Infecties, ontsteking en afweer
Infecties, ontsteking en afweer
Open met het idee dat infecties pas begrepen kunnen worden als studenten drie dingen samen zien: hoe een ziekteverwekker binnenkomt, hoe het lichaam reageert en hoe je vaststelt wat er aan de hand is.
Leerdoel
Ik kan uitleggen via welke besmettingswegen infecties ontstaan, welke micro-organismen en afweerreacties daarbij een rol spelen, en hoe je infecties en ontstekingen herkent en vaststelt.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden koppel jij aan infectie en afweer?
Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Vraag kort door op woorden als besmetting, weerstand, bacteriën, virussen, wond of koorts.
Besmettingswegen van infecties
Een infectie ontstaat pas als een ziekteverwekker het lichaam binnendringt via een port d’entrée.
Cutaan: via de huid, bijvoorbeeld bij een wond
Aerogeen: via ingeademde druppels of aerosolen
Enteraal: via mond, maag en darmen
Hematogeen: via het bloed
Genitaal: via geslachtsorganen en slijmvliezen
Benadruk dat besmettingsweg en port d’entrée met elkaar samenhangen, maar niet precies hetzelfde zijn: de besmettingsweg beschrijft hoe overdracht plaatsvindt, port d’entrée waar de verwekker het lichaam binnenkomt.
Voorbeelden per besmettingsweg
Cutaan: bacteriën via een schaafwond
Aerogeen: virus via hoesten of niezen
Enteraal: besmet voedsel of water
Hematogeen: verspreiding via bloedbaan
Genitaal: overdracht bij seksueel contact
Houd de voorbeelden algemeen; de slide is bedoeld om de routes te verankeren, niet om al diagnostiek of behandeling uit te werken.
Belangrijke begrippen bij infectie
Ziekteverwekker: micro-organisme dat ziekte kan veroorzaken
Infectieziekte: ziekte die ontstaat door binnendringen en vermenigvuldigen van een ziekteverwekker
Port d’entrée: plaats waar de verwekker het lichaam binnenkomt
Incubatietijd: tijd tussen besmetting en eerste ziekteverschijnselen
Weerstand: vermogen van het lichaam om infecties af te weren
Koppel weerstand alvast aan afweer, maar werk de vormen van afweer pas later uit zodat de opbouw logisch blijft.
Primaire, secundaire en kruisinfectie
Primaire infectie: eerste infectie door een bepaalde ziekteverwekker
Secundaire infectie: nieuwe infectie die ontstaat tijdens of na een bestaande aandoening
Kruisinfectie: overdracht van ziekteverwekkers van de ene persoon naar de andere, vaak in zorgsituaties
Deze begrippen helpen om het verloop en de herkomst van infecties te beschrijven.
Noem eventueel dat een secundaire infectie vaak optreedt wanneer de weerstand verminderd is of weefsel al beschadigd is.
Wat is een port d’entrée?
Eerste klacht
Plaats van binnenkomst
Soort afweer
Tijd tot herstel
Controleert het onderscheid tussen plaats van binnenkomst, ziekteverschijnselen en afweer.
Begrippen bij infectie
Een infectie ontstaat als een ziekteverwekker het lichaam binnendringt. De plaats waar dat gebeurt heet de port d’entrée. De tijd tussen besmetting en eerste klachten noem je de incubatietijd.
Alle drie de begrippen zijn letterlijk behandeld in de eerste subtopic over besmettingswegen en basisbegrippen.
Vier groepen micro-organismen
De belangrijkste groepen ziekteverwekkers in deze les zijn:
Virussen
Bacteriën
Schimmels en gisten
Protozoa
Ze verschillen in opbouw, grootte en manier van vermenigvuldigen.
Zorg dat studenten zien dat 'micro-organismen' een verzamelnaam is en dat niet alle groepen zich hetzelfde gedragen in het lichaam of laboratorium.
Verschillen tussen micro-organismen
Schimmels/gisten: eukaryote organismen; kunnen huid, slijmvliezen of organen aantasten
Protozoa: eencellige parasitaire organismen, vaak complexer dan bacteriën
Virussen: zeer klein, hebben een gastheercel nodig om zich te vermenigvuldigen
Bacteriën: eencellige organismen die zichzelf kunnen delen
Virussen en bacteriën
Schimmels/gisten en protozoa
Leg uit dat het onderscheid belangrijk is, omdat diagnostiek en behandeling per groep kunnen verschillen.
Waarom dit verschil belangrijk is
Niet elke verwekker reageert op dezelfde behandeling
De manier van verspreiding kan verschillen
Ook laboratoriumonderzoek verschilt per groep
Voorbeeld voor de docent: antibiotica werken tegen bacteriën, niet tegen virussen. Houd dit als illustratie en maak er geen volledige farmacologieslide van.
Laboratoriumonderzoek bij infecties
Om een infectie vast te stellen, kan materiaal worden onderzocht, zoals bloed, urine, sputum, feces of wondvocht, traanvocht, liquor,
Veelgebruikte onderzoeken zijn:
Kweek van micro-organismen
Microscopisch onderzoek
PCR voor erfelijk materiaal van verwekkers
Serologisch onderzoek naar antistoffen of antigenen
Leg uit dat de keuze van het materiaal afhangt van de vermoedelijke plaats van de infectie.
Wat laat elk onderzoek zien?
Microscopie: snelle eerste indruk
Kweek: laat zien welke bacterie of schimmel groeit
PCR: toont genetisch materiaal van de verwekker aan
Serologie: meet reactie van het afweersysteem
Past vooral bij verdenking op doorgemaakte of lopende infectie
Benadruk dat 'direct' de verwekker zelf aantonen is, en 'indirect' de reactie van het lichaam erop.
Welke groep heeft een gastheercel nodig om zich te vermenigvuldigen?
Protozoa
Bacteriën
Virussen
Schimmels
Plausibele afleiders zijn andere groepen micro-organismen uit de slide. Juist antwoord: virussen.
Onderzoek bij infecties
Bij infecties kan de verwekker direct of indirect worden aangetoond. PCR toont genetisch materiaal aan. Een kweek laat zien welke bacterie of schimmel groeit. Serologie meet de reactie van het afweersysteem.
Laat studenten redeneren vanuit wat elk onderzoek laat zien: direct de verwekker of indirect de afweerreactie.
Ontsteking blijft niet altijd lokaal
Een ontsteking kan op de plaats van ontstaan blijven, maar kan zich ook uitbreiden naar omliggend weefsel, lymfebanen of de bloedbaan.
Daarom is het belangrijk om vroege signalen te herkennen en verspreiding op tijd te beoordelen.
Deze slide is de overgang van infectie naar gevolgen in het lichaam.
Lokale uitbreiding van ontsteking
Infiltraat: ophoping van ontstekingscellen en vocht in weefsel
Flegmone: diffuus uitbreidende ontsteking in weke delen
Abces: afgesloten holte gevuld met pus of etter
Necrose kan ontstaan als weefsel afsterft door ernstige schade
Laat het contrast zien tussen diffuus (flegmone) en ingekapseld (abces).
Verspreiding via lymfe en bloed
Lymfangitis: ontsteking van lymfevaten
Lymfadenitis: ontsteking van lymfeklieren
Bacteriëmie: bacteriën in de bloedbaan
Sepsis: ontregelde, ernstige reactie van het lichaam op een infectie
Deze uitbreiding maakt een infectie veel ernstiger.
Noem dat bacteriëmie niet automatisch sepsis is; sepsis gaat om de ernstige systemische reactie van het lichaam.
Mogelijke route van uitbreiding
Lokale infectie → infiltraat of flegmone → lymfe- of bloedverspreiding → bacteriëmie → sepsis
Niet elke ontsteking doorloopt alle stappen, maar het schema laat zien hoe lokaal letsel systemisch kan worden.
Gebruik dit als samenvattend schema, niet als strikt vast patroon voor alle patiënten.
Welke situatie past het best bij een abces?
Ontstoken lymfevat
Bacteriën in bloed
Afgesloten pasholte
Afgesloten pusholte
Toetst het onderscheid tussen abces, lymfangitis en bacteriëmie. 'Pusholte' verwijst naar een holte gevuld met pus.
Uitbreiding van ontsteking
Een flegmone is een diffuus uitbreidende ontsteking in weke delen. Bij bacteriëmie zitten bacteriën in de bloedbaan. Sepsis is een ernstige ontregelde reactie van het lichaam op een infectie.
De drie kernbegrippen komen uit de slides over lokale en systemische verspreiding.
Prevalentie, endemie, epidemie
Prevalentie: aantal mensen dat een ziekte op een bepaald moment heeft
Endemie: ziekte die blijvend voorkomt in een gebied of populatie
Epidemie: plotselinge toename van het aantal gevallen in een gebied
Maak duidelijk dat prevalentie een maat is, terwijl endemie en epidemie iets zeggen over het patroon van voorkomen.
Pandemie, resistentie en BRMO
Pandemie: epidemie die zich over meerdere landen of continenten verspreidt
Resistentie: ongevoelig worden van micro-organismen voor een behandeling
BRMO: bijzonder resistente micro-organismen; deze zijn lastig te behandelen en belangrijk voor infectiepreventie
Leg bij BRMO de nadruk op het belang in zorginstellingen: verspreiding voorkomen is dan extra belangrijk.
Wat beschrijft prevalentie?
Blijvend voorkomen
Aantal zieken nu
Wereldwijde verspreiding
Toename in gebied
Prevalentie is een maat; endemie, epidemie en pandemie beschrijven patronen van voorkomen.
Welk begrip vind jij het lastigst uit dit blok?
Prevalentie
Endemie
Epidemie
Pandemie
BRMO
Deze slide heeft geen instructies
Vijf lokale ontstekingsverschijnselen
De klassieke lokale ontstekingsverschijnselen zijn:
Roodheid
Warmte
Zwelling
Pijn
Functieverlies
Gebruik consequent deze vijf termen; ze vormen straks de basis voor herkenning in een casus of praktijkvoorbeeld.
Herkennen in de praktijk
Bij een lokale ontsteking zie je vaak meerdere verschijnselen tegelijk.
Een rode, warme en gezwollen wond die pijn doet en minder goed beweegt, past bij een ontstekingsreactie.
Deze slide vervangt een casusopdracht door een compact praktijkvoorbeeld, passend bij de regel dat deze deck alleen content bevat.
Begrippen rond weefselschade
Infiltraat: ontstekingscellen en vocht in het weefsel
Necrose: afsterven van weefsel
Pus/etter: mengsel van dode cellen, bacteriën en ontstekingsmateriaal
Abces: met pus gevulde, afgesloten holte
Koppel pus en abces duidelijk aan elkaar: pus is de inhoud, abces is de holte.
Herstel van weefsel
Regeneratie is herstel waarbij beschadigd weefsel wordt vervangen door nieuw weefsel van hetzelfde type.
Dit lukt vooral goed als de schade beperkt is en de oorzaak van de ontsteking verdwijnt.
Je kunt hier kort noemen dat ernstig beschadigd weefsel niet altijd volledig herstelt, maar houd de focus op de definitie regeneratie.
Welk verschijnsel hoort niet bij de vijf lokale ontstekingskenmerken?
Pijn
Zwelling
Koorts
Roodheid
Koorts kan wel bij infectie voorkomen, maar hoort niet bij de vijf lokale ontstekingsverschijnselen op de slide.
Weefselschade en herstel
Bij necrose sterft weefsel af. Pus bestaat uit dode cellen, bacteriën en ontstekingsmateriaal. Een abces is een afgesloten holte die hiermee gevuld is. Regeneratie is herstel met nieuw weefsel van hetzelfde type.
Leg zo nodig nog eens het verschil uit tussen pus als inhoud en abces als holte.
Vier vormen van immuniteit
Immuniteit kan op twee manieren worden ingedeeld:
Actief of passief
Natuurlijk of kunstmatig
Zo ontstaan vier vormen van immuniteit.
Deze slide is een kapstok; werk de vier combinaties op de volgende slide uit.
Voorbeelden van immuniteit
Actief
Passief
Natuurlijk passief: antistoffen van moeder naar kind
Kunstmatig passief: toegediende antistoffen
Natuurlijk actief: na het doormaken van een infectie
Kunstmatig actief: na vaccinatie
Benadruk dat actief betekent: het lichaam maakt zelf afweer op. Passief betekent: afweer wordt van buitenaf gekregen.
Antigeen, antistof en afweer
Antigeen: lichaamsvreemde stof die een afweerreactie oproept
Antistof: eiwit dat specifiek bindt aan een antigeen
Aspecifieke afweer: snelle, algemene verdediging
Specifieke afweer: gerichte afweer tegen een bepaalde indringer
Noem als voorbeelden van aspecifieke afweer de huid en fagocytose, en van specifieke afweer antistoffen en geheugencellen.
Immuniteit en ontregeling van afweer
Immuniteit: bescherming tegen een bepaalde ziekteverwekker
Allergie: overmatige reactie op een meestal onschuldige stof
Anafylactische reactie: ernstige, snelle allergische reactie
Auto-immuniteit: afweerreactie tegen het eigen lichaam
Maak onderscheid tussen nuttige afweer en ontspoorde afweer: beide gebruiken het afweersysteem, maar met een ander gevolg.
Welke vorm is kunstmatig passieve immuniteit?
Na vaccinatie
Na infectie
Moeder op kind
Toegediende antistoffen
Toetst of studenten actief/passief en natuurlijk/kunstmatig echt combineren.
Afweer en ontregeling
Een antigeen roept een afweerreactie op. Een antistof bindt specifiek aan zo’n stof. Bij allergie reageert het lichaam te sterk op een meestal onschuldige stof. Bij auto-immuniteit richt de afweer zich tegen het eigen lichaam.
Verbindt de kernwoorden uit de laatste inhoudsblok tot één geheel.
Woordenlijst
cutaan - besmetting via de huid
aerogeen - besmetting via ingeademde druppels of aerosolen
enteraal - besmetting via mond, maag en darmen
hematogeen - verspreiding of besmetting via het bloed
genitaal - besmetting via de geslachtsorganen
port d’entrée - plaats waar een ziekteverwekker het lichaam binnenkomt
incubatietijd - tijd tussen besmetting en eerste ziekteverschijnselen
Deze slide heeft geen instructies
Woordenlijst
ziekteverwekker - micro-organisme dat ziekte kan veroorzaken
infectieziekte - ziekte door binnendringen en vermenigvuldigen van een verwekker
primaire infectie - eerste infectie door een bepaalde verwekker
secundaire infectie - nieuwe infectie tijdens of na een bestaande aandoening
kruisinfectie - overdracht van ziekteverwekkers tussen personen
weerstand - vermogen van het lichaam om infecties af te weren
prevalentie - aantal mensen dat een ziekte op een bepaald moment heeft
Deze slide heeft geen instructies
Woordenlijst
endemie - ziekte die blijvend voorkomt in een gebied of populatie
epidemie - plotselinge toename van ziektegevallen in een gebied
pandemie - epidemie over meerdere landen of continenten
resistentie - ongevoelig worden van micro-organismen voor behandeling
BRMO - bijzonder resistente micro-organismen
bacteriëmie - aanwezigheid van bacteriën in de bloedbaan
sepsis - ernstige ontregelde reactie van het lichaam op een infectie
Deze slide heeft geen instructies
Woordenlijst
infiltraat - ophoping van ontstekingscellen en vocht in weefsel
flegmone - diffuus uitbreidende ontsteking in weke delen
lymfangitis - ontsteking van lymfevaten
lymfadenitis - ontsteking van lymfeklieren
necrose - afsterven van weefsel
pus/etter - mengsel van dode cellen, bacteriën en ontstekingsmateriaal
abces - afgesloten holte gevuld met pus
Deze slide heeft geen instructies
Woordenlijst
regeneratie - herstel waarbij nieuw weefsel van hetzelfde type ontstaat
immuniteit - bescherming tegen een bepaalde ziekteverwekker
actieve immuniteit - immuniteit waarbij het lichaam zelf afweer opbouwt
passieve immuniteit - immuniteit door antistoffen van buitenaf
natuurlijke immuniteit - immuniteit die zonder medische ingreep ontstaat
kunstmatige immuniteit - immuniteit die door medische ingreep ontstaat
antigeen - lichaamsvreemde stof die een afweerreactie oproept
Deze slide heeft geen instructies
Woordenlijst
antistof - eiwit dat specifiek bindt aan een antigeen
aspecifieke afweer - snelle, algemene verdediging van het lichaam
specifieke afweer - gerichte afweer tegen een bepaalde indringer
allergie - overmatige reactie op een meestal onschuldige stof
anafylactische reactie - ernstige, snelle allergische reactie
auto-immuniteit - afweerreactie tegen het eigen lichaam
protozoa - eencellige parasitaire micro-organismen
Deze slide heeft geen instructies