§1.5 Transport door membranen

1.5

H O O F D S T U K 1

I N L E I D I N G I N D E B I O L O G I E

Transport door membranen

Hoe komen water en andere stoffen een cel in en uit?

Gemaakt bij Biologie voor jou 4 havo, 8e editie

1 / 25
volgende
Slide 1: Slide
newEditorBiologieMiddelbare schoolhavo

In deze les zitten 25 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Introductie

Hoe komen stoffen een cel in en uit? Leerlingen leren diffusie en osmose uitleggen, hypertoon, isotoon en hypotoon toepassen op dier- en plantencellen (turgor en plasmolyse) en passief en actief transport met endo- en exocytose onderscheiden. Instructie van ongeveer 20 minuten met vragen.

Onderdelen in deze les

1.5

H O O F D S T U K 1

I N L E I D I N G I N D E B I O L O G I E

Transport door membranen

Hoe komen water en andere stoffen een cel in en uit?

Gemaakt bij Biologie voor jou 4 havo, 8e editie

Welkom. Deze les gaat over wat er door het celmembraan gaat en waarom. ± 1 min. Image credit: Raj Madhvi, Unsplash

1.5

Transport door membranen

Dit leer je

Je kunt diffusie en osmose uitleggen.

Je kunt hypertoon, isotoon en hypotoon toepassen op dier- en plantencellen (turgor en plasmolyse).

Je kunt passief en actief transport en endo- en exocytose onderscheiden.

Lees de drie doelen voor. Aan het eind van de les toetsen we ze. ± 1 min.

1.5

Transport door membranen

A C T I V E R E N

Wat weet je al over stoffen die een cel in en uit gaan?

Laat de leerlingen woorden invoeren. Verwacht: water, zuurstof, voedsel, afval, celmembraan. Haal er in de les op terug wat klopt. ± 2 min.

1.5

Transport door membranen

T E R U G B L I K

Uit: §1.4 Celorganellen

Welk onderdeel zit om het cytoplasma van zowel dierlijke als plantaardige cellen?

A

Celwand

B

Vacuole

C

Celmembraan

D

Ribosoom

Goed is C. De celwand zit alleen bij planten (en is van §1.3), vacuole en ribosoom liggen binnen de cel. Het celmembraan staat vandaag centraal. ± 1 min.

1.5

Transport door membranen

Doorlaatbaar of niet?

Een permeabele wand is doorlaatbaar voor grote en kleine moleculen. Voorbeeld: de celwand van een plant.

Een semi-permeabele wand laat wel water door, maar de meeste opgeloste stoffen niet.

Het celmembraan is selectief permeabel: zuurstof, koolstofdioxide en water gaan er makkelijk doorheen, andere stoffen alleen via speciale eiwitten.

Benadruk het verschil tussen de celwand (laat bijna alles door) en het celmembraan (kiest). Let op: het celmembraan laat dus niet "alleen water" door, ook zuurstof en koolstofdioxide gaan er rechtstreeks doorheen. ± 2 min.

1.5

Transport door membranen

Oplossingen en concentratie

Een oplossing bestaat uit een oplosmiddel en een of meer opgeloste stoffen. Bij zout water is water het oplosmiddel en zout de opgeloste stof.

De concentratie geeft aan hoeveel opgeloste stof er in een bepaalde hoeveelheid oplossing zit.

Gebruik alledaagse voorbeelden: thee met suiker, zeewater. Een hoge concentratie is veel opgeloste stof per hoeveelheid oplossing. ± 2 min.

1.5

Transport door membranen

Diffusie

Links een hoge, rechts een lage concentratie.

Bij diffusie verplaatsen opgeloste stoffen zich van een gebied met een hoge concentratie naar een gebied met een lage concentratie.

Stoffen verspreiden zich vanzelf gelijkmatig over de ruimte.

Diffusie kost geen energie. Laat een druppel inkt in water of een geurtje in de klas als voorbeeld zien. ± 2 min. Image credit: StudyGo

1.5

Transport door membranen

Osmose

Het water verdeelt zich over beide kanten.

Bij osmose verplaatst water zich door een semi-permeabele wand naar de kant met de meeste opgeloste deeltjes.

De osmotische waarde laat zien hoe sterk een oplossing water aantrekt: hoe hoger de concentratie opgeloste deeltjes, hoe hoger de osmotische waarde.

De stoffen kunnen niet door de wand, het water wel. Daarom gaat het water: de stoffen kunnen niet gelijk verdeeld worden, het water compenseert. Let op: de osmotische waarde hangt af van de concentratie opgeloste deeltjes, niet van de totale hoeveelheid. ± 3 min. Image credit: StudyGo

1.5

Transport door membranen

O N T H O U D

Bij diffusie gaan opgeloste stoffen naar een lage concentratie. Bij osmose gaat water naar de hoogste osmotische waarde.

Laat dit even staan. ± 1 min.

1.5

Transport door membranen

V R A A G 1

Een zoutoplossing van 10 g/L en een van 0,1 g/L zijn gescheiden door een semi-permeabel membraan. Wat gebeurt er?

A

Zout gaat van hoog naar laag.

B

Zout gaat van laag naar hoog.

C

Water gaat van hoog naar laag.

D

Water gaat van laag naar hoog.

Goed is D. Het membraan laat alleen water door, dus zout kan niet bewegen (A en B). Water gaat naar de kant met de hoogste zoutconcentratie, dus van laag naar hoog (C is omgekeerd). ± 2 min.

1.5

Transport door membranen

V R A A G 2

Een hartspiercel verbruikt veel zuurstof. Is de concentratie O₂ hoger in of buiten de cel?

Goed is buiten. De cel gebruikt O₂ op, dus binnen is de concentratie laag en O₂ diffundeert van buiten naar binnen. Voor CO₂ is het omgekeerd. ± 2 min.

1.5

Transport door membranen

Toniciteit

Toniciteit: de omgeving vergeleken met het cytoplasma.

Hypertoon

De osmotische waarde van de omgeving is hoger dan die van de cel.

Water gaat de cel uit.

Isotoon

De osmotische waarde van de omgeving is gelijk aan die van de cel.

Er gaat evenveel water in als uit.

Hypotoon

De osmotische waarde van de omgeving is lager dan die van de cel.

Water gaat de cel in.

Toniciteit kijkt altijd vanuit de omgeving van de cel. Geheugensteun: hyper is boven, hypo is onder. Het water volgt de hoogste osmotische waarde. ± 3 min.

1.5

Transport door membranen

Plantencellen

Turgor: de plantencel ligt in een hypotone omgeving en neemt water op. Het celmembraan duwt tegen de celwand, en dat maakt de plant stevig.

Plasmolyse: de plantencel ligt in een hypertone omgeving en verliest water. Het celmembraan komt los van de celwand en de plant wordt slap.

Een plant die slap hangt: de cellen hebben water verloren.

De celwand voorkomt dat een plantencel in een hypotone omgeving knapt. Een dierlijke cel heeft geen celwand en kan wel barsten. Een slappe plant heeft vaak te weinig water: de cellen verliezen turgor. ± 2 min. Image credit: Khanh Do, Unsplash

1.5

Transport door membranen

O N T H O U D

Water stroomt naar de plaats met de hoogste osmotische waarde. Hypertoon is water uit de cel, hypotoon is water in de cel.

Eén zin om mee naar de vragen te gaan. ± 1 min.

1.5

Transport door membranen

V R A A G 3

Welke rode bloedcel ligt in een hypertone oplossing?

Drie rode bloedcellen, elk in een oplossing met een andere osmotische waarde.

A

Cel 1

B

Cel 2

C

Cel 3

D

Geen van de drie

Goed is cel 3: gekarteld en gekrompen, want water gaat naar buiten. Cel 2 is opgezwollen en gebarsten (hypotoon), cel 1 heeft een normale vorm (isotoon). ± 2 min. Image credit: Servier Medical Art, CC BY 3.0

Niels drinkt snel veel water.

Zijn rode bloedcellen liggen in een hypotone omgeving. Water gaat de cel in en de cellen zwellen op.

hypotone
in
zwellen op
hypertone
uit
krimpen

1.5

Transport door membranen

V R A A G 4

Door het vele water wordt het bloedplasma verdund, dus de omgeving heeft een lagere osmotische waarde dan de cel. Hypertone, uit en krimpen zijn de afleiders. ± 2 min.

1.5

Transport door membranen

V R A A G 5

Een uivlies ligt in een oplossing met een hogere concentratie dan in de cellen. Wat zie je?

Goed is plasmolyse. De oplossing is hypertoon, water verlaat de cellen en het celmembraan komt los van de celwand. Accepteer ook een omschrijving in de klas. ± 2 min.

1.5

Transport door membranen

Passief en actief transport

Membraaneiwit bij passief en actief transport.

Stoffen gaan door het celmembraan of door een membraaneiwit.

Passief transport gaat vanzelf, van hoge naar lage concentratie (zoals diffusie).

Actief transport kost energie (ATP) en gaat tegen het concentratieverschil in.

Passief: met de stroom mee, geen energie. Actief: tegen de stroom in, ATP nodig. ATP kennen de leerlingen uit §1.4. ± 3 min. Image credit: StudyGo

1.5

Transport door membranen

Endocytose en exocytose

Opname en afgifte door blaasjes.

Een cel kan ook stoffen opnemen en afgeven door het celmembraan af te snoeren tot een blaasje.

Bij endocytose worden stoffen opgenomen.

Bij exocytose worden stoffen uitgescheiden.

Endo is naar binnen, exo is naar buiten. Voorbeeld exocytose: zenuwcellen geven neurotransmitters af. ± 2 min. Image credit: StudyGo

1.5

Transport door membranen

O N T H O U D

Passief transport kost geen energie, actief transport wel. Blaasjes zorgen voor endocytose (erin) en exocytose (eruit).

± 1 min.

Welk transport hoort bij welk geval?

1.5

Transport door membranen

V R A A G 6

Passief transport

Actief transport

Blaasjes

Een stof gaat met ATP van lage naar hoge concentratie

Een cel scheidt stoffen uit door een blaasje

Zuurstof gaat de cel in zonder energie

Een cel neemt een deeltje op door afsnoeren

Ionen gaan tegen het verschil in concentratie in

Een stof gaat van hoge naar lage concentratie

Passief: zuurstof in, hoog naar laag. Actief: met ATP, laag naar hoog, tegen het verschil in. Blaasjes: uitscheiden (exocytose) en opnemen door afsnoeren (endocytose). ± 3 min.

1.5

Transport door membranen

V R A A G 7

Na⁺-ionen stromen via een altijd open eiwitkanaal de cel in, van hoge naar lage concentratie. Welk transport is dit?

A

Actief transport

B

Endocytose

C

Exocytose

D

Passief transport

Goed is D. De ionen gaan van hoog naar laag, zonder ATP, dus passief (diffusie via een membraaneiwit). Er zijn geen blaasjes, dus geen endo- of exocytose. ± 2 min.

1.5

Transport door membranen

E X I T 1

Een plantencel ligt in zuiver water (hypotoon). Wat gebeurt er?

A

Water gaat de cel uit, plasmolyse.

B

Water gaat de cel in, turgor.

C

Water gaat de cel in, plasmolyse.

D

Er gaat geen water in of uit.

Goed is B. Hypotoon: water gaat de cel in, het membraan duwt tegen de celwand en de cel is stevig (turgor). A beschrijft hypertoon. C klopt niet: plasmolyse is water kwijtraken. D is isotoon. ± 1 min.

1.5

Transport door membranen

E X I T 2

Leg uit waarom sla in zout water slap wordt.

Model: zout water is hypertoon (hogere osmotische waarde dan de cellen). Door osmose gaat water uit de cellen naar buiten. Het celmembraan komt los van de celwand (plasmolyse) en de turgor verdwijnt, dus de sla wordt slap. ± 3 min.

1.5

Transport door membranen

Begrippen

selectief permeabel

laat sommige stoffen wel door en andere niet, zoals het celmembraan

concentratie

hoeveel opgeloste stof er in een oplossing zit

diffusie

opgeloste stoffen gaan van hoge naar lage concentratie

osmose

water gaat naar de hoogste osmotische waarde

osmotische waarde

hoe sterk een oplossing water aantrekt

hypertoon

omgeving heeft hogere osmotische waarde dan de cel

isotoon

omgeving heeft dezelfde osmotische waarde als de cel

hypotoon

omgeving heeft lagere osmotische waarde dan de cel

turgor

stevigheid van een plantencel door wateropname

plasmolyse

celmembraan komt los van de celwand door waterverlies

passief transport

transport zonder energie, met het verschil mee

actief transport

transport met energie (ATP), tegen het verschil in

endocytose

opname van stoffen door afsnoeren van een blaasje

exocytose

uitscheiding van stoffen door een blaasje

Laat staan op het bord. ± 1 min.