4
Formules en vergelijkingen
Paragraaf 4.1
Omgekeerd evenredig
Twee keer zo snel rijden: hoeveel korter duurt de rit? Dat is geen verdubbeling, maar een halvering.
Gemaakt bij Getal & Ruimte, leerjaar 4, vmbo-kgt (mavo)
4
Formules en vergelijkingen
Paragraaf 4.1
Omgekeerd evenredig
Twee keer zo snel rijden: hoeveel korter duurt de rit? Dat is geen verdubbeling, maar een halvering.
Gemaakt bij Getal & Ruimte, leerjaar 4, vmbo-kgt (mavo)
Les bij Getal & Ruimte, leerjaar 4, hoofdstuk 4 Formules en vergelijkingen, paragraaf 4.1 Omgekeerd evenredig. Ongeveer 40 minuten, mavo. Image credit: Eigen figuur, LessonUp Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.1
4.1 Omgekeerd evenredig
Leerdoelen
4.1.1
Je kunt aan een tabel zien of een verband omgekeerd evenredig is.
4.1.2
Je kunt bij een omgekeerd evenredig verband de formule y = a : x opstellen.
4.1.3
Je kunt met het vaste product ontbrekende waarden berekenen in een context.
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.1
Startvraag
Sneller rijden, korter onderweg
Je rijdt 120 km naar de camping. Rijd je gemiddeld twee keer zo snel, dan verandert je reistijd. Hoe?
Twee keer zo lang
Even lang
De helft zo lang
Twee uur korter
Laat eerst stemmen. Bij 60 km/u duurt de rit 2 uur, bij 120 km/u 1 uur: de snelheid wordt 2 keer zo groot, de tijd 2 keer zo klein. Wie 'Twee keer zo lang' kiest, denkt dat meer snelheid meer tijd kost. 'Twee uur korter' is een vaste afname in plaats van een verhouding. Doorvraag: wat gebeurt er bij drie keer zo snel?
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.1
Omgekeerd evenredig
Twee grootheden zijn omgekeerd evenredig als het product steeds hetzelfde is. Hier: v · t = 120. Wordt v twee keer zo groot, dan wordt t twee keer zo klein. De formule is t = 120 : v en de grafiek heet een hyperbool.
Laat de punten in de grafiek aflezen: 20 km/u geeft 6 uur, 120 km/u geeft 1 uur, en steeds is v · t = 120. De grafiek raakt de assen nooit: bij v = 0 is er geen reistijd, en een tijd van 0 uur kan niet. Doorvraag: waarom is dit geen rechte lijn? Image credit: Eigen figuur, LessonUp Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.1
Opdrachten Kennis
1
De tabel hoort bij een omgekeerd evenredig verband. Welke formule past?
y = 24 : x
y = 24 · x
y = x : 24
y = x + 22
Het product van x en y is steeds 24: 2 · 12, 3 · 8, 4 · 6 en 6 · 4. Dus y = 24 : x. Wie y = 24 · x kiest, verwart omgekeerd evenredig met recht evenredig. y = x : 24 draait het delen om. y = x + 22 klopt alleen bij x = 2. Image credit: Eigen figuur, LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.1
Drie manieren om het te herkennen
Je herkent een omgekeerd evenredig verband aan tabel, formule en grafiek.
In de tabel
x · y geeft steeds hetzelfde getal. Wordt x twee keer zo groot, dan wordt y de helft.
In de formule
y = a : x, met a het vaste product. Bijvoorbeeld t = 120 : v.
In de grafiek
Een bocht die daalt: een hyperbool. Hij raakt de assen niet.
Laat leerlingen een eigen voorbeeld bedenken: aantal mensen en tijd voor een klus, snelheid en reistijd, aantal gasten en bedrag per persoon. Let op: bij een recht evenredig verband groeit y juist mee met x. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.1
Omgekeerd evenredig
het product x · y is steeds a
y = a : x
Wordt x twee keer zo groot, dan wordt y twee keer zo klein. Het getal a vind je door x en y met elkaar te vermenigvuldigen.
Stel a vast met één punt: bij x = 4 en y = 9 is a = 4 · 9 = 36. Daarna kun je elke andere waarde uitrekenen. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.1
Voorbeeldopdracht 1
Een klus kost 60 mensuren: t = 60 : n. Hoe lang duurt het met 8 mensen? En hoeveel mensen zijn nodig voor 2,5 uur?
gegeven
t = 60 : n
t in uur, n is het aantal mensen
uitwerking
n = 8: t = 60 : 8 = 7,5
t = 2,5: n = 60 : 2,5 = 24
antwoord
7,5 uur, en 24 mensen
Bij de tweede vraag vul je t in en zoek je n. Je krijgt n = 60 : t, dus n = 60 : 2,5 = 24. Controle met het product: 24 · 2,5 = 60. Wie 60 · 2,5 = 150 doet, behandelt het verband als recht evenredig. Image credit: Eigen figuur, LessonUp Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.1
Opdrachten Kennis
2
Bij x = 4 hoort y = 9 in een omgekeerd evenredig verband. Wat is y bij x = 12?
Eerst het product: 4 · 9 = 36. Dan y = 36 : 12 = 3. Wie 27 antwoordt, telt de verandering van x erbij op in plaats van het product te gebruiken. Wie 1 antwoordt, rekent 9 : 12 · 4 of een ander vast verschil.
Vul de ontbrekende getallen en het woord in.
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.1
Opdrachten Toepassing
3
Bij x = 5 is y = 8, dus het product x · y is 40.
Bij x = 10 hoort dan y = 40 : 10 = 4.
De grafiek van dit verband heet een hyperbool.
De afleider 13 is 5 + 8, de optelling van x en y. 80 ontstaat als je 8 · 10 doet. Een parabool is de bocht van een kwadratische formule: die gaat eerst omlaag en dan omhoog.
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.1
Opdrachten Toepassing
4
Een fietser doet 36 km. Bij 12 km/u duurt de rit 3 uur. Hoe lang duurt hij bij 18 km/u?
1,5 uur
3 uur
4,5 uur
2 uur
Reistijd = afstand : snelheid = 36 : 18 = 2 uur. Wie 4,5 uur kiest, vermenigvuldigt 3 met 1,5 in plaats van te delen. Wie 1,5 uur kiest, deelt 18 door 12. 3 uur is de gegeven tijd bij 12 km/u. Controle: 18 · 2 = 36.
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.1
Opdrachten Toepassing
★ 5
Een feest kost €480, gelijk verdeeld: b = 480 : n. Hoeveel euro meer betaalt iemand bij 16 dan bij 24 gasten?
Bij 16 gasten: b = 480 : 16 = 30. Bij 24 gasten: b = 480 : 24 = 20. Het verschil is 30 − 20 = 10 euro. Wie 8 antwoordt, trekt 16 van 24 af. Doorvraag: waarom betaalt iedereen minder naarmate er meer gasten komen?
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.1
V E R D E R K I J K E R
Druk en volume
Knijp je een luchtpomp met je duim dicht, dan wordt de lucht erin samengedrukt. Het volume wordt kleiner en de druk hoger. Druk en volume zijn bij gelijke temperatuur omgekeerd evenredig: druk · volume blijft gelijk. Dezelfde regel als bij snelheid en tijd.
Dit is de wet van Boyle. Vraag leerlingen waar ze nog meer iets zien dat 'tegen elkaar in' werkt: groepsgrootte en taakduur, aantal pizzapunten en grootte van een punt. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 4
Paragraaf 4.1
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
4.1.1 Omgekeerd evenredig herkennen
4.1.2 Formule y = a : x opstellen
4.1.3 Rekenen met het vaste product
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
Image credit: LessonUp