - micro-organisme dat ziekte kan veroorzaken

infectieziekte - ziekte door binnendringen en vermenigvuldigen van een verwekker

primaire infectie - eerste infectie door een bepaalde verwekker

secundaire infectie - nieuwe infectie tijdens of na een bestaande aandoening

kruisinfectie - overdracht van ziekteverwekkers tussen personen

weerstand - vermogen van het lichaam om infecties af te weren

prevalentie - aantal mensen dat een ziekte op een bepaald moment heeft

Deze slide heeft geen instructies

Woordenlijst

endemie - ziekte die blijvend voorkomt in een gebied of populatie

epidemie - plotselinge toename van ziektegevallen in een gebied

pandemie - epidemie over meerdere landen of continenten

resistentie - ongevoelig worden van micro-organismen voor behandeling

BRMO - bijzonder resistente micro-organismen

bacteriëmie - aanwezigheid van bacteriën in de bloedbaan

sepsis - ernstige ontregelde reactie van het lichaam op een infectie

Deze slide heeft geen instructies

Woordenlijst

infiltraat - ophoping van ontstekingscellen en vocht in weefsel

flegmone - diffuus uitbreidende ontsteking in weke delen

lymfangitis - ontsteking van lymfevaten

lymfadenitis - ontsteking van lymfeklieren

necrose - afsterven van weefsel

pus/etter - mengsel van dode cellen, bacteriën en ontstekingsmateriaal

abces - afgesloten holte gevuld met pus

Deze slide heeft geen instructies

Woordenlijst

regeneratie - herstel waarbij nieuw weefsel van hetzelfde type ontstaat

immuniteit - bescherming tegen een bepaalde ziekteverwekker

actieve immuniteit - immuniteit waarbij het lichaam zelf afweer opbouwt

passieve immuniteit - immuniteit door antistoffen van buitenaf

natuurlijke immuniteit - immuniteit die zonder medische ingreep ontstaat

kunstmatige immuniteit - immuniteit die door medische ingreep ontstaat

antigeen - lichaamsvreemde stof die een afweerreactie oproept

Deze slide heeft geen instructies

Woordenlijst

antistof - eiwit dat specifiek bindt aan een antigeen

aspecifieke afweer - snelle, algemene verdediging van het lichaam

specifieke afweer - gerichte afweer tegen een bepaalde indringer

allergie - overmatige reactie op een meestal onschuldige stof

anafylactische reactie - ernstige, snelle allergische reactie

auto-immuniteit - afweerreactie tegen het eigen lichaam

protozoa - eencellige parasitaire micro-organismen

Deze slide heeft geen instructies