VORMING · SOCIALISATIE
Socialisatie en identiteit
Examenstof maatschappijwetenschappen havo
VORMING · SOCIALISATIE
Socialisatie en identiteit
Examenstof maatschappijwetenschappen havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: B1 (4.1, 4.3). Image credit: Oscar del Pozo / Europese Commissie, Audiovisual Service / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
VORMING · SOCIALISATIE
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen hoe socialisatie werkt, hoe verschillen in kapitaal doorwerken en hoe mensen een identiteit ontwikkelen.
Deze slide heeft geen instructies
Hoe heb jij geleerd wat wel en niet normaal is?
Laat leerlingen woorden en voorbeelden inbrengen. Verwachte woorden: ouders, opvoeding, school, vrienden, regels, tafelmanieren, groeten, televisie, internet, sociale media, YouTube, kerk, sportclub. Groepeer ze op het bord in wie of wat (ouders, school, vrienden, media) en wat je leert (normen, waarden, gedrag). Dat zijn de socialisatoren en de cultuur die we in blok 1 benoemen. Blok 2 gaat over verschillen tussen mensen, blok 3 over wie je daardoor wordt: je identiteit.
Een moeder leest thuis voor aan haar twee kinderen (Madrid)
VORMING · SOCIALISATIE
Wat is socialisatie?
Socialisatie: het proces waarin de cultuur van een groep en samenleving wordt doorgegeven en verworven.
Het bestaat uit opvoeding, opleiding en andere vormen van omgang met anderen.
Mensen die jou socialiseren heten socialisatoren: bijvoorbeeld ouders, school, vrienden en media.
Socialisatie duurt je hele leven, niet alleen in je kindertijd.
Syllabus 4.1: socialisatie is het proces van overdracht en verwerving van de cultuur van de groep(en) en de samenleving waar mensen toe behoren; het bestaat uit opvoeding, opleiding en andere vormen van omgang met anderen. Mensen verschillen van dieren door de lange periode van onvolwassenheid waarin zij de cultuur overnemen van de socialisatoren om hen heen. Veelgemaakte fout: socialisatie gelijkstellen aan opvoeding door ouders. Opvoeding is maar een deel: ook school, vrienden en media socialiseren. Image credit: Oscar del Pozo / Europese Commissie, Audiovisual Service / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
Eerste schooldag op een basisschool in Amsterdam, 1986
VORMING · SOCIALISATIE
Overdracht en verwerving
Vanuit de samenleving: cultuuroverdracht. De samenleving geeft haar cultuur door aan nieuwe leden.
Vanuit het individu: cultuurverwerving. Jij maakt je kennis, waarden en normen eigen.
Soms bewust, zoals op school. Vaak vanzelf, door anderen na te doen: identificatie.
Wat je overneemt wordt vanzelfsprekend: je internaliseert waarden en normen.
Syllabus 4.1: door het overnemen en eigen maken vindt, vanuit de samenleving gezien, cultuuroverdracht plaats; vanuit het individu gezien is socialisatie een proces van cultuurverwerving. Socialisatie verloopt vaak via identificatie: mensen nemen het perspectief en gedrag over van iemand op wie zij lijken of willen lijken. Wat mensen internaliseren ervaren ze als tweede natuur, zoals omgangsvormen. Veelgemaakte fout: overdracht en verwerving omwisselen. Overdracht kijkt naar de samenleving, verwerving naar het individu. De foto toont een school als plek van bewuste cultuuroverdracht. Image credit: Bart Molendijk / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0
VORMING · SOCIALISATIE
Waarvoor dient socialisatie?
Continuering van de cultuur: normen en waarden blijven bestaan bij de volgende generatie.
Verandering van de cultuur: nieuwe generaties maken eigen keuzes en passen de cultuur aan.
Identificatie: je voelt je verbonden met een groep en weet dat je erbij hoort.
Identiteitsontwikkeling: je ontwikkelt een beeld van wie je bent.
Gedragsregulatie: omdat normen zijn geïnternaliseerd, is gedrag beter voorspelbaar.
Syllabus 4.1 noemt vijf functies: continuering van een (sub)cultuur, verandering van een (sub)cultuur, identificatie van het individu met anderen en besef van groepslidmaatschap, identiteitsontwikkeling en gedragsregulatie. Socialisatie betekent niet dat iedereen hetzelfde denkt of doet: mensen kiezen deels zelf uit het aanbod van cultuurelementen, en dat draagt bij aan cultuurverandering. Veelgemaakte fout: denken dat socialisatie alleen de bestaande cultuur in stand houdt.
Video: Kernconcepten socialisatie, politieke socialisatie, acculturatie bij maatschappijwetenschappen (Seneca Burgerschap). Korte video (ruim anderhalve minuut) van Seneca Burgerschap uit 2018, over socialisatie, politieke socialisatie en acculturatie. Politieke socialisatie komt in een volgende les aan bod. Kijkvraag vooraf: welk voorbeeld van socialisatie of acculturatie wordt genoemd en hoe zou jij dat uitleggen met de begrippen uit blok 1? Laat leerlingen na afloop de definities uit de video naast die van de dia's leggen.
Wat is cultuurverwerving?
Het doorgeven van een cultuur door de samenleving
Het zich eigen maken van een cultuur door het individu
Het ontstaan van een nieuwe subcultuur in een wijk
Het niet willen aannemen van de normen van een groep
Goed: vanuit het individu gezien is socialisatie cultuurverwerving. Wie de tweede optie kiest, neemt het omgekeerde: dat is cultuuroverdracht, gezien vanuit de samenleving.
Vul in: hoe leer je normen?
Wie iemand bewondert, neemt gedrag over via identificatie. Als je normen internaliseert, worden ze vanzelfsprekend en is je gedrag beter voorspelbaar voor anderen.
Identificatie, internaliseren en gedragsregulatie komen uit paragraaf 4.1 van de syllabus. Veelgemaakte fout: acculturatie invullen bij het eerste gat. Acculturatie gaat over het aanleren van een andere cultuur, niet over het overnemen van gedrag van iemand die je bewondert.
Feestdag met folkloristische dans voor Turkse gastarbeiders, Vondelpark, Amsterdam, 1969
VORMING · SOCIALISATIE
Enculturatie en acculturatie
Enculturatie: je verwerft de (sub)cultuur van de samenleving waarin je geboren wordt.
Acculturatie: je verwerft een andere cultuur of elementen daaruit dan waarin je bent opgegroeid.
Denk aan nieuwkomers in Nederland, maar ook aan een volwassene met een nieuwe levensbeschouwing.
Socialisatie verloopt niet voor iedereen gelijk, bijvoorbeeld anders voor arme en rijke kinderen.
Syllabus 4.1: er wordt onderscheid gemaakt tussen twee vormen van socialisatie. Enculturatie is het aanleren en verwerven van de (sub)cultuur van de samenleving waarin men geboren wordt. Acculturatie is het aanleren en verwerven van een andere cultuur of elementen daaruit dan die waarin iemand is opgegroeid; het gaat om individuen die al in een andere cultuur zijn gevormd, zoals buitenlanders die zich in Nederland vestigen en volwassenen die een geheel nieuwe levensbeschouwing overnemen. De foto uit 1969 toont gastarbeiders die hun eigen cultuur meebrengen. Vraag: welke elementen van de Nederlandse cultuur zouden zij erbij kunnen leren? Veelgemaakte fout: acculturatie zien als het kwijtraken van de eigen cultuur. De definitie spreekt van het erbij leren van een andere cultuur of elementen daaruit. Image credit: Jac. de Nijs / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0
VORMING · SOCIALISATIE
Socialisatie en sociale ongelijkheid
Het verloop van socialisatie is milieuafhankelijk. De verschillen leiden ook tot sociale ongelijkheid.
Economisch kapitaal: financieel bezit of een hoog inkomen.
Sociaal kapitaal: connecties, netwerken en de mate van respect die mensen genieten.
Cultureel kapitaal: kennis, houdingen, opvattingen en smaak die horen bij hoge sociale posities.
Verschillen in opleiding worden deels sociaal overgeërfd: kinderen van hooggeschoolden leren gemiddeld langer door.
Syllabus 4.1: sommige mensen hebben meer economisch, sociaal en cultureel kapitaal dan anderen. Al deze vormen spelen een rol tijdens de socialisatie, bijvoorbeeld van ouders op kinderen en via scholing. Het verschil in opleiding en keuze van opleidingen wordt deels sociaal overgeërfd, overgebracht door de invloed van belangrijke anderen in de nabije omgeving, zoals ouders en leeftijdgenoten. Zulke overdraagbare verschillen leiden tot duurzame verschillen tussen sociale klassen. Veelgemaakte fout: kapitaal alleen als geld opvatten. Laat leerlingen voor elke vorm een eigen voorbeeld bedenken.
VORMING · SOCIALISATIE
Nature, nurture en stereotypen
Nature: erfelijke aanleg en biologie. Nurture: opvoeding en omgeving.
Wetenschappers zien 'nature of nurture' als een achterhaalde discussie: ze werken samen met culturele factoren.
Via socialisatie krijg je ook stereotypen en vooroordelen mee: aangeleerde beelden over groepen.
Dat leidt tot snelle, soms onjuiste oordelen over anderen.
Syllabus 4.1: in de vorming van menselijk gedrag is sprake van een complexe interactie tussen erfelijke aanleg, algemeen menselijke biologie, directe omgevingsfactoren en culturele factoren. Via socialisatie krijgen mensen ook stereotypen en vooroordelen overgedragen: cultureel aangeleerde beelden, generalisaties en veronderstellingen over bepaalde groepen mensen. Veelgemaakte fout: zeggen dat opvoeding alles bepaalt, of juist erfelijkheid. De syllabus kiest voor interactie.
Een jongen verhuist op zijn 12e naar Nederland en leert de gebruiken. Wat is dit?
Enculturatie
Cultuurbehoud
Nature
Acculturatie
Goed: hij is al in een andere cultuur gevormd en verwerft nu elementen van een andere cultuur. Bij enculturatie leer je de cultuur van de samenleving waarin je geboren wordt, en dat is hier niet het geval.
Vul in: soorten kapitaal
Contacten en netwerken heten sociaal kapitaal. Kennis en smaak die bij hoge sociale posities horen heten cultureel kapitaal.
Veelgemaakte fout: economisch kapitaal invullen bij netwerken, omdat een netwerk geld kan opleveren. Economisch kapitaal is het bezit of inkomen zelf; sociaal kapitaal zijn de connecties en het respect.
VORMING · SOCIALISATIE
Wat is identiteit?
Identiteit is het beeld dat iemand van zichzelf heeft, uitdraagt en als kenmerkend en blijvend ziet.
Het is afgeleid van de groepen waar je wel of juist niet bij hoort.
Identiteit ontstaat tijdens de socialisatie: in contact met mensen en met anonieme socialisatoren zoals media.
Het is het kruispunt van zelfbeeld en groepsbinding. Een voorbeeld is gender.
Syllabus 4.3: identiteit is het beeld dat iemand van zichzelf heeft, dat hij uitdraagt en anderen voorhoudt en dat hij als kenmerkend en blijvend beschouwt voor zijn eigen persoon, afgeleid van zijn perceptie over de groep(en) waar hij wel of juist ook niet deel van uitmaakt. Identiteit is het resultaat van interactie met andere mensen of met anonieme socialisatoren zoals media. Gender is het voorbeeld uit de syllabus: kinderen ontwikkelen vroeg een besef van zichzelf als vrouw, man of minder vaak geen van beide, en dat leidt tot een zelfbeeld en een gevoel van groepslidmaatschap. Veelgemaakte fout: identiteit zien als iets wat je alleen zelf bepaalt. De groepen om je heen bepalen mee.
Kinderen in oranje kleding op Koningsdag in Maastricht, 2022
VORMING · SOCIALISATIE
Drie soorten identiteit
Persoonlijk: het beeld van jezelf. Het antwoord op de vraag: wie ben ik?
Sociaal: het beeld van jezelf als lid van groepen, zoals Rotterdammer, jongere of Sparta-fan.
Collectief: een zij-beeld van een groep dat breed wordt onderschreven door buitenstaanders.
Je hebt meerdere identiteiten tegelijk en ze overlappen.
Syllabus 4.3: er wordt onderscheid gemaakt tussen persoonlijke identiteit, sociale identiteit en collectieve of groepsidentiteit. Het zelfbeeld van een opgroeiend individu wordt in hoge mate bepaald door de manier waarop belangrijke anderen zich tegenover hem gedragen. Voorbeelden van sociale identiteit in de syllabus: vrouw, Rotterdammer, Europeaan, Nederlander met Marokkaanse roots, jongere en Sparta-fan. Voor havo geldt alleen de externe collectieve identiteit, een beeld van buitenaf. Vraag bij de foto: welke sociale identiteiten zie je hier en welke collectieve identiteit zou een buitenstaander plakken op deze groep? Veelgemaakte fout: collectieve identiteit zien als het wij-gevoel van de groep zelf. Image credit: Camiel Wolfs / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Jongeren bij de stenen leeuwen op de Dam in Amsterdam, 1969
VORMING · SOCIALISATIE
Van sociaal naar persoonlijk
In moderne samenlevingen verschuift het accent van sociale naar persoonlijke identiteit.
Iedereen moet zijn eigen wil, voorkeur en persoonlijkheid ontdekken en ontwikkelen.
Een externe collectieve identiteit komt van buiten en is vaak negatief en stigmatiserend.
Zo'n label kan sociale ongelijkheid versterken en in stand houden.
Syllabus 4.3: in moderne samenlevingen is het accent steeds meer verschoven van sociale naar persoonlijke identiteit. Externe collectieve identiteiten worden van buiten de eigen groep opgelegd, zijn meestal negatief en stigmatiserend en ontstaan vaak als bijeffect van sterke wij-gevoelens: mensen zoeken een outgroup om zich tegen af te zetten. De externe collectieve identiteit heeft effect op de sociaaleconomische, sociaal-culturele en politieke positie van die persoon. Bij de foto uit 1969: jongeren die rondhingen werden in de beeldvorming snel als groep neergezet. Vraag: welk label plakken mensen vandaag op groepen jongeren, en wat doet dat met hen? Veelgemaakte fout: iedereen binnen de gelabelde groep denkt hetzelfde. Dat klopt niet: iedereen heeft meerdere, overlappende identiteiten. Image credit: Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0
Welk voorbeeld is een sociale identiteit?
Ik vind mezelf creatief, eigenwijs en nieuwsgierig
Buren vinden dat al die jongeren overlast geven
Ik heb een groot netwerk van nuttige contacten
Ik zie mezelf als Rotterdammer en als Sparta-fan
Goed: het beeld van jezelf als lid van groepen. De tweede optie is persoonlijke identiteit (wie ben ik?), de derde een externe collectieve identiteit (zij-beeld van buitenstaanders), de vierde sociaal kapitaal.
Geef een voorbeeld van een externe collectieve identiteit.
Goed antwoord: een beeld dat buitenstaanders hebben van een groep, bijvoorbeeld 'hangjongeren', 'studenten zijn lui' of 'mensen uit stad X zijn arrogant', met de toevoeging dat het van buiten wordt opgelegd en vaak negatief of stigmatiserend is. Verwachte fout: een voorbeeld geven van hoe een groep zichzelf ziet. Dat is sociale identiteit.
Wat vond je vandaag het lastigst?
Enculturatie en acculturatie
De drie soorten kapitaal
Persoonlijke, sociale en collectieve identiteit
Cultuuroverdracht en cultuurverwerving
Gebruik de uitslag om les 2 te starten: begin bij het onderdeel dat de meeste stemmen krijgt.
Noem een socialisator in jouw leven en een norm die je ervan leerde.
Goed antwoord: een socialisator (ouders, school, vrienden, sportclub, media, influencer) met een concrete norm of waarde, zoals respect voor ouderen, op tijd komen of elkaar uit laten praten. Verwachte fout: alleen een persoon noemen zonder aan te geven wat er is overgedragen.
VORMING · SOCIALISATIE
Begrippen (1/2)
socialisatie: overdracht en verwerving van de cultuur van de groep en samenleving waartoe je behoort
socialisator: persoon of instantie die je socialiseert, zoals ouders, school, vrienden of media
cultuuroverdracht: de samenleving geeft haar cultuur door aan nieuwe leden
cultuurverwerving: het individu maakt zich de cultuur eigen
internaliseren: waarden en normen zo overnemen dat ze vanzelfsprekend worden
Deze slide heeft geen instructies
VORMING · SOCIALISATIE
Begrippen (2/2)
enculturatie: de cultuur verwerven van de samenleving waarin je geboren wordt
acculturatie: een andere cultuur of elementen daaruit verwerven dan waarin je bent opgegroeid
cultureel kapitaal: kennis, houdingen, opvattingen en smaak die horen bij hoge sociale posities
identiteit: het beeld dat je van jezelf hebt, afgeleid van de groepen waar je wel of niet bij hoort
externe collectieve identiteit: een vaak negatief zij-beeld van een groep dat buitenstaanders hebben
Deze slide heeft geen instructies