1.5
H O O F D S T U K 1
I N L E I D I N G I N D E B I O L O G I E
Transport door membranen
Hoe komen water en andere stoffen een cel in en uit?
Gemaakt bij Biologie voor jou 4 havo, 8e editie
1.5
H O O F D S T U K 1
I N L E I D I N G I N D E B I O L O G I E
Transport door membranen
Hoe komen water en andere stoffen een cel in en uit?
Gemaakt bij Biologie voor jou 4 havo, 8e editie
Welkom. Deze les gaat over wat er door het celmembraan gaat en waarom. ± 1 min. Image credit: Raj Madhvi, Unsplash
1.5
Transport door membranen
Dit leer je
Je kunt diffusie en osmose uitleggen.
Je kunt hypertoon, isotoon en hypotoon toepassen op dier- en plantencellen (turgor en plasmolyse).
Je kunt passief en actief transport en endo- en exocytose onderscheiden.
Lees de drie doelen voor. Aan het eind van de les toetsen we ze. ± 1 min.
1.5
Transport door membranen
A C T I V E R E N
Wat weet je al over stoffen die een cel in en uit gaan?
Laat de leerlingen woorden invoeren. Verwacht: water, zuurstof, voedsel, afval, celmembraan. Haal er in de les op terug wat klopt. ± 2 min.
1.5
Transport door membranen
T E R U G B L I K
Uit: §1.4 Celorganellen
Welk onderdeel zit om het cytoplasma van zowel dierlijke als plantaardige cellen?
Celwand
Vacuole
Celmembraan
Ribosoom
Goed is C. De celwand zit alleen bij planten (en is van §1.3), vacuole en ribosoom liggen binnen de cel. Het celmembraan staat vandaag centraal. ± 1 min.
1.5
Transport door membranen
Doorlaatbaar of niet?
Een permeabele wand is doorlaatbaar voor grote en kleine moleculen. Voorbeeld: de celwand van een plant.
Een semi-permeabele wand laat wel water door, maar de meeste opgeloste stoffen niet.
Het celmembraan is selectief permeabel: zuurstof, koolstofdioxide en water gaan er makkelijk doorheen, andere stoffen alleen via speciale eiwitten.
Benadruk het verschil tussen de celwand (laat bijna alles door) en het celmembraan (kiest). Let op: het celmembraan laat dus niet "alleen water" door, ook zuurstof en koolstofdioxide gaan er rechtstreeks doorheen. ± 2 min.
1.5
Transport door membranen
Oplossingen en concentratie
Een oplossing bestaat uit een oplosmiddel en een of meer opgeloste stoffen. Bij zout water is water het oplosmiddel en zout de opgeloste stof.
De concentratie geeft aan hoeveel opgeloste stof er in een bepaalde hoeveelheid oplossing zit.
Gebruik alledaagse voorbeelden: thee met suiker, zeewater. Een hoge concentratie is veel opgeloste stof per hoeveelheid oplossing. ± 2 min.
1.5
Transport door membranen
Diffusie
Links een hoge, rechts een lage concentratie.
Bij diffusie verplaatsen opgeloste stoffen zich van een gebied met een hoge concentratie naar een gebied met een lage concentratie.
Stoffen verspreiden zich vanzelf gelijkmatig over de ruimte.
Diffusie kost geen energie. Laat een druppel inkt in water of een geurtje in de klas als voorbeeld zien. ± 2 min. Image credit: StudyGo
1.5
Transport door membranen
Osmose
Het water verdeelt zich over beide kanten.
Bij osmose verplaatst water zich door een semi-permeabele wand naar de kant met de meeste opgeloste deeltjes.
De osmotische waarde laat zien hoe sterk een oplossing water aantrekt: hoe hoger de concentratie opgeloste deeltjes, hoe hoger de osmotische waarde.
De stoffen kunnen niet door de wand, het water wel. Daarom gaat het water: de stoffen kunnen niet gelijk verdeeld worden, het water compenseert. Let op: de osmotische waarde hangt af van de concentratie opgeloste deeltjes, niet van de totale hoeveelheid. ± 3 min. Image credit: StudyGo
1.5
Transport door membranen
O N T H O U D
Bij diffusie gaan opgeloste stoffen naar een lage concentratie. Bij osmose gaat water naar de hoogste osmotische waarde.
Laat dit even staan. ± 1 min.
1.5
Transport door membranen
V R A A G 1
Een zoutoplossing van 10 g/L en een van 0,1 g/L zijn gescheiden door een semi-permeabel membraan. Wat gebeurt er?
Zout gaat van hoog naar laag.
Zout gaat van laag naar hoog.
Water gaat van hoog naar laag.
Water gaat van laag naar hoog.
Goed is D. Het membraan laat alleen water door, dus zout kan niet bewegen (A en B). Water gaat naar de kant met de hoogste zoutconcentratie, dus van laag naar hoog (C is omgekeerd). ± 2 min.
1.5
Transport door membranen
V R A A G 2
Een hartspiercel verbruikt veel zuurstof. Is de concentratie O₂ hoger in of buiten de cel?
Goed is buiten. De cel gebruikt O₂ op, dus binnen is de concentratie laag en O₂ diffundeert van buiten naar binnen. Voor CO₂ is het omgekeerd. ± 2 min.
1.5
Transport door membranen
Toniciteit
Toniciteit: de omgeving vergeleken met het cytoplasma.
Hypertoon
De osmotische waarde van de omgeving is hoger dan die van de cel.
Water gaat de cel uit.
Isotoon
De osmotische waarde van de omgeving is gelijk aan die van de cel.
Er gaat evenveel water in als uit.
Hypotoon
De osmotische waarde van de omgeving is lager dan die van de cel.
Water gaat de cel in.
Toniciteit kijkt altijd vanuit de omgeving van de cel. Geheugensteun: hyper is boven, hypo is onder. Het water volgt de hoogste osmotische waarde. ± 3 min.
1.5
Transport door membranen
Plantencellen
Turgor: de plantencel ligt in een hypotone omgeving en neemt water op. Het celmembraan duwt tegen de celwand, en dat maakt de plant stevig.
Plasmolyse: de plantencel ligt in een hypertone omgeving en verliest water. Het celmembraan komt los van de celwand en de plant wordt slap.
Een plant die slap hangt: de cellen hebben water verloren.
De celwand voorkomt dat een plantencel in een hypotone omgeving knapt. Een dierlijke cel heeft geen celwand en kan wel barsten. Een slappe plant heeft vaak te weinig water: de cellen verliezen turgor. ± 2 min. Image credit: Khanh Do, Unsplash
1.5
Transport door membranen
O N T H O U D
Water stroomt naar de plaats met de hoogste osmotische waarde. Hypertoon is water uit de cel, hypotoon is water in de cel.
Eén zin om mee naar de vragen te gaan. ± 1 min.
1.5
Transport door membranen
V R A A G 3
Welke rode bloedcel ligt in een hypertone oplossing?
Drie rode bloedcellen, elk in een oplossing met een andere osmotische waarde.
Cel 1
Cel 2
Cel 3
Geen van de drie
Goed is cel 3: gekarteld en gekrompen, want water gaat naar buiten. Cel 2 is opgezwollen en gebarsten (hypotoon), cel 1 heeft een normale vorm (isotoon). ± 2 min. Image credit: Servier Medical Art, CC BY 3.0
Niels drinkt snel veel water.
Zijn rode bloedcellen liggen in een hypotone omgeving. Water gaat de cel in en de cellen zwellen op.
1.5
Transport door membranen
V R A A G 4
Door het vele water wordt het bloedplasma verdund, dus de omgeving heeft een lagere osmotische waarde dan de cel. Hypertone, uit en krimpen zijn de afleiders. ± 2 min.
1.5
Transport door membranen
V R A A G 5
Een uivlies ligt in een oplossing met een hogere concentratie dan in de cellen. Wat zie je?
Goed is plasmolyse. De oplossing is hypertoon, water verlaat de cellen en het celmembraan komt los van de celwand. Accepteer ook een omschrijving in de klas. ± 2 min.
1.5
Transport door membranen
Passief en actief transport
Membraaneiwit bij passief en actief transport.
Stoffen gaan door het celmembraan of door een membraaneiwit.
Passief transport gaat vanzelf, van hoge naar lage concentratie (zoals diffusie).
Actief transport kost energie (ATP) en gaat tegen het concentratieverschil in.
Passief: met de stroom mee, geen energie. Actief: tegen de stroom in, ATP nodig. ATP kennen de leerlingen uit §1.4. ± 3 min. Image credit: StudyGo
1.5
Transport door membranen
Endocytose en exocytose
Opname en afgifte door blaasjes.
Een cel kan ook stoffen opnemen en afgeven door het celmembraan af te snoeren tot een blaasje.
Bij endocytose worden stoffen opgenomen.
Bij exocytose worden stoffen uitgescheiden.
Endo is naar binnen, exo is naar buiten. Voorbeeld exocytose: zenuwcellen geven neurotransmitters af. ± 2 min. Image credit: StudyGo
1.5
Transport door membranen
O N T H O U D
Passief transport kost geen energie, actief transport wel. Blaasjes zorgen voor endocytose (erin) en exocytose (eruit).
± 1 min.
Welk transport hoort bij welk geval?
1.5
Transport door membranen
V R A A G 6
Passief transport
Actief transport
Blaasjes
Een stof gaat met ATP van lage naar hoge concentratie
Een cel scheidt stoffen uit door een blaasje
Zuurstof gaat de cel in zonder energie
Een cel neemt een deeltje op door afsnoeren
Ionen gaan tegen het verschil in concentratie in
Een stof gaat van hoge naar lage concentratie
Passief: zuurstof in, hoog naar laag. Actief: met ATP, laag naar hoog, tegen het verschil in. Blaasjes: uitscheiden (exocytose) en opnemen door afsnoeren (endocytose). ± 3 min.
1.5
Transport door membranen
V R A A G 7
Na⁺-ionen stromen via een altijd open eiwitkanaal de cel in, van hoge naar lage concentratie. Welk transport is dit?
Actief transport
Endocytose
Exocytose
Passief transport
Goed is D. De ionen gaan van hoog naar laag, zonder ATP, dus passief (diffusie via een membraaneiwit). Er zijn geen blaasjes, dus geen endo- of exocytose. ± 2 min.
1.5
Transport door membranen
E X I T 1
Een plantencel ligt in zuiver water (hypotoon). Wat gebeurt er?
Water gaat de cel uit, plasmolyse.
Water gaat de cel in, turgor.
Water gaat de cel in, plasmolyse.
Er gaat geen water in of uit.
Goed is B. Hypotoon: water gaat de cel in, het membraan duwt tegen de celwand en de cel is stevig (turgor). A beschrijft hypertoon. C klopt niet: plasmolyse is water kwijtraken. D is isotoon. ± 1 min.
1.5
Transport door membranen
E X I T 2
Leg uit waarom sla in zout water slap wordt.
Model: zout water is hypertoon (hogere osmotische waarde dan de cellen). Door osmose gaat water uit de cellen naar buiten. Het celmembraan komt los van de celwand (plasmolyse) en de turgor verdwijnt, dus de sla wordt slap. ± 3 min.
1.5
Transport door membranen
Begrippen
selectief permeabel
laat sommige stoffen wel door en andere niet, zoals het celmembraan
concentratie
hoeveel opgeloste stof er in een oplossing zit
diffusie
opgeloste stoffen gaan van hoge naar lage concentratie
osmose
water gaat naar de hoogste osmotische waarde
osmotische waarde
hoe sterk een oplossing water aantrekt
hypertoon
omgeving heeft hogere osmotische waarde dan de cel
isotoon
omgeving heeft dezelfde osmotische waarde als de cel
hypotoon
omgeving heeft lagere osmotische waarde dan de cel
turgor
stevigheid van een plantencel door wateropname
plasmolyse
celmembraan komt los van de celwand door waterverlies
passief transport
transport zonder energie, met het verschil mee
actief transport
transport met energie (ATP), tegen het verschil in
endocytose
opname van stoffen door afsnoeren van een blaasje
exocytose
uitscheiding van stoffen door een blaasje
Laat staan op het bord. ± 1 min.